^ خلاصه درس
از نظر اسلام، عمرانسان ارزش والايى دارد، بگونهاى كه هيچ چيز همسنگ آن نخواهد بود. اگر كسى عمر خود را در راه تحصيل ايمان، عمل صالح، بندگى خدا و كسب اخلاق انسانى، صرف كند از ضرر و خسران و زيان، درامان بوده، به سعادت ابدى خواهد رسيد.
اولياى گرامى اسلام از پيروانشان خواستهاند كه عمر خود را در راه بندگى خدا و خدمت به خلق، سپرى كرده و از گذراندن اوقات پرارزش خود در راه هواهاى نفسانى بپرهيزند.
عواملى كه باعث از دست دادن فرصت مىشود عبارتند از: كسالت و تنبلى، كار امروز به فردا وانهادن، بى هدفى و بيهودگى و بى برنامگى.
^ پرسش
1- ارزش عمر راازديدگاه اسلام، با بيان يك روايت، توضيح دهيد.
2- به نظر شما فرصتهاى زندگى را بايد در چه راهى صرف كنيم؟ توضيح دهيد.
3- يك روايت درباره اغتنام فرصت بنويسيد.
4- عواملى را كه باعث از دست دادن فرصت مىشود نام ببريد.
5- تنبلى چگونه آفت غنيمت شمردن فرصت است؟ بيان كنيد.
درس هفدهم: گذشت عمرو اغتنام فرصت (2)
ارزش جوانى[1]
جوانى يكى از نعمتهاى پرارج الهى و ازسرمايههاى بزرگ سعادت در زندگى بشر شناخته شده و در اسلام به اندازهاى، مهمّ است كه روز قيامت از صاحبش، سؤال مىشود كه چگونه آن را صرف كرده است گر چه دوران جوانى، خود قسمتى ازمجموع عمر آدمى است، ولى اين قسمت از عمر، آن قدر ارزنده وممتاز است كه درباره آن بطور خاص، پرسش مىشود.
پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«انَّ الْعَبْدَ لا تَزُلُ قَدَماهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ حَتَّى يُسْأَلَ عَنْ عُمْرِهِ فيما افْناهُ وَعَنْ شَبابِهِ فيما ابْلاهُ»[2]
[1]- جوان، فلسفى، ج 1، ص 6 به بعد، اقتباس
[2]- همان مدرك، ص 7، به نقل از تاريخ يعقوبى، ص 59
در قيامت هيچ بندهاى قدم از قدم برنمىدارد، مگر اينكه از او سؤال مىشود:
عمرش را در چه كارى صرف نموده و جوانىاش را در چه راهى تمام كرده است.
علىعليهالسلام فرمود:
«شَيْئانِ لا يَعْرِفُ فَضْلَهُما الَّامَنْ فَقَدَهُما: الشَّبابُ وَالْعافِيَةُ»[1]
دو چيزاست كه قدر و قيمتشان را نمىشناسد، مگر كسى كه آن دو را از دست داده باشد، يكى جوانى و ديگرى تندرستى.
غنيمت شمردن فرصت جوانى
دوران جوانى يكى از فرصتهاى گرانبها در طول زندگى بشر است كه اگر بدرستى مورد استفاده قرار گيرد، پايه اساسى سعادت جوانان خواهد بود. از اين رو، بر نسل جوان، لازم است براى رسيدن به سعادت، اين فرصت گرانبها را مغتنم شمرده و در راه بهرهبردارى صحيح از آن بكوشند. پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«يا اباذَرٍّ! اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ الْخَمْسِ، شَبابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ وَ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ وَ غِناكَ قَبْلَ فَقْرِكَ و فَراغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ وَ حَيواتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ»[2]
اى ابوذر! پنج چيز را پيش از پنج چيز غنيمت بشمار، جوانىات را قبل ازپيرى، سلامتت را قبل از بيمارى، بى نيازىات را قبل از تهيدستى، فراغتت را قبل ازگرفتارى وزندگانىات را قبل ازمرگ.
حضرت على عليهالسلام فرمود:
[1]- شرح غرر الحكم، آمدى، ج 4، ص 183
[2]- جوان، فلسفى، ج 1، ص 60، به نقل از بحارالانوار، ج 17، ص 23
«بادِرْ شَبابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ وَ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ»[1]
جوانىات را قبل از پيرى و سلامتت را قبل از بيمارى درياب.
امام كاظم عليهالسلام از پدران خود، درتفسيرآيه «وَلاتَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدُّنْيا»[2]فرمود:
«لا تَنْسَ صِحَّتَكَ وَقُوَّتَكَ وَ فَراغَكَ و شَبابَكَ وَ نِشاطَكَ وَ غِناكَ وَانْ تَطْلُبَ بِهِ الْاخَرَةَ»[3]
سلامت، نيرومندى، فراغت، جوانى، نشاط و بى نيازى خود را فراموش مكن و (در دنيا از آنها بهره بردارى كن) از آن (سرمايههاى عظيم) به نفع آخرت خود استفاده كن.
جوانى را درچه راههايى غنيمت بشماريم؟
راههايى كه فرصت جوانى بايد در آنها مصرف شود، در روايات اهل بيت عليهم السلام نشان داده شده كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- تحصيل علم:
از رسول خدا صلىالله عليهوآله نقل شده كه فرمود:
«مَنْ تَعَلَّمَ فى شَبابِهِ كانَ بِمَنْزَلَةِ الرَّسْمِ فِى الْحَجَرِ»[4]
كسى كه درجوانى دانش بياموزد، مانند نقشى است كه بر سنگ كنده باشند.
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«لَسْتُ احِبُّ انْ ارَى الشَّابَّ مِنْكُمْ الَّا غادِياً فى حالَيْنِ: امَّا عالِماً اوْ مُتعَلِّماً، فَانْ
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 3، ص 249
[2]- قصص، آيه 77، بهره خويش را از دنيا فراموش مكن
[3]- بحارالانوار، ج 71، ص 177، اسلاميه
[4]- سفينةالبحار، ج 1، ص 680
لَمْ يَفْعَلْ فَرَّطَ، فَانْ فَرَّطَ ضَيَّعَ، فَانْ ضَيَّعَ اثِمَ وَانْ اثِمَ سَكَنَ النَّارَ وَالَّذى بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ»[1]
دوست ندارم، جوانى از شما مسلمانان را ببينم مگر آنكه روز او به يكى از دوحالت آغاز شود؛ يا دانشمند باشد يا دانشجو، اگر چنين نكرد (ودر نادانى به سر برد) در اداى وظيفه كوتاهى كرده و كوتاهى دراداى وظيفه از بين بردن جوانى است. از بين بردن جوانى گناه است و اگر مرتكب گناه شود، درعذاب الهى مسكن خواهد گزيد، قسم به خداوندى كه محمد (ص) را به حق به نبوّت فرستاده است.
ب- عبادت و بندگى:
اسلام، نسل جوان را دعوت مىكند كه بنده خدا باشند وخود را از افسار گسيختگى و بى بند و باريهايى كه دشمنان اسلام پيش پاى جوانان مىگذارند، برهانند. آنان كه ايام جوانى خود را صرف عبادت و بندگى خدا كرده، از گناهان پرهيز مىكنند، در پيشگاه الهى مورد احترام وارزش بوده، در سايه رحمت او بهرهمند خواهند بود. رسول خداصلى اللهعليهوآله فرمود:
«انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الشَّابَّ الَّذى يُفْنى شَبابَهُ فى طاعَةِ اللَّهِ»[2]
همانا خداوند، جوانى را كه جوانى خود را در اطاعت و بندگى خدا گذرانده، دوست دارد.
همچنين فرمود:
«سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فى ظِلِّهِ يَوْمَ لا ضِلَّ الَّا ظِلُّهُ: امامٌ عادِلٌ وَ شابٌّ نَشَأَ فى عِبادَةِ اللَّهِ ...»[3]
خداوند هفت گروه را در سايه رحمت خود جاى مىدهد، روزى كه سايهاى جز
[1]- بحارالانوار، ج 1، ص 170
[2]- ميزان الحكمة، ج 5، ص 9
[3]- همان مدرك
سايه او نيست، اوّل زمامدار دادگر و دوّم جوانى كه در عبادت خداوند پرورش يافته باشد ....
ج- اخلاق نيكو:
دوران جوانى، بهترين فرصت براى به دست آوردن فضايل اخلاقى است.
رسول خدا (ص) فرمود:
«شابٌّ سَخِىٌّ حَسَنُ الْخُلْقِ احَبُّ الَى اللَّهِ مِنْ شَيْخٍ بَخيلٍ عابِدٍ سَىِءِ الْخُلْقِ»[1]
جوان سخاوتمند خوش اخلاق، در نزد خدا از پير بخيلِ عابدِ بداخلاق، محبوبتر است.
د- توبه:
جوانى، بهترين فرصت براى تغيير مسير از زشتيها و پليديها به پاكيهاست. اسلام به جوانان، پناهگاه مطمئن ومحكمى را نشان داده و آنها نيز بايد براى درامان ماندن از سقوط و افتادن درمنجلاب گناه، به آن پناهگاه پناه برده توبه نمايند كه جوانى، بهار توبه است. پيامبر اكرم (ص) فرمود:
«انَّ اللَّهَ تَعالى يُحِبُّ الشَّابَّ التَّائِبَ»[2]
خداوند، جوان توبه كاررا دوست دارد.
همچنين فرمود:
«التَّوْبَةُ حَسَنَةٌ، لكِنَّهُ فِى الشِّبابِ احْسَنُ»[3]
توبه از گناه، هميشه پسنديده است، ولى درجوانى بهتر و پسنديدهتر است.
[1]- نهج الفصاحه، ص 380، حديث 1788
[2]- نهج الفصاحه، ص 151، حديث 749
[3]- مجموعه ورّام، ج 2، ص 118
جوانان چه بياموزند؟
اسلام، كسب علم در زمينههاى مختلف را براى جوانان جايز دانسته و توصيه كرده است كه فرصت جوانى را در آن زمينه ها به كار برند. اينك به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- دين شناسى:
اولياى گرامى اسلام در ضمن سخنان گهربار خود، جوانان را دعوت مىكنند كه بخشى از اوقات شبانه روز را صرف دين شناسى و آموزشهاى دينى نمايند و كسانى را كه در اين امر كوتاهى مىكنند مورد سرزنش قرار داده، سزاوار كيفر مىدانند.
امام باقر عليهالسلام فرمود:
«لَوْاتيتُ بِشابٍّ مِنْ شَبابِ الشَّيعَةِ لا يَتَفَقَّهُ فِى الدّينِ لَاوْجَعْتُهُ»[1]
اگر جوانى از جوانان شيعه را نزد من آورده شد كه در دين تفقه (تفكر و تدبر) نمىكند او را به وضع دردناكى مجازات خواهم كرد.
ب- قرآن و معارف آن:
آشنايى با قرآن و معارف آن نيز يكى از چيزهايى است كه در اسلام به جوانان سفارش شده است.
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«مَنْ قَرَءَ الْقُرْانَ وَهُوَ شابٌّ مُؤْمِنٌ اخْتَلَطَ الْقُرْانُ بِلَحْمِهِ وَ دَمِهِ»[2]
كسى كه قرآن را تلاوت مىكند در حالى كه جوان مؤمنى باشد، قرآن با گوشت و خونش آميخته مىشود (ودر همه بدنش اثر مىگذارد).
ج- احاديث اسلامى:
فراگيرى تعاليم بزرگان دين و احاديث اسلامى نيز از جمله
[1]- سفينة البحار، ج 1، ص 680
[2]- وسائل الشيعه، ج 4، ص 833، بيروت
امورى است كه جوانان عزيز نبايد از آن غافل باشند.
امام صادق (ع) فرمود:
«بادِرُوا احْداثَكُمْ بِالْحَديثِ قَبْلَ انْ يَسْبِقَكُمْ الَيْهِمُ الْمُرْجِئَةِ»[1]
احاديث اسلامى را به جوانان خود بياموزيد و در انجام اين وظيفه تربيتى، شتاب كنيد، پيش از آنكه مرجئه (عدهاى از مخالفان گمراه)، بر شما پيشى گيرند و آنان را باافكار انحرافى خود تحت تأثير قرار دهند.
د- علوم روز:
جوانان بايد علومى را كه در زندگى اجتماعى به آن نياز دارند، بياموزند.
اميرمؤمنان على عليهالسلام فرمود:
«اوْلَى الْاشْياءِ انْ يَتَعَلَّمَهَاالْاحْداثُ الْاشْياءَ الَّتى اذا صارُوا رِجالًا احْتاجُوا الَيْها»[2]
بهترين چيزى كه شايسته است، به نو جوانان تعليم دهيد، مسائلى است كه در سنين مردانگى به آن احتياج دارند.
[1]- فروع كافى، ج 6، ص 47، اسلاميه
[2]- سيماى جوانان در آيينه احاديث، باقرى بيد هندى، ص 45، دارالكتاب، به نقل از قصار الجمل، ج 2، ص 64