حضرت آنها را از چنين كارى بازداشت. عرض كردند: «يك يهودى شما را بازداشت كند؟!» حضرت فرمود: «خداوند مرا مبعوث نكرده تا به مردم ستم كنم!» پيامبر، يهودى و تعدادى از مسلمانان تا نيمروز در آن مكان نشستند. در اين هنگام يهودى گفت: «گواهى مىدهم كه خدايى جز خداى يكتا نيست و تو فرستاده خدا هستى.» سپس عرض كرد: «به خدا سوگند از اين كارى كه نسبت به شما روا داشتم، قصد جسارت نداشتم، بلكه خواستم بدانم اوصاف شما با آنچه در تورات به ما وعده دادهاند، تطبيق مىكند يا خير؟ چون در آنجا خواندهام كه پيغمبر خاتم در مكّه متولّد مىشود و به يثرب هجرت مىكند، درشتخو و بداخلاق نيست، با صداى بلند سخن نمىگويد، ناسزاگو و بدزبان نيست. اينك همه ثروتم را در اختيارتان مىگذارم تا در راه خدا به مصرف برسانيد.»[1]
ج- خوش خلقى و پرهيز از چاپلوسى
بدبختانه بعضى به دليل عدم شناخت و آگاهى لازم، حسن خلق و رفتار نيكو را با تملّق و چاپلوسى اشتباه مىگيرند و بهناحقّ به مدح و ستايش صاحبان زور و زر مىپردازند و در برابر آنان كرنش و كوچكى مىكنند و شخصيّت و ارزش والاى انسانى خود را لگدكوب مىسازند و با كمال وقاحت نام اين رفتار ناشايست را حسن خلق و رفق و مدارا با مردم مىگذارند. نشانه چنين كسانى آن است كه وقتى به افراد عادى و تهىدست مىرسند، گشادهرويى و نرمخويى را فراموش مىكنند و چهرهاى عبوس و خشن به خود مىگيرند. اين صفت ناپسند نهتنها يك ارزش نيست، بلكه
[1]- بحارالانوار، ج 16، ص 216.
گناهى بزرگ است كه موجب خشم خداوند مىشود. رسول خدا6در اين باره فرمود:
«اذا مُدِحَ الْفاجِرُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ غَضِبَ الرَّبُّ»[1]
هرگاه شخص فاجرى ستايش شود، عرش الهى مىلرزد و خداوند خشمگين مىشود.
پس ضرور است كه در برخوردهاى اجتماعى خود، رفتار پسنديده را با چاپلوسى اشتباه نگيريم و افراد متخلّقى را كه گاه در صدند با چرب زبانى و چاپلوسى، حق و باطل را بر ما مشتبه كنند، طرد كرده و خود را از نيرنگ آنان ايمن سازيم.
د- خوش خلقى و مزاح
يكى ديگر از موضوعات مرتبط با حُسن خلق، بحث مزاح است. بايد دانست كه مزاح و شوخى در حدّى كه موجب زدودن غم و اندوه و شاد كردن مؤمن باشد و به گناه و افراط و جسارت و سخنان زشت و دور از ادب كشيده نشود، عملى پسنديده است. آنچه در اين باره از پيشوايان دين به ما رسيده، در همين محدوده است. پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«انّى لِامْزَحُ وَ لا اقُولُ الَّا حَقّاً»[2]
من شوخى مىكنم، ولى جز سخن حق نمىگويم.
شخصى به نام يونس شيبانى مىگويد: حضرت صادق7از من پرسيد: مزاح شما با يكديگر چگونه است؟ عرض كردم: بسيار اندك!
[1]- بحارالانوار، ج 77، ص 152.
[2]- همان، ج 16، ص 298.
حضرت فرمود: «اين گونه نباشيد، چرا كه مزاحكردن از حسن خلق است و تو مىتوانى به وسيله آن برادر دينىات را شادمان كنى. پيامبر خدا6نيز با افراد شوخى مىكرد و منظورش شادكردن دل آنان بود.»[1]
ه- حسن خلق آرى! بىتفاوتى نه
از نظر اسلام، حسن خلق هرگز به اين معنا نيست كه اگر با منكرى روبه رو شديم، دربرابر آن سكوت كرده، لبخند بزنيم، يا در برابر اعمال زشت ديگران واكنش منفى نشان ندهيم، زيرا برخورد منفى و توأم با تندى و خشونت، زمانى مذموم و ناپسند است كه پاى بىاعتنايى به دين و ارزشهاى والاى آن در ميان نباشد و گرنه رنجيدن نزديكترين افراد به انسان نيز اگر به دليل حفظ ارزشها و پاىبندى به آن باشد، نهتنها زشت نيست، بلكه در رديف مهمترين وظايف شرعى و از مراتب نهى از منكر است.
على7در اين باره فرمود:
«أَمَرَنا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ الِهِ أَنْ نَلْقى أَهْلَ الْمَعاصى بِوُجُوهٍ مُكْفَهِرَّةٍ»[2]
پيامبر خدا6به ما دستور داده است كه با معصيتكاران با چهرهاى خشن روبهرو شويم.
آثار و فوايد حسن خلق
حسن خلق داراى آثار و فوايد فراوانى است. با بهرهگيرى از
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 663.
[2]- وسائل الشيعه، شيخ حر عاملى، ج 11، ص 413، اسلاميه، تهران.
فرمودههاى پيشوايان بزرگوار اسلام به شمّهاى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- آثار دنيوى
1- پيوندهاى دوستى را محكم و پايدار مىكند. پيامبر گرامى اسلام فرمود:
«حُسْنُ الْخُلْقِ يُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ»[1]
خوشخويى دوستى را پايدار مىكند.
2- موجب آبادى سرزمينها و طول عمرمىگردد. امامصادق7دراينباره فرمود:
«إِنَّ الْبِرَّ وَ حُسْنَ الْخُلْقِ يَعْمُرانِ الدِّيارَ وَ يَزيدانِ فِى الْأَعْمارِ»[2]
نيكوكارى و خوشخلقى، سرزمينها را آباد مىكند و بر عمرها مىافزايد.
3- روزى را زياد مىكند. على7فرمود:
«فى سِعَةِ الْأَخْلاقِ كُنُوزُ الْأَرْزاقِ»[3]
گنجينههاى روزى در نرمخويى و گشادهرويى است.
4- موقعيّت اجتماعى انسان را بهبود مىبخشد. همان بزرگوار مىفرمايد:
«كَمْ مِنْ وَضيعٍ رَفَعَهُ حُسْنُ خُلْقِهِ»[4]
چه بسيار فرد بىمقدارى كه خوشرويىاش او را برترى بخشيده است.
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 150.
[2]- همان، ص 395.
[3]- همان، ج 78، ص 53.
[4]- شرح غررالحكم، ج 4، ص 558.
5- مشكلات و ناهموارىهاى زندگى را آسان و هموار مىسازد.
همان امام فرمود:
«مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ»[1]
هر كس خلقش نيكو شد، راههاى زندگى برايش هموار مىگردد.
ب- آثار اخروى
1- موجب نيل به درجات عالى مىشود. پيامبر اكرم6فرمود:
«انَّ الْعَبْدَ لَيَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظيمَ دَرجاتِ الْأخِرَةِ وَ أَشْرَفَ الْمَنازِلَ وَ إِنَّهُ ضَعيفُ الْعِبادَةِ»[2]
بنده، در سايه خوشخلقى خود به درجات بزرگ و مقامات والايى در آخرت مىرسد، با آن كه عبادتش ضعيف است.
2- حساب را آسان مىكند. امام على7فرمود:
«حَسِّنْ خُلْقَكَ يُخَفِّفِ اللَّهُ حِسابَكَ»[3]
اخلاقت را نيكو كن تا خداوند حسابت را آسان كند.
3- آمرزش گناهان، امام صادق7فرمود:
«انَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ يُميثُ الْخَطيئَةَ كَما تُميثُ الشَّمْسُ الْجَليدَ»[4]
اخلاق نيكو لغزشها را ذوب مىكند. همان گونه كه آفتاب يخ را.
[1]- شرح غررالحكم، ج 4، ص 558.
[2]- محجة البيضاء، ملّا محسن فيض كاشانى، ج 5، ص 93، دفتر انتشارات اسلامى، قم.
[3]- بحارالانوار، ج 71، ص 383.
[4]- بحارالانوار، ج 71، ص 375.
4- ورود به بهشت، رسول خدا6فرمود:
«اكْثَرُ ما تَلِجُ بِهِ امَّتِىَ الْجَنَّةَ تَقْوَى اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ»[1]
بيشترين امتيازى كه امّت من به سبب داشتن آن به بهشت مىروند، تقواى الهى و حُسن خلق است.
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 100.
خلاصه
حسن خلق به معناى عام عبارت است از: عموم خصلتهاى پسنديده و به معناى خاصّ عبارت است از خوشرويى و خوشرفتارى با ديگران در متون اسلامى به طور غالب، منظور از حسن خلق، معناى دوّم است.
دين مقدّس اسلام براى حسن خلق ارزش فراوان قائل شده و پيروان خود را به كسب اين ويژگى، دعوت كرده است. همه پيامبران الهى بهويژه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله انسانهايى خوشاخلاق و نرمخو بودهاند. اين صفت در پيشبرد اهداف آنان تأثير بهسزايى داشته و موجب جذب و گرايش بيشتر مردم به سمت آنان شده است.
اسلام براى حسن خلق به طور مستقلّارزش قائل است، هر چند شخص خوشاخلاق مؤمن نباشد، از نظر اسلام مورد احترام است، مؤمنان بايستى نسبت به هم خوشرفتار باشند. در برخورد با كافران و مجرمان نيز اصل بر خوشرفتارى است، مگر آن كه خوشرفتارى با آنان مفسدهاى در پىداشته باشد.
تملّق و چاپلوسى از حسن خلق جداست. شخص متملّق فقط در برابر مافوق خود كرنش مىكند، در حالى كه انسان خوشاخلاق با همگان رفتارى پسنديده دارد.
شوخى و مزاح اگر از چارچوب ادب و شرع و اعتدال تجاوز نكند، از حسن خلق است.
حسن خلق به معناى بىتفاوتى در برابر منكرات و زشتىها نيست، چنان كه واكنش منفى در اين گونه موارد نيز به معناى سوء خلق نمىباشد.
بعضى از آثار دنيوى و اخروى حسن خلق عبارت است از: استحكام پيوند دوستىها، آبادى سرزمينها، ازدياد روزى، نيل به درجات عالى، آسانى حساب، آمرزش گناهان و ورود به بهشت.
پرسش
1- حسن خلق را تعريف كنيد.
2- جايگاه حسن خلق را در اسلام توضيح دهيد.
3- آيا حسن خلق داراى ارزش ذاتى است؟ چرا؟
4- حسن خلق با كافران و مجرمان در چه صورت ارزش محسوب مىشود؟
5- آثار دنيوى و اخروى حُسن خلق را نام ببريد.