کتاب اخلاق اسلامی

حسادت، حقد، انصاف و ....

7.صفاتى كه بيانگر آرايش طبيعى و متعادل نفس است و نقش بازدارندگى را ايفا مى‌كند؛ مانند سكون و وقار، عفت، حيا و ....

نسبت به جايگاه هر يك از اين گروه‌ها در ساختار اخلاق اسلامى مى‌توان گفت كه جهت‌گيرى انسان نسبت به مبدأ و معاد، ناشى از ايمان او است و ساير جهت‌گيرى‌هاى نفسانى از جمله موضع او نسبت به خود، ديگران، مواهب طبيعى، آينده و وضعيت مطلوب نفس با توجه به جهت‌گيرى نفس نسبت به آغاز و انجام عالم شكل مى‌گيرد.

ساختار صفات نفسانى هدايتگر و عمل كننده‌

صفت نفسانى هدايتگر

صفت نفسانى عمل كننده‌

جهت‌گيرى نفس‌

نسبت به مبدأ

جهت‌گيرى نفس‌

نسبت به معاد

جهت‌گيرى نفس‌

نسبت به خويشتن‌

جهت‌گيرى نفس‌

نسبت به آينده‌

جهت‌گيرى نفس نسبت‌

به مواهب دنيوى‌

جهت‌گيرى نفس‌

نسبت به ديگران‌

جهت‌گيرى‌

بازدارنده نفس‌

الف. جهت‌گيرى نفس نسبت به خداوند

بخشى از صفات نفسانى كه رابطه مطلوب و جهت‌گيرى درونى آدمى را با خداوند رقم مى‌زنند، به شرح زيرند:

1. محبت خداوند

بدون شك جاذبه‌ها و دافعه‌هاى انسان تحت تأثير محبت‌ها و نفرت‌هاى او شكل مى‌گيرد.

آدمى در حالى كه محبت و عشق مى‌ورزد، احساس لذت و خوشبختى مى‌كند و در هنگامى كه در حال كراهت و نفرت است، احساس گرفتگى و درد و رنج دارد. شايد به همين دليل است كه برخى از حكيمان بزرگ و فيلسوفان اخلاق غايت انسان و هدف اخلاق را سعادتمندى، يعنى زندگى لذت بخش و بدون درد و رنج دانسته‌اند و تحقق اين هدف را فقط در سايه زندگى محبت‌آميز و به‌خصوص مرحله عالى آن يعنى حيات عاشقانه ميسّر مى‌دانند. مى‌توان‌

سرّ اين همه ارزشمندى براى واژگان «محبت» و «عشق» را در همين حقيقت جُست. امّا آنچه از اصل محبت و عشق مهم‌تر است، شأن و منزلت محبوب و معشوق است. ميزان سعادتمندى انسان وابسته به درجه محبت او است و سطح محبت و عشق او را در اندازه‌هاى كمال و جمال محبوب بايد جست‌وجو كرد و دوام و قوام آن را نيز ظهور و غروب جمال محبوب رقم مى‌زند.

اكنون سؤال اصلى آن است كه سر و جان را در هواى جمال و جلال كدام حقيقت بايد سودا كرد، تا محبت ابدى و عشق متعالى ثمر دهد، و لذت پايدار و خوشبختى ماندگار به‌بار آورد؟

خداباوران را زيبنده آن است كه پاسخ اين پرسش را از پروردگار خويش طلب كنند. از نگاه اخلاق‌اسلامى آن وجودى كه شايسته چنين محبتى است، جز خداوند نيست. محبت او توجيه‌گر خلقت عالم و تحقّق‌بخش آمال آدم و اهداف عالم است. از اين رو خداوند مى‌فرمايد: و الّذين آمنوا أشدّ حبّاً للّه.[1]«ولى كسانى كه ايمان آورده‌اند، به خدا محبت بيشترى دارند». و اعلام مى‌دارد: يحبّهم و يحبّونه.[2]«خدا آنان را دوست مى‌دارد و آنان [نيز] او را دوست دارند».

از سوى ديگر، محبت پروردگار پاداشى است كه خداوند در قرآن به خواص بندگان خويش بشارت مى‌دهد؛ همانند مجاهدان كه سر و جان را فداى او مى‌كنند،[3]و محسنين، توابين، مطهرين، مقسطين، صابرين و متوكلين كه در قرآن‌كريم محبوب پروردگار قرار گرفته‌اند. البته محور سخن ما در اين‌جا محبت انسان به خداوند است، ولى چون در واقع نوعى ملازمه ميان محبت بندگان نسبت به پروردگار خويش با محبت خداوند به آنان وجود دارد، ناگزير بايد از هردو منظر به موضوع نگريست.

يك. محبت بندگان به خداوند

الف) خدا تنها محبوب حقيقى:در واقع تنها خداوند شايسته محبت حقيقى و عشق ورزيدن است. اشيا و اشخاص ديگر به ميزان تناسبى كه با او دارند، محبوب واقع مى‌گردند.

اسباب پيدايش محبت:عالمان اخلاق معتقدند كه محبت و مراتب شديد آن يعنى عشق، در نتيجه اسباب و موجبات زير پديد مى‌آيد:

1. آنچه سبب بقا و كمال آدمى مى‌شود:بر همين اساس، انسان وجود نفس خود را دوست دارد و به دوام و بقاى آن علاقه‌مند است و هرآنچه به اين امر كمك كند، مورد محبت او است‌

[1]- سوره بقره، آيه 165

[2]- سوره مائده، آيه 54

[3]- انّ اللّه يحبّ الذين يقاتلون فى سبيله صفّاً كأَنّهم بنيانٌ مرصوصٌ.( سوره صف، آيه 4)

و نسبت به مرگ و موجبات آن كراهت و نفرت دارد.[1]

2. لذّت:لذت اعم از مادى و معنوى موجب محبت مى‌گردد. يعنى انسان آنچه را كه موجب لذت گردد، به‌دليل لذت‌آور بودن دوست دارد نه براى ذات آن. لذت مادى؛ مانند محبت انسان به خوردنى‌ها و آشاميدنى‌ها و آنچه موجب ارضاى ساير غرايز او مى‌شود. اين نوع محبت به آسانى به دست مى‌آيد و به‌سرعت نيز از ميان مى‌رود. همچنين اين قبيل محبت‌ها به‌دليل پستى و مادى بودنِ سبب آن و سرعت زوالش، پايين‌ترين درجه محبت است.[2]و لذت معنوى؛ مانند محبت انسان به يك سرباز فداكار؛ به دليل لذتى كه از ديدن جنگاورى‌ها و شجاعت‌هاى او مى‌برد و به يك هنرمند و ورزشكار؛ به دليل لذتى كه از صحنه‌هاى هنرنمايى او مى‌چشد و به امانت و پاكدامنى؛ به‌دليل لذتى كه آدمى از احساس پاكى و امانت مى‌برد و به ياد خداوند و مناجات با او؛ به‌دليل لذت سرشارى كه از اين امر به او دست مى‌دهد. محبت‌آفرينى اين قبيل لذتها بر آنان كه به جرعه‌اى از آن سيراب گشته‌اند، امرى آشكار و بى‌نياز از استدلال است. اين نوع لذايذ، عمرى دراز دارند. اگر چه از اين جهت خود داراى مراتب و درجاتند، ولى جويندگان محبت ماندگار در هواى نيل به آن، لذايذ مادى و محبت‌هاى آنى و فانى را يكسره سودا مى‌كنند.

3. احسان:انسان، بنده و اسير نيكى و احسان است و به طور طبيعى هر كه را به او احسان كند، دوست دارد و از كسى كه به او بدى كند، مى‌رنجد. بنابراين منفعت و نيكى سبب محبت آدمى به عامل آن مى‌شود.[3]

4. حُسن و جمال ظاهرى و باطنى:ادراك زيبايى و جمال موجب محبت مى‌گردد؛ يعنى انسان زيبايى‌ها را اعم از مادى و معنوى دوست دارد و اين محبت به ذات زيبايى تعلّق مى‌گيرد، نه به آثار و لوازم آن و منشأ درونى و فطرى دارد.

5. تناسب و مسانخت باطنى و روحى:گاهى انسان نسبت به ديگرى محبت مى‌ورزد، ولى نه به‌دليل حُسن و جمال او و نه به سبب چشمداشت و طمع در مقام و مال او بلكه به صرف مجانست و تناسب باطنى و معنوى كه با روح و جان او دارد.

6. الفت و اجتماع:اجتماع افراد با يكديگر و زندگى در كنار هم موجب محبت و انس آنان به يكديگر مى‌گردد. انس و الفت ريشه در طبيعت و سرشت آدمى دارد. بر همين اساس است‌

[1]- ر. ك: فيض كاشانى، محسن: المحجّة البيضاء، ج 8، ص 9- 11؛ نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج 3، ص 134- 135

[2]- نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج 3، ص 136

[3]- همان

كه گفته مى‌شود واژه «انسان» از ماده «انس» است، نه «نسيان».[1]

7. شباهت در اوصاف ظاهرى:اشتراك در يك يا چند ويژگى ظاهرى باعث پيدايش محبت مى‌شود. علاقه كودكان به يكديگر و پيران به همديگر و افراد هم‌شغل و همكار با يكديگر از همين قبيل است.

8. رابطه عليّت:چون معلول ناشى از علت و متناسب و هم سنخ با آن است، پس محبوبِ علت واقع مى‌گردد؛ زيرا به منزله بعضى از اجزاى علت و پاره‌اى از آن است. معلول نيز علت را از آن‌رو دوست دارد كه در واقع علتْ اصل آن است. بنابراين هر يك از آن دو در محبت نسبت به ديگرى، در حقيقت به خويش عشق مى‌ورزند.[2]

با صرف‌نظر از اين‌كه آيا همه اسباب ايجاد محبت در موارد يادشده خلاصه مى‌شود يا خير، و با چشم‌پوشى از تداخل يا استقلال هر يك از اسباب مذكور، همه اسباب و موجبات محبت‌آفرين به طور حقيقى فقط در خداوند وجود دارد و تصوّر وجود آن در غير او توهّم و تخيّلى بيش نيست. در بيان اين حقيقت مى‌توان گفت: وجود هر كسى فرع وجود خداوند است و هستى مستقلى از وجود خداوند ندارد، و كمال وجودش از خداوند، به وسيله او و به‌سوى او است، و سرچشمه لذت و احسان خداوند است. خالق احسان او است و هر احسانى بيانگر حُسنى از حَسَنات قدرت و فعل او است. بدون ترديد جمال و كمال بالذات فقط در او وجود دارد. شكى نيست كه جمال معنوى براى اهل بصيرت دوست‌داشتنى‌تر و زيباتر است. همچنين روح و جان آدمى با پروردگار خويش رابطه‌اى مخفى و رمز و رازى درونى دارد و شايد آيه‌ قل الرّوح من امر ربّى‌[3]«بگو: روح از [سنخ‌] فرمان پروردگار من است».

اشاره به‌همين رابطه باطنى دارد. وجود رابطه عليّت بين خدا و انسان آشكار و بى‌نياز از توضيح است، ولى دو سبب ديگر يعنى «اجتماع مادى» و «اشتراك در اوصاف ظاهرى»، اولًا در محبت‌آفرينى نقش ضعيفى دارند و ثانياً نسبت دادن آنها به خداوند موجب نقص مى‌شود و در واقع محال است. بنابراين همه اسباب محبت به‌طور حقيقى و در بالاترين درجات در خداوند وجود دارد و چون هيچ شريكى در اوصافش ندارد، هيچ‌گونه شريكى را نيز در محبت برنمى‌تابد.[4]

ب) نشانه‌هاى محبت به خداوند:ارزش‌هاى متعالى و مقدس همواره با آفت مدعيان‌

[1]- ر. ك: راغب اصفهانى: پيشين، ص 94

[2]- همان، ج 3، ص 139

[3]- سوره اسراء، آيه 85

[4]- ر. ك: فيض كاشانى، محسن: پيشين، ج 8، ص 16- 27؛ نراقى، محمدمهدى: پيشين، ص 142- 146

دروغين روبه‌رو بوده‌اند. اين ادعاها و تصورات غيرواقعى گاهى چنان پيچيده‌اند كه حتى حقيقت امر بر خود اشخاص نيز پوشيده مى‌ماند. بسا كودك‌صفتانى كه الفباى محبت پروردگار را نياموخته‌اند، ولى خويشتن را از دوستان خاص الهى مى‌شمارند و دعوى عشق و ارادت به او دارند. بيان نشانه‌هاى آشكار و ملموس دوستان خداوند، راه مناسبى براى خودشناسى و ديگرشناسى و معيارى براى صدق و كذب ادعاى دوستى و محبت خداوند است. شاخص‌ترين اين نشانه‌ها به روايت منابع اوّليّه اخلاق اسلامى به قرار زير است:

1. دوست داشتن مرگ:دوستدار حقيقى، مشتاق مشاهده محبوب خويش است. اگر چه مرگ تنها راه ملاقات و رؤيت جمال خداوند نيست، ولى به‌طور عموم تحقق اين امر با عبور از گذرگاه مرگ ميسّر است. كسى كه به مقصدى عشق ورزد، هر آنچه به آن هدف رهنمون شود، محبوب او واقع خواهد شد. قرآن كريم در اين باره مى‌فرمايد: «بگو: اى كسانى كه يهودى شده‌ايد، اگر پنداريد كه شما دوستان خداييد نه مردم ديگر، پس اگر راست مى‌گوييد درخواست مرگ كنيد».[1]البته همچنان‌كه محبت خداوند داراى درجات و مراتبى است، خوشايند يا ناخوشايند بودن مرگ هم در نظر افراد درجاتى دارد.

كراهت نسبت به مرگ در صورتى با محبت خداوند ناسازگار است كه منشأ آن محبت به مظاهر دنيا از قبيل اموال، فرزندان، خانواده و مقام باشد. اما هرگاه علاقه به بقا در دنيا به منظور كسب آمادگى براى ملاقات پروردگار و انجام اعمال نيك باشد، با دوستى خداوند منافاتى ندارد.[2]

2. مقدّم‌داشتن خواست خداوند:دوست حقيقى خداوند اراده او را بر اراده خويش مقدم مى‌دارد و حتى اگر محبوبْ هجران را اراده كند، آن را بر وصال ترجيح مى‌دهد. محبت الهى پيروى از دستورات او را در پى دارد و تلاش براى كسب رضايتمندى محبوب لازمه آن است.

بگو: «اگر خدا را دوست داريد، از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشايد، و خداوند آمرزنده مهربان است».[3]

3. عدم غفلت از ياد خداوند:ذكر و ياد محبوب و آنچه مربوط به او است، همواره براى محبّ لذّت‌بخش و دوست‌داشتنى است. دوستان خدا دائم سخن از او و دوستان او مى‌گويند

[1]- سوره جمعه، آيه 6

[2]- ر. ك: نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج 3، صص 174 و 175

[3]- سوره آل‌عمران، آيه 31

و با ياد او زندگى مى‌كنند و از تلاوت كلام او لذت مى‌برند و در خلوت مناجات با او انس مى‌گيرند؛ چنان‌كه خداوند به موسى7فرمود:

اى پسر عمران، دروغ مى‌گويد آن كسى كه گمان برد مرا دوست دارد، اما چون شب فرا رسد چشم از عبادت من فرو بندد. مگر نه اين است كه هر دلداده‌اى دوست دارد كه با دلدار خود خلوت كند؟[1]

4. غم و شادى براى خدا:دوستان خداوند، دردمند و اندوهگين نمى‌شوند، مگر براى آنچه آنان را از محبوب دور كند، و شادمان نمى‌گردند جز به‌موجب آنچه آنان را به مراد خويش نزديك گرداند. آنان به طاعت مسرور و با معصيت محزون مى‌گردند و بود و نبود دنيا سبب غم و شادى آنان نمى‌گردد.

تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگين نشويد و به [سبب‌] آنچه به شما داده است، شادمانى نكنيد.[2]

5. دوستى با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان او:«محمد6پيامبر خدا است، و كسانى كه با اوى‌اند، بركافران، سختگير [و] با همديگر مهربان‌اند.»[3]

6. بيمناكى در عين محبت و اميدوارى:دوستان خدا در عين حال كه شيفته جمال اوى‌اند، در نتيجه ادراك عظمت او در بيم و هراس به سر مى‌برند. زيرا همان‌طور كه ادراك جمال الهى محبت او را در پى دارد، ادراك عظمت او هم هيبت و هراس را به دنبال مى‌آورد. البته اين بيم منافاتى با محبت ندارد؛ زيرا بيم دوستان خدا، از دور ماندن از او است. اين بيم و اميد مكمل هم در بندگى پروردگارند. برخى از رهروان طريق محبت الهى گفته‌اند:

بندگى خدا به صرف محبت و بدون بيم به‌دليل افراط در اميد و انبساط خاطر، موجب هلاك آدمى مى‌گردد و عبوديت به صرف بيم و خوف و بدون اميد، به دليل وحشت موجب دورى از پروردگار و هلاك مى‌شود و بندگى از روى بيم و محبت هر دو، محبت خداوند و تقرب به او را در پى خواهد داشت.[4]

[1]- شيخ صدوق: امالى، ص 438، ج 577؛ ديلمى، حسن ابى‌الحسن: اعلام‌الدّين، ص 263؛ ارشادالقلوب، ص 93

[2]- سوره حديد، آيه 23

[3]- محمّد رسول‌اللّه و الّذين معه، اشدّاء على الكفّار رحماء بينهم.( سوره فتح، آيه 29.)

[4]- ر. ك: فيض كاشانى، محسن: پيشين، ج 8، ص 76- 77

7. كتمان محبت خدا و ترك ادعاى آن:محبت، سرّى از اسرار محبوب است و بسا در اظهار آن چيزى گفته شود كه خلاف واقع و افترا بر محبوب باشد. به علاوه محبت انسان نسبت به مراتب اشتياق و محبت دوستان خاص پروردگار يعنى انبيا و اوليا كه خود را در عشق‌ورزىِ شايسته نسبت به خداوند، ناكام مى‌دانستند و گروه عظيم فرشتگان، تحفه قابل ذكر و ادعايى نخواهد بود، و نشانه محبت حقيقى آن است كه مراتب محبت خويش را به هيچ انگارد و آن را شايسته ذكر نبيند و خويشتن را همواره در اين باب قاصر و عاجز بيابد.

ج) آثار محبت خداوند:محبت خداوند، آثار فراوانى را در ابعاد مختلف وجود انسان از خود بر جاى مى‌گذارد. در اين‌جا به‌برخى از آن آثار كه به عنوان حالت و صفتى نفسانى مطرح‌اند، اشاره مى‌شود:

1. انس با پروردگار: هنگامى كه قلب آدمى مسرور از قرب الهى و مشاهده جمالِ مكشوفِ محبوب مى‌گردد، بشارتى به قلب انسان وارد مى‌گردد كه به آن «انس» گفته مى‌شود. از نشانه‌هاى انس با خداوند آن است كه خلوت و اشتغال به ذكر او گواراتر از هم‌نشينى و انس با خلايق است. چنين فردى در حالى كه در ميان جمع است، در واقع تنها است و هنگامى كه در خلوت است در واقع با محبوب خويش هم‌نشين است. جسم او در جمع مردمان و قلبش جداى از آنها است.[1]اميرمؤمنان در توصيف دارندگان چنين مقامى فرموده است:

دانش، نور حقيقت‌بينى را بر آنان تافته و آنان روح يقين را دريافته و آنچه را نازپروردگان دشوار ديده‌اند آسان پذيرفته‌اند و بدانچه نادانان از آن رميده‌اند خوگرفته. و هم‌نشين دنياى‌اند با تن‌ها، و جان‌هاشان آويزان است در ملأ اعلى. اينان خدا را در زمين او جانشينان‌اند و مردم را به دين او مى‌خوانند.[2]

2. اشتياق به سوى خداوند: دوستداران مشاهده جمال الهى بعد از اين‌كه از وراى حجاب‌هاى غيب، رخسار محبوب را به نظاره نشستند و دريافتند كه از رؤيت حقيقت جلال و عظمت او قاصرند، تشنگى و ولع آنان براى مشاهده آنچه نديده‌اند فزونى مى‌گيرد؛ به اين حالت «مقام شوق» گفته مى‌شود. برخلاف مقام انس كه ناشى از مشاهده چهره مكشوف محبوب است، مقام اشتياق، در نتيجه تمايل به ادراك جمال و جلال محجوب او پديد مى‌آيد.[3]

[1]- نراقى، محمدمهدى: پيشين، ج 3، ص 124، 189 و 190.

[2]- نهج‌البلاغه، حكمت 147.

[3]- ر. ك: فيض كاشانى، محسن: پيشين، ج 8، ص 55.

3. رضا به قضاى الهى‌: «رضا» در مقابل «سخط» است و آن عبارت است از ترك اعتراض نسبت به آنچه خداوند مقرر داشته است، در ظاهر و باطن و در گفتار و رفتار. رضا از آثار و لوازم محبت پروردگار است؛ زيرا محب هر آنچه را كه از محبوب صادر گردد، زيبا مى‌بيند.

كسى كه به مقام رضا نايل گردد، در نزد او فقر و غنا، راحتى و سختى، تندرستى و بيمارى، مرگ و زندگى و ... يكسان است و تحمّل هيچ‌يك بر او دشوار نيست؛ چرا كه همه را از جانب محبوب مى‌بيند. او همواره در سرور و بهجت و راحتى به سر مى‌برد؛ زيرا به همه چيز به چشم رضايت مى‌نگرد و در واقع همه امور بر وفق مراد او پيش مى‌رود و در نتيجه از هر غم و اندوهى به دور خواهد بود. در قرآن كريم چندين بار به اين مقام اشاره شده است؛ از جمله در معرفى حزب خداوند مى‌فرمايد:

خدا از ايشان خشنود و آنها از او خشنودند. اينان‌اند حزب خدا. آرى، حزب خدا است كه رستگاران‌اند.[1]

امام سجاد7در بيان منزلت و جايگاه رفيع مقام رضا فرمود:

بالاترين درجه زهد، پست‌ترين درجه ورع و بالاترين درجه ورع، پست‌ترين درجه يقين و بالاترين درجه يقين، پست‌ترين درجه رضا است.[2]

بنابراين دوستان خداوند با رضايتمندى از آنچه او رقم مى‌زند، از هرگونه حزن و اندوهى به دورند و در كمال بهجت و سرور زندگى گوارايى دارند. در قرآن كريم آمده است:

آگاه باشيد، كه بر دوستان خدا نه بيمى است و نه آنان اندوهگين مى‌شوند و همه امور خود را به خداوند تفويض كرده و سراپا تسليم اراده او مى‌باشند.[3]

د) سرانجام محبت پروردگار:پايان محبت الهى مانند هر محبت ديگرى جز ملاقات و وصال محبوب نمى‌تواند باشد. تحقق اين رؤيت و ملاقات متوقف بر معرفت خداوند است كه خود محتاج صفاى باطن و پيراستن دل از علاقه‌هاى دنيوى است و حصول آن در دنيا براى‌

[1]- سوره مجادله، آيه 22. هم‌چنين ر. ك: سوره بيّنه، آيه 8

[2]- كلينى: كافى، ج 2، ص 128، ح 4

[3]- سوره يونس، آيه 62