«أدنى ما يجزي من القول في الركعتين الأخيرتين ثلاث تسبيحات
؛ أن تقول:
سُبْحانَ اللَّهِ، سُبْحانَ اللَّهِ، سُبْحانَ اللَّهِ»[1].
«كمترين چيزى كه در دوركعت اخير كفايت مىكند سه تسبيح است يعنى بگويى:
سُبْحانَ اللَّهِ، سُبْحانَ اللَّهِ، سُبْحانَ اللَّهِ.»
23- امام صادق عليه السلام فرمود:
«تلبية الأخرس وتشهّده وقراءته القرآن في الصلاة تحريك لسانه وإشارته باصبعه»[2].
«تلبيه «لبّيك گفتن» لال، وتشهد وقرائت او در نماز، حركت دادن زبان واشاره باانگشتان است.»
24- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا افتتحت صلاتك بقل هو اللَّه أحد وأنت تريد أن تقرأ بغيرها فامضِ فيها ولا ترجع، إلّاأن تكون في يوم الجمعة، فإنّك ترجع إلى (الجمعة) و (المنافقون) منها»[3].
«اگر در نماز به سوره (قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد) شروع كردهاى ومى خواهى غير آن را بخوانى، به همان سوره قل هواللَّه ادامه بده وبرنگرد مگر در روز جمعه كه مىتوانى به سوره (جمعه) و (منافقون) برگردى.»
25- بازهم امام صادق عليه السلام فرمود:
«يجوز للمريض أن يقرأ في الفريضة فاتحة الكتاب وحدها، ويجوز
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب القرائة فى الصلاة، حديث 7.
[2]- همان، باب 59، ص 801، حديث 1.
[3]- همان، باب 69، حديث 2.
للصحيح في قضاء صلاة التطوّع بالليل والنهار»[1].
«براى شخص مريض جايز است كه درنماز واجب، تنها سوره حمد را بخواند وبراى شخص سالم هم در قضاى نماز نافله در شب ياروز جايز است.»
تفصيل احكام:
1- قرائت از واجبات نماز است كه- در اصطلاح فقهى- عبارت است از: آنچه نمازگزار از قرآن يا ذكر خدا كه در هرركعت قبل از ركوع، مىخواند.
2- در دوركعت نماز صبح، در دوركعت اول ساير نمازهاى يوميه ودر همه نمازهاى دوركعتى واجب يامستحب- غير از نماز ميت كه كيفيت خاصى دارد- خواندن سوره فاتحه، واجب است زيرا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرموده است:
«لا صلاة إلّابفاتحة الكتاب»
، «بدون فاتحة الكتاب، نمازى نيست.»[2]
3- مشهور بين فقها اين است كه در هرركعت، يك سوره كامل نيز بايد خوانده شود وبه بخشى از يك سوره اكتفا نشود. اين نظر، موافق بااحتياط مستحب است.
4- مقدم كردن سوره برفاتحه جايز نيست واگر عمداً چنين كند، نمازش باطل است اما اگر از روى سهو آنرا مقدم بدارد وقبل از ركوع متوجه شود، سوره رابعد از حمد اعاده نمايد واگر بعد از ركوع متوجه شد، به نمازش ادامه دهد وچيزى براو نيست.
[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب القرائة فى الصلاة، باب 55، حديث 1.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 1، ص 274، باب 1، حديث 5، به نقل از عوالى اللئالى.
5- شايسته است سورههاى طولانى كه منجر به فوت وقت نماز مىشود، خوانده نشود واگر عمداً بخواند، احوط اين است كه، بنابر لزوم قرائت سوره كامل، نماز را باهمان سوره ياغير آن تمام كند وسپس اعاده ياقضا نمايد. اما بنابر عدم وجوب قرائت سوره كامل، از آن سوره طولانى، آن مقدارى را بخواند كه وقت نماز فوت نشود ونمازش را كامل كند.
6- اما در نمازهاى مستحب، بعد از سوره حمد، خواندن چيزى از قرآن واجب نيست بلكه مىتوان تنها به حمد اكتفا كرد مگر در نمازهاى مستحبّىاى كه در سنّت تأكيد شده كه سوره ياآيات معينى در آنها خوانده شود كه در اين صورت اگر نماز گزار بخواهد آنها را باهمان كيفيت مطلوب ومورد نظر بجا آورد، بايد غير از فاتحه، آن آيات ياسوره معين را نيز تلاوت نمايد.
7- همچنين تنها به سوره فاتحه در نمازهاى واجب هم مىتوان اكتفا كرد در صورتيكه نماز گزار در شرايط استثنايى وحالات اضطرارى قرار داشته باشد مانند: بيمارى، عجله داشتن، تنگى وقت، خوف از خطراتى مانند: سر رسيدن دزد، حمله حيوان درّنده ودر معرض آتش دشمن قرار گرفتن، وساير موارد اضطرارى مشابه.
8- جايز است نمازگزار در نمازهاى مستحب وبلكه واجب، بيش از يك سوره قرائت كند ولى احوط استحبابى آن است كه به يك سوره اكتفا نمايد.
احكام قرائت
1- قرائت در نماز ركن نيست وهركس آنرا از روى سهو ترك نمايد، نمازش باطل نمىشود.
فروع اين مسأله بدين شرح است:
الف- اگر كسى قرائت را از روى سهو ترك كند وبعد از رفتن به ركوع به ياد آورد، نمازش صحيح است واز باب احتياط، دوسجده سهو بجاآورد.
ب- اگر فاتحه را از روى سهو ترك كند و در اثناى تلاوت سوره به ياد آورد، برگردد، فاتحه وسپس سوره را بخواند ونمازش صحيح است وهمچنين اگر قرائت را كاملًا ياسوره را فراموش كند ودر قنوت به ياد آورد، برگردد وقرائت را انجام دهد ونمازش صحيح است.
ج- اگر نماز گزار در ركوع يا بعد از ركوع شك كند كه فاتحه يا سوره ياتسبيحات را خوانده است يانه، به شكّش اعتنا نكند وبه نمازش ادامه دهد وان شاء اللَّه نماز او صحيح است.
2- واجب است حمد وسوره در نماز از نظر اعراب وتلفظ به طور صحيح و به حسب قرآن موجود ومتداول در بين ما، قرائت شود؛ اما آن چيزهايى را كه اهل تجويد وزبان عربى گفتهاند همچون همزه وصل وقطع يا سكون وحركت آخر كلمه يامدّ ومانند آن، مراعات آنها واجب نيست مگر اينكه در صورت عدم مراعات، معناى كلمه عوض شود.
3- اقوا اين است كه مقيد بودن به يكى از قرائتهاى هفتگانه معروف واجب نيست بلكه قرائت به حسب روش زبان عربى وبه شيوهاى كه از زمان نزول قرآن تاكنون در ميان مسلمانان متداول ومتواتر بوده است، كفايت مىكند.[1]
4- مراعات ترتيب بين آيات حمد وسوره وهمچنين بين كلمات وحروف آنها واجب است، وهمچنين واجب است كه موالات وپى درپى بودن نيز در قرائت مراعات شود. پس اگر در ترتيب وموالات، در قرائت اخلال شود نماز باطل مىشود.
5- براى كسى كه فاتحه ياسوره را حفظ ندارد، جايز است از روى قرآن بخواند.
6- بركسى كه قرائت را به نيكى نمىداند، واجب است آن را بياموزد چنانكه واجب است ساير اجزاى نماز را نيز بياموزد. پس اگر قدرت برآموختن داشته باشد ولى وقت تنگ باشد بنابر احوط اگر امكان دارد، نماز را به جماعت بخواند. واگر جماعت امكان ندارد، هرمقدار كه از قرآن مىداند، بخواند، واگر هيچ چيزى از قرآن نمىداند، به اندازه قرائت فاتحه وسوره، تسبيح وتكبير وذكر خدا بگويد.
[1]- چنين به نظر مىرسد كه قرائتهاى مختلف قرآن، بيشتر جنبه تحسين وزيبايى دارد ويابه لهجهها ولحنهاى مختلف مربوط مىشود، وربطى به اصل وگوهر قرآن ندارد. پس تعدد آنها هم اشكال ندارد اما قرآن در اصل كلمات خود، يكى است واز نزد خداى واحد ويگانه نازل شده است ومحسّنات ولهجهها دخالتى در گوهر وأصل قرآن ندارند.
7- كسى كه بخاطر بيمارى عارض بر زبانش، قادر بر تلفظ نيست، در ذهنش بخواند، يعنى كلمات يامعانى را در خاطرش بگذراند، واحوط اين است كه در عين حال، زبانش را نيز حركت دهد وهمچنين شخص لال، زبانش را حركت بدهد وبه قدر توان، بجاى قرائت از زبان اشاره استفاده كند.
8- واجب است قرائت در حالى انجام شود كه بدن كاملًا استقرار وآرامش داشته وحركت منافى با صورت نماز نداشته باشد، واگر نماز گزار مجبور شود كه كمى به جلو ياعقب يا به يكى از دو طرف، حركت كند بايد در حين حركت، سكوت نمايد وبعد از استقرار، قرائت را ادامه دهد. البته حركت معمولى انگشتان دست وپا، ضررى به نماز يا قرائت ندارد اگر چه بهتر اين است كه از اين حركتها هم بپرهيزد.
قرائت سورههاى سجده در نماز
1- احوط اين است كه سورههايى كه سجده واجب دارد (عزائم)[1]، در نماز واجب خوانده نشود واگر نمازگزار يكى از آنها را بخواند، بايد از آن به سوره ديگر كه سجده واجب ندارد منتقل شود يا اينكه در آيه سجده متوقف شود وآنرا نخواند ونمازش صحيح است امّا اگر آيه سجده را تلاوت كرد بايد در اثناى نماز سجده كند
[1]- سورههاى عزائم يا چهار سوره قرآن كه سجده واجب دارند، عبارتند از: 1- سوره شماره 32 يعنى سوره سجده. 2- سوره شماره 41 يعنى سوره فصّلت. 3- سوره شماره 53 يعنى سوره نجم. 4- سوره شماره 96 يعنى سوره علق.
وسپس برخيزد وحمد وسوره را بخواند وركوع كند واحوط اين است كه در اين صورت نماز را اعاده نمايد.
2- اگر سورهاى را كه سجده واجب دارد نخواند وتنها آيه سجده واجب را در اثناى نماز بخواند، اگر عمداً اين كار را كرده باشد بنابر احوط نماز او باطل است. پس بايد بعد از سجده يا اشاره به سجده براى آيه مذكور، نماز را تمام كند واز باب احتياط اعاده نمايد.
3- قرائت سورههاى سجده واجب در نمازهاى نافله جايز است.
پس اگر آنها را بخواند، بعد از تلاوت آيه سجده، در حال نماز، سجده كند وسپس نماز را بدون اشكال تكميل كرده وبه پايان رساند.
مسائل فرعى قرائت:
1- بسم اللَّه الرحمن الرحيم جزء هرسوره است. پس درآغاز هر سوره قرائت آن واجب است مگر در سوره توبه.
2- اگر در آغاز نماز يا در آغاز ركعت، قرائت سوره يا آيات معيّنى را قصد كند ولى بعد فراموش نمايد وغير آن را بخواند، نماز او صحيح است.
3- انتقال از يك سوره به سوره ديگر صحيح است تازمانى كه به نيمه آن نرسيده باشد، اما اگر به نيمه آن رسيد واجب است همان سوره را تكميل كند. اما در دوسوره «توحيد» و «كافرون» به صرف شروع به خواندن آنها، نمىتواند از آنها به سوره ديگر منتقل شود مگر در نماز جمعه يا نماز ظهر در روز جمعه كه اگر از روى سهو ونسيان به سوره توحيد يا كافرون شروع كرده باشد، مىتواند از باب احتياط،
قبل از آنكه به نيمه آن رسيده باشد، به جمعه يا منافقون عدول نمايد اما اگر عمداً توحيد ياكافرون را شروع كرده باشد، نمىتواند از آن دو، به سوره ديگر منتقل شود.
4- اگر نمازگزار در اثناى قرائت يادر اثناى نماز بطور كلى، اسم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را بشنود، مستحب است كه برآن حضرت صلوات بفرستد.
5- اگر كسى كه پاسخ سلام او واجب است، برنمازگزار سلام كند، واجب است نماز گزار در اثناى نماز، سلام او راپاسخ دهد.
قرائت در دو ركعت اخير
1- در ركعت سوم نماز مغرب ودو ركعت اخير ظهر وعصر وعشا، نمازگزار مخير است بين قرائت سوره حمد به تنهايى يا تسبيحات اربعه يعنى سُبْحانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ للَّهِ وَلَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. اين نظر موافق احتياط است اما اقوا اين است كه هرنوع تسبيح وذكر ودعا كفايت مىكند ومقيد بودن به ذكر خاص، لازم نيست.
2- بهتر اين است كه نماز گزار در كنار تسبيحات وذكر ودعا، استغفار يعنى «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَأَتُوبُ إِلَيْهِ» يا «اللَّهُمَّ اغْفِر لِى» ومانند آنرا نيز بيفزايد.
3- قرائت تسبيحات و ذكر و دعا در دو ركعت اخير، بهتر از قرائت فاتحه است چه نمازگزار منفرد باشد يا امام جماعت يامأموم، ودر روايتى آمده است كه براى امام جماعت، بهتر است فاتحه را بخواند.
شخص مكلف به هريك از اين دو نظر، به عنوان تعبّد وتسليم امر