آنكه سخن ديگران را نزد تو مىآورد (يقيناً) سخن تو را نزد ديگران مىبرد.
هركه عيب دگران نزد تو آورد و شمرد
بى گمان عيب تو نزد دگران خواهد برد.
از اين رو، هنگام رويارويى با اشخاص سخن چين، رعايت نكات زير ضرورى است:
1- او را نهى از منكر كنيم و زشتى كارش را به او گوشزد نموده، نصيحتش كنيم.
2- هرگز سخن او را نپذيريم، چراكه سخن چين فاسق است و سخن فاسق پذيرفتنى نيست.
3- درصورتى كه بر اين كار خود اصرار ورزد او را از خود دور كنيم، چرا كه سخن چين دشمن خداست و دورى از دشمن خدا واجب است.
4- با اعتماد به سخن او، نسبت به ديگران بدگمان نشويم.
5- پس از شنيدن سخن او، در پى جستجو و تحقيق ازكسانى كه درباره آنان سخن رفته، برنياييم.[1]
پيامبر اسلام مىفرمود:
«لا يُبْلِغُنى احَدٌ عَنْ اصْحابى شَيْئاً فَانى احِبُّ انْ اخْرُجَ الَيْكُمْ وَانَا سَليمُ الصَّدْرِ»[2]
هيچ يك از شما چيزى را از اصحابم به من نرساند، چرا كه دوست دارم وقتى به سوى شما بيرون مىآيم، دلى سالم (از بدبينى و كينه و ...) داشته باشم.
[1]- كشف الريبه، شهيد ثانى، ص 44، اقتباس
[2]- مكارم الاخلاق، ص 17
^ خلاصه درس
صلح و صفا، صميميت وپيوند ميان انسانها را محكم مىسازد. آنچه موجب از هم گسستن اين پيوند شود، از نظر اسلام حرام است.
از جمله چيزهايى كه پيوندهاى جامعه انسانى را در هم مىريزد و آشوب و فتنه بر پا مىكند «نمامى» يا «سخن چينى» است كه عقل، آن را محكوم و اسلام نيز از آن نهى كرده است.
افراد جامعه اسلامى بايد با يكديگر متحد، منسجم، مهربان و مأنوس باشند و از سخن چينى كه موجب دشمنى و تفرقه است، بپرهيزند.
عمدهترين عواملى كه سبب آلوده شدن انسان به اين عمل زشت مىگردد، عوامل زير است:
بدنام و بى ارزش كردن گوينده سخن
بدنام كردن مخاطبين سخن
فرصت طلبى و جاه طلبى
لذّت، تفريح و بيهودگى
اين عمل ناپسند علاوه براينكه در شرع مقدّس اسلام جزء گناهان كبيره شمرده شده است، پيامدهاى نامطلوبى دارد كه به تعدادى از آنها اشاره مى كنيم:
دشمنى خدا و خلق، پذيرفته نشدن دعا، عذاب قبر، برانگيخته شدن به شكل بوزينه، حرمت بهشت بر شخص سخن چين.
به سخن چين نبايد روى خوش نشان داد، بلكه بايد با او چنان برخورد كرد كه به خود اجازه ندهد حرف ديگران را نزد ما نقل كند.
^ پرسش
1- آثار سخن چينى دراجتماع را بطور خلاصه بيان كنيد.
2- سفارش پيامبر (ص) به ابوذر در مورد سخن چين چيست؟
3- دو عامل ازعواملى راكه سبب آلوده شدن انسان به اين عمل زشت مىشود ذكر كنيد.
4- دو پيامداز پيامدهاى سخن چينى را همراه با دو روايت بنويسيد.
5- وظيفه ما در قبال سخن چين چيست؟
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس سى و دوم: بهتان (1
) معناى بهتان
واژه شناسان آن را چنين معنا كردهاند: «دروغى كه به خاطر زشتىاش، شخص را متحير و مبهوت كند!»[1]و در اصطلاح علم اخلاق عبارت است از: «اينكه به مسلمان نسبت ناروايى بدهى كه از آن بدش بيايد.»[2]
حضرت صادق عليهالسلام در اين باره فرموده است:
«الْبُهْتانُ انْ تَقُولَ فيهِ ما لَيْسَ فيهِ»[3]
بهتان آن است كه در باره برادر مؤمنت چيزى بگويى كه در او نيست.
بنابراين معناى لغوى، اصطلاحى و روايى بهتان شبيه يكديگرند، همچنين بهتان
[1]- المفردات فى غريب القرآن، راغب اصفهانى، واژه بهت
[2]- جامع السعادات، نراقى، ج 2، ص 315، اسماعيليان
[3]- اصول كافى، ترجمه محلاتى، ج 4، ص 62
با تهمت معنايى نزديك به هم دارند.[1]
نكوهش بهتان
شرع مقدس اسلام پا به پاى وجدان و خرد از اين عمل ناپسند بشدّت نكوهش كرده است. در قرآن مجيد مىخوانيم:
«وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِيناً»[2]
آنان كه مردان و زنان مؤمن را به خاطر كارى كه انجام ندادهاند، آزار مىدهند، متحمّل بهتان وگناه آشكارى شدهاند.
حقيقت بهتان
با توجه به معنا و چگونگى بهتان، شايد بتوان گفت اين گناه نكوهيده، علاوه بر لگدمال كردن آبروى مؤمن، درواقع، چندين گناه را در پى دارد:
1- دروغ است و زشتيهاى دروغ در آن است.
2- سبب اذيت و ناراحتى مؤمن مىشود كه خود گناه بزرگى است.
3- اگر در غياب متهم انجام گيرد، غيبت هم محسوب مىشود و ناهنجاريهاى غيبت نيزدر آن نهفته است.
و ... شايد با توجه به همين واقعيات و زشتيهاست كه حضرت امير صلوات اللّه عليه مىفرمايد:
«الْبُهْتانُ عَلَى الْبَرىءِ اعْظَمُ مِنَ السَّماءِ»[3]
[1]^- قابل يادآورى است كه در زبان فارسى به جاى بهتان بيشتر واژه تهمت را به كار مىبرند
[2]- احزاب، آيه 58
[3]- بحارالانوار، ج 78، ص 31
بهتان بر بى گناه، بزرگتر از آسمان است.
و حضرت صادق عليهالسلام مىفرمايد:
«الْبُهْتانُ عَلَى الْبَرىءِ اثْقَلُ مِنَ الْجِبالِ الرَّاسِيَّاتِ»[1]
بهتان بر بى گناه سنگينتر از كوههاى بلند است.
كه روايت نخست نظر به وسعت و دامنه اين عمل ننگين دارد و روايت دوم به سنگينى و وزر و وبال آن پرداخته است.
حربه نابكاران
بدون ترديد، انسانهاى وارسته و خوش فطرت، هرگز به خود اجازه نمىدهند كه شخص بىآلايشى را آلوده جلوه دهند و امنيت روحى او را خدشه دار كنند بلكه اين بدسرشتان مكّارند كه آبرو و آسايش روانى ديگران را بازيچه هوسهاى شوم خود قرار مىدهند و با متهم ساختن بى گناهان، اهداف شيطانى خويش را دنبال مىكنند وحتى دامنه اين آتش خانمان سوز از ساحت مقدس پيامبران الهى و خانواده آنها نيز فروگذار نكرده است، حضرت موسى عليهالسلام قربانى بهتان نابكاران قوم خود شد و خداوند متعال به يارى پيامبر خود شتافت، در قرآن مجيد مىخوانيم:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَ كانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً»[2]
اى مؤمنان! مانند كسانى نباشيد كه موسى را اذيت كردند ولى خداوند او را از آنچه دربارهاش گفتند منزه ساخت و موسى نزد خدا آبرومند بود.
علّامه طباطبايى در تفسير اين آيه مىنويسد:
[1]- بحارالانوار، ج 75، ص 194
[2]- احزاب، آيه 69
«منظور از اين اذيت، هر اذيتى نيست- گفتارى باشد يا كردارى- گرچه اين گونه اذيت نيز ممنوع است، بلكه جمله «فبرّأه اللّه» گواه بر اين است كه ايذا و آزار «حضرت موسى» از قبيل تهمت و افترا بوده كه نياز به تنزيه و تبرئه داشته است.»[1]
چنانكه منافقان نيز با شايعه پراكنى عليه يكى از همسران پيامبر صلى اللّه عليه و آله موجب آزار و اذيت پيامبر و تشويش و اضطراب جامعه اسلامى مىشدند كه خداوند با نزول آيات 11- 23 سوره نور، بى گناهى آن همسر پيامبر و بيماردلى منافقان را آشكار ساخت و ساحت مقدس نبوت را از هرگونه شايعه و شائبهاى تبرئه كرد.^
پيش از آن نيز قوم يهود بر حضرت مريم بهتان زدند و گفتند تو كه شوهر ندارى، از كجا فرزند آوردهاى؟ و بدون تحقيق و پرسش او را به خيانت و آلودگى متهم كردند:
«... قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا. يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا»
گفتند: اى مريم! چيز شگفتى آوردهاى! اى خواهر هارون! نه پدرت، مردِ بدى بود ونه مادرت بدكاره!
و خداوند با به سخن آوردن حضرت عيسى- در نخستين روز و لادت- پاكى و راستى مريم را ثابت كرد و دامان آن صديقه طاهره را تبرئه نمود.
روشهاى بهتان زدن
هميشه بهتان، با زبان و درجمعى كوچك، صورت نمىگيرد، بلكه با روشهاى گوناگون و در سطحى بينالمللى و حتى عليه يك ملّت و مذهب ممكن است انجام پذيرد چنانكه هميشه توسط فرد يا گروه معمولى ساخته نمىشود و ممكن است به دست رسانههاى گروهى و دست جنايتكار دولتهاى ستمگر وبه شكل حسابشده و
[1]- الميزان، ج 16، ص 347.
^ اين داستان در كتب تفسير به« حديث افك» معروف است