روايات فراوانى در اين زمينه، از پيشوايان اسلام، نقل شده كه بعضى از آنها را در دو بخش آثار دنيوى و اخروى بيان مىكنيم:
الف آثار دنيوى:
با توجه به سخنان اولياى گرامى اسلام در مىيابيم كه حُسْن خلق آثار و فوايد مهمى درانسان واجتماع دارد كه در اينجا به بعضى از آن آثار اشاره مىكنيم:
1- عامل عزّت:
على عليهالسلام فرمود:
«رُبَّ ... ذَليلٍ اعَزَّهُ خُلْقُهُ»[1]
چه بسا (انسان) ذليلى كه خلق و خويش او را عزيز كرده است.
2- طول عمر:
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«أَلْبِرُّ وَحُسْنُ الْخُلْقِ ... يَزيدانِ فِى الْأَعْمارِ»[2]
نيكى و خوش اخلاقى عمر را زياد مىكنند.
3- زياد شدن روزى:
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«حُسْنُ الْخُلْقِ مِنَ الدّينِ وَهُوَ يَزيدُ فِى الرِّزْقِ»[3]
حسن خلق جزئى از دين است و روزى را زياد مىكند.
4- تحكيم پيوند دوستى:
پيامبر اكرم صلىاللهعليه و آله فرمود:
«حُسْنُ الْخُلْقِ يُثْبِتُ الْمَوَدَّةَ»[4]
نيك خلقى، مودّت و دوستى رامحكم مىگرداند.
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 396
[2]- كافى، ج 3، ص 157
[3]- تحف العقول، ص 275
[4]- همان مدرك، ص 38
5- همبستگى و الفت:
على عليهالسلام فرمود:
«مَنْ حَسُنَ خُلْقُهُ كَثُرَ مُحِبُّوهُ وَانَسَتِ النُّفُوسُ بِهِ»[1]
كسى كه خلقش نيكو باشد، دوستدارانش زياد شده، انسانها با او انس مىگيرند.
ب- آثار اخروى:
خوش اخلاقى آثار ارزندهاى در سعادت اخروى انسان دارد كه دراينجا به برخى از آن آثار اشاره مىكنيم:
1- زدودن لغزشها: امام صادق (ع)
فرمود:
«انَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ يَميثُ الْخَطيئَةَ كَما تَميثُ الشَّمْسُ الْجَليدَ»[2]
همانا خوش خلقى گناه را ذوب مىكند، چنان كه خورشيد يخ را ذوب مىسازد.
2- آسانى حساب:
على عليهالسلام فرمود:
«... حَسِّنْ خُلْقَكَ يُخَفِّفِ اللَّهُ حِسابَكَ»[3]
خلق خود را نيكو گردان تا خداوند حساب تو را (در قيامت) آسان گيرد.
3- برترى درجه:
رسول خدا صلىاللهعليهوآله فرمود:
«إِنَّ الْعَبْدَ لَيَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلْقِهِ عَظيمَ دَرَجاتِ الْاخِرَةِ وَأَشْرَفَ الْمَنازِلِ وَإِنَّه لَضَعيفُ الْعِبادَةِ»[4]
همانا بنده در سايه نيكى خلقش به بلندترين درجات آخرت و عاليترين
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 5، ص 451
[2]- اصول كافى، ج 3، ص 157، دفتر نشر فرهنگ اهل البيت عليهمالسلام
[3]- بحارالانوار، ج 68، ص 383، بيروت
[4]- محجةالبيضا، ج 5، ص 93، بيروت
جايگاهها مىرسد، در حالى كه در عبادت ضعيف و ناتوان است.
فضايل اخلاقى
همان گونه كه روشن شد، حسن خلق، آثار ارزندهاى در سعادت ابدى انسان دارد. هر كس مىخواهد، به سعادت ابدى، دست يابد، لازم است كه صفحه دلش را از رذايل اخلاقى و اخلاق ناپسند پاك كرده، فضايل اخلاقى را جايگزين آن نمايد.
اخلاق پسنديده، مجموعهاى از فضايل انسانى است كه انسان را زينت بخشيده، به رستگارى مى رساند. اينك فهرست برخى از فضايل اخلاقى را با توجه به نياز برادران عزيز در زير مىآوريم:
1- فضايلى كه در ارتباط با خدا و دين اسلام مطرح است از قبيل اهميت دادن به نماز، دعا، ذكر، پرهيز از ريا، خوف و رجا، پايدارى در ميدان نبرد، پرهيز از سستى و فرار از جنگ.
2- فضايلى كه در ارتباط با خود انسان مطرح است مانند روحيه عزت طلبى، اغتنام فرصت، نظم و انضباط، دورى از بيهودگى و چشم پاكى.
3- فضايلى كه در ارتباط با ديگران مطرح است مانند تواضع، راستى و راستگويى، برادرى و اتحاد، مردم دارى، رعايت احترام اموال ديگران، فرو خوردن خشم، امانتدارى، رازدارى، يارى مظلوم، صلهرحم، حقوق مربى واستاد و حقوق پدر و مادر.
^ خلاصه درس
خوش خلقى، تزكيه نفس و آراسته شدن به فضايل اخلاقى دراسلام، اهميت
ويژهاى دارد؛ زيرا اسلام، هدف از بعثت پيامبران الهى را انسان سازى و تزكيه نفس دانسته و سعادت و رستگارى او را در دنيا و آخرت، در پرتو انسانى زيستن و تزكيه نفس مىداند.
در مورد ارزش اخلاق پسنديده و فضايل انسانى، همين بس كه اولياى گرامى اسلام، آراسته شدن به آنرا، از خداوند متعال درخواست مىكردند و درمقام عمل نيز، اسلام، اخلاق و فضايل اخلاقى در آنان تجلّى يافته و در سراسر زندگى و تمام صحنههاى اجتماعى، سياسى، نظامى و حتى درمقابل دشمنان، اصول اخلاقى را رعايت مىكردند.
خوش خلقى، آثار ارزندهاى در سعادت دنيوى و اخروى انسان دارد. آثار دنيوى آن عبارت است از: عزّت آفرينى، طول عمر، زياد شدن روزى، تحكيم پيوند دوستى وهمبستگى آثار اخروى آن نيز عبارت است از: زدودن لغزشها و گناهان، آسانى حساب و برترى درجه.
^ پرسش
1- خلقهاى نفسانى چند قسم است؟ نام ببريد.
2- اهميت حُسن خلق را، با يك حديث، توضيح دهيد.
3- يك نمونه از برخورد اخلاقى پيامبراكرم (ص) را بنويسيد.
4- آثار دنيوى حسن خلق را نام ببريد.
5- آثار اخروى حسن خلق را نام ببريد.
درس چهارم: بد خُلقى
بد خلقى، ضد حسن خلق است. به همان اندازه كه خوش خلقى، پسنديده ونيكوست، بداخلاقى، نكوهيده و زشت است و هر قدر حسن خلق جاذبه دارد و كمال به حساب مىآيد. بدخلقى دافعه دارد و نقص محسوب مىشود.
نكوهش بد خلقى
بدخلقى، بدترين همنشين انسان، نشانه پستى و فرومايگى و مايه بدبختى بوده و خير دنيا و آخرت را از انسان سلب مىكند. از اين رو، درتعاليم اسلامى مورد نكوهش قرار گرفته است.
پيامبر اكرم (ص) مىفرمايد:
«مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَمِنْ شَقاوَتِهِ سُوءُ الْخُلْقِ»[1]
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 448، آل البيت
خوش خلقى از سعادت مرد و بد خلقى از شقاوت و بدبختى اوست.
اميرمؤمنان على عليهالسلام مىفرمايد:
«سُوءُالْخُلْقِ شَرُّقَرينٍ»[1]
بدخلقى بدترين همنشين وهمراه انسان است.
همچنين مىفرمايد:
«مِنَ اللُّؤْمِ سُوءُ الْخُلْقِ»[2]
بد خلقى از (نشانههاى) فرومايگى و پستى است.
پيامدهاى بداخلاقى
ائمّه معصومين عليهم السلام در روايات اسلامى براى سوء خلق، آثارى اعم از
دنيوى و اخروى ذكر كردهاند. با دقت در زندگى و سرنوشت افراد بد خلق، انسان بخوبى در مىيابد كه چگونه عرصه زندگى بر بدخلقها تنگ شده و درنهايت، كارشان به فلاكت و بدبختى منجر شده و مىشود. درمقابل، انسانهاى خوش اخلاق را مىبينيد كه در اثر حسن خلق ازموفقيتها و گشايشهايى بهرهمند شده ومىشوند. اينك به برخى از آثار بد خلقى اشاره مىكنيم:
الف- آثار و پيامدهاى دنيوى:
1- زندگى محنت بار:
امير مؤمنان على عليهالسلام مىفرمايد:
«سُوءُ الْخُلْقِ نَكْدُ الْعَيْشِ وَعَذابُ النَّفْسِ»[3]
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 4، ص 131، دانشگاه تهران
[2]- شرح غرر الحكم، آمدى، ج 6، ص 35
[3]- شرح غرر الحكم، آمدى، ج 4، ص 150
بدخلقى (مايه) تلخى و ناگوارى زندگى وعذاب نفس (شكنجه روحى) است.
2- اضطراب وتنهايى:
حضرت على عليهالسلام مىفرمايد:
«سُوءُ الْخُلْقِ يُوحِشُ النَّفْسَ وَيَرْفَعُ الْأُنْسَ»[1]
بدخلقى، نفس را تنها مىسازد و انس را برطرف مىكند.
يعنى انسان بدخلق تنها مىشود، درحالى كه با آدم خوش اخلاق ديگران انس مىگيرند.
3- تباهى ايمان و عمل:
به رسول خدا (ص) عرض شد كه فلان زن، روزها روزه مىگيرد وشبها را به عبادت مشغول است، ليكن زنى بداخلاق است و به همسايگانش آزار مىرساند. حضرت فرمود: خيرى در او نيست و اهل دوزخ است.[2]
امام صادق عليهالسلام مىفرمايد:
«إِنَّ سُوءَ الْخُلْقِ لَيُفْسِدُ الْعَمَلَ كَما يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»[3]
همانا بدخلقى، عمل را تباه مىسازد، چنان كه سركه عسل را تباه مىكند.
و نيز درجاى ديگر مىفرمايد:
«إِنَّ سُوءَ الْخُلْقِ لَيُفْسِدُ الْايمانَ كَما يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»[4]
همانا بدخلقى، ايمان را تباه مىسازد، چنان كه سركه عسل را تباه مىكند.
4- محروميت از توبه:
رسول خدا (ص) مىفرمايد:
«أَبَى اللَّهُ لِصاحِبِ الْخُلْقِ السَّيِّىءِ بِالتَّوْبَةِ، فَقيلَ: يارَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ ذلِكَ؟
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 4، ص 151
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 394، اسلاميه
[3]- اصول كافى، ترجمه رسولى، ج 4، ص 11، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت عليهم السلام
[4]- همان مدرك
قالَ: لِأَنَّهُ إِذاتابَ مِنْ ذَنْبٍ وَقَعَ فى أَعْظَمَ مِنَ الذَّنْبِ الَّذى تابَ مِنْهُ»[1]
خداوند توبه بداخلاق را نمىپذيرد، سؤال شد: چگونه، اى رسول خدا؟ فرمود:
زيرا آدم بدخلق، هرگاه ازگناهى توبه كند، باز مرتكب گناهى بزرگتر از گناه اوّل مىشود.
5- دورى از خداوند:
يكى از وصاياى پيامبراكرم (ص) به ابوذر اين است كه فرمود:
«يا أَباذَرِّ لايَزالُ الْعَبْدُ يَزْدادُ مِنَ اللَّهِ تَعالى بُعْداً ماساءَ خُلْقُهُ»[2]
اى اباذر! بنده تازمانى كه، بدخلق است، همواره بر دورىاش از خداوند تعالى افزوده مىشود.
ب- آثار و پيامدهاى اخروى
1- فشار قبر:
امام صادق عليهالسلام مىفرمايد:
«به پيامبر اكرم (ص) خبر رسيدكه «سعدبن معاذ» از دنيا رفت. پيامبر (ص) به همراه اصحاب برخاسته و به طرف خانه او حركت كرد. حضرت امر فرمود تا بدن سعد را غسل داده، كفن نمايند. سپس به طرف قبرستان حركت كردند. پيامبر (ص) با پاى برهنه و بدون عبا در تشييع جنازه او شركت نمود. گاهى طرف راست و گاهى طرف چپ تابوت را به دوش مىگرفت، تا به كنار قبر رسيدند. حضرت خود داخل قبر رفته، جسد سعد را در قبر گذاشت و با دست خود سنگ قبر را چيد و آن را هموار ومحكم نمود ... پس از دفن سعد، مادرش كه در كنار قبر ايستاده بود، با صداى بلند گفت:
«يا سَعْدُ! هنَيئاً لَكَ الْجَنَّةُ»
اى سعد! بهشت، برتوگوارا باد.
[1]- اصول كافى، مترجم، ج 4، ص 11
[2]- طرائف الحكم، آقاميرزا احمد آشتيانى، ج 2، ص 299، كتابفروشى صدوق