14 جلد چاپ شده؛ 2. لوامع صاحب قرانى (شرح فارسى من لايحضره الفقيه، 10 جلد)؛ 3. احياء الاحاديث (شرح تهذيب شيخ طوسى)؛ 4. حاشيه بر صحيفه سجاديه؛ 5. حاشيه نقد الرجال مير مصطفى تفرشى؛ 6. شرح زيارت جامعه كبيره؛ 7. شرح صحيفه سجاديه به عربى؛ 8. تفسير مجمع البحرين و ... نام برد.
مجلسى پدر در سال 1003 ق در اصفهان پا به دنيا گذاشت و در سال 1070 ق چشم از جهان فروبست و در مسجد جامع همان شهر به خاك سپرده شد.[1]
ماده تاريخ وفات آن فقيد علم را، صاحب علم رفت از عالم (1070) و يا افسر شرع او فتاد، بىسروپا گشت فضل (1070) و ... گفتهاند.[2]
جدّ او
مرحوم ملّا مقصود على، نياى علامه مجلسى را دانشمندى خود ساخته و شاعرى توانا و جامع كمالات ظاهرى و باطنى و عالمى عامل و فاضلى كامل توصيف كردهاند كه به دليل محضر جذاب و مجلس پربارى كه داشت به لقب مجلسى مشهور شد. شايد او همان مجلسى اصفهانى، شاگرد محتشم كاشانى (م 996 ق) بوده باشد. از اشعار اوست:
در جهان هرجا بلايى بود از ما درگذشت
غير بخت تيره چون سايه بر دنبال ماست
جدّه او
جدّه علامه مجلسى (مادر ملا محمّد تقى مجلسى) دختر محدث بزرگوار شيخ كمال الدين درويش محمّد بن شيخ حسن عاملى نطنزى اصفهانى[3]يكى از بانوان
[1]. براى اطلاع بيشتر به ريحانة الادب، ج 3، ص 460- 462؛ فوائد الرضويه، ص 439- 446؛ كارنامه علامه مجلسى، ص 147- 148؛ روضات الجنات، ص 130- 131 مراجعه شود.
[2]. عكس اين عبارات( افسر فضل اوفتاد بىسروپا گشت شرع) ماده تاريخ وفات شيخ بهائى است.
[3]. او از اكابر دانشمندان و از جمله شاگردان شهيد ثانى است، از مرحوم محقق كركى نقل حديث كرده- و اول كسى است كه در زمان صفويه علوم آل محمّد( ع) را انتشار داد. آقا ميرمحمّد حسين خاتون آبادى در مناقب الفضلا گويد: او اهل عبادت و زهد و تقوا بود و در نطنز مدفون گرديد و قبّه عاليه دارد.
بافضيلت و باتقواى روزگار خود بوده است.
گويند:
براى شويش ملا مقصود على سفرى پيشآمد، دو فرزند خود محمّد تقى و محمّد صادق را نزد علامه ملا عبداللّه تسترى (م 1021 ق) برد و تقاضاى تعليم دين به آنان را نمود. عيدى فرارسيد و استاد مبلغى زياد (3 تومان) به محمّد تقى داد تا به زندگى رونقى دهد. محمّد تقى گفت بدون اجازه مادر آن را مصرف نخواهم كرد. سپس از مادر اجازه طلبيد، اما جواب شنيد كه درآمد پدرتان 14 غاز بيگى است و ما به آن عادت نمودهايم با مصرف اين پول، زندگى ما در آسايش و راحتى قرار گرفته، عادت قبلى خود را فراموش مىكنيم و ناچار پس از تمام شدن اين پول، دست نياز به طرف ديگران بايد بگشاييم و اين عمل، زيبنده ما نيست. اين پول را به استاد خود برگردانيد.
استاد با شنيدن داستان از بلندهمتى و بزرگوارى مادر تعجب نمود و او را دعاى خير كرد.
جدّ اعلاى مجلسى
نسب علامه مجلسى از طرف پدر به احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق (335 يا 336- 430 ق) معروف به حافظ ابو نعيم اصفهانى كه يكى از حفّاظ و بزرگان محدثين بوده است مىرسد. او در اصفهان مىزيسته و در همانجا نيز به خاك سپرده شده است و از آثارش: 1. حلية الاولياء فى طبقات الاصفياء (در ده جلد)؛ 2. ذكر اخبار اصفهان؛ 3. ما نزل من القرآن فى على عليه السّلام؛ 4. اربعين حديث و ... مىباشد.
برادران او
برادران علّامه مجلسى، كه هركدام از دانشمندان بنام عصر خود به شمار مىرفتند عبارتند از:
1. ميرزا عزيز اللّه (1025- 1074 ق) كه محدث نورى درباره او مىنويسد:
الدعوه حاوى كمالات كثيره، و در تقوا و ورع و اخلاق نيك سرآمد اقران و مستجاب بوده و در ثروت و مكنت نيز بر اكثر دانشمندان زمان خويش برترى داشته است.
از تأليفات اوست:
1. ترتيب خلاصة الاقوال كه نسخهاى از آن به شماره 8181 در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است؛ 2. حاشيه بر تهذيب الاحكام؛ 3. حاشيه بر من لايحضره الفقيه؛ 4. حاشيه بر مدارك الاحكام؛ 5. انشاى وقايع الروم و ...
2. مولى عبداللّه برادر وسط علامه كه در سال 1084 در هندوستان بدرود زندگى گفت.
محدث نورى درباره او چنين مىنويسد:
«فقيه واعظ، و عالم صالح و محدث زاهد و نقّاد علم رجال بوده و او راست: 1. حاشيه بر روضة المتقين پدرش؛ 2. شرح تهذيب الاحكام شيخ طوسى (ناتمام)؛ 3. المسائل الهنديه كه در آن از برادرش سؤالاتى نموده و علامه مجلسى به آنها جواب داده است.»
خواهران او
خواهران علامه كه هريك از نظر علم و تقوا نادره عصر خود بودهاند عبارتند از:
1. آمنه بيگم معروفترين دختر مجلسى اول و يكى از دانشمندان نامى زمان خود به شمار مىرفته است. داستان ازدواج او با مرحوم ملا صالح مازندرانى كه
بىشباهت با ازدواج جويبر صحابى رسول خدا و زلفا نيست، معروف است.[1]
2. همسر ملا محمّد على استر آبادى، صاحب المشتركات فى الرجال و ...
3. همسر ملا ميرزا شيروانى، صاحب انموذج العلوم و حاشيه بر معالم و شرح مختصر و شرح شرايع و شرح مطالع و رسائلى در توحيد و نبوت و امامت و عصمت و بداء و اختيار و احباط و تكفير و هندسه و ...
مولى حيدر على شيروانى فرزند همين فاضل شيروانى است كه به نوبه خود يكى از اعلام علماى عصر خود بود و افتخار دامادى دايى خود علامه مجلسى را نيز داشت.
4. همسر ميرزا كمالا فسائى، شارح قصيده دعبل خزاعى و شافيه ابن حاجب.
طبيعى است كه چنين پدران و مادرانى نسل بابركتى از خود به جاى گذاشتند، كه هريك از افراد آن در دورانهاى مختلف تاريخ تشيع همچون ستارگان فروزانى در آسمان علم و ادب درخشيدن گرفته و پرچم هدايت تودههاى محنتزده ايران و عراق را به دوش كشيدند كه از آن جملهاند:
وحيد بهبهانى، آقا سيد على طباطبائى صاحب رياض و دو فرزند او آقا سيد محمّد مجاهد (صاحب مدارك و مفاتيح) و آقا سيد مهدى طباطبائى. خاندان بزرگ شهرستانى كه دانشمندان بزرگى همانند سيد محمّد حسين شهرستانى (داماد آقا محمّد على صاحب مقامع الفضل فرزند وحيد بهبهانى) و فرزندش آقا سيد محمّد جعفر (م 1260 ق) و همچنين آقا سيد محمّد مهدى بحر العلوم طباطبائى و مرحوم آيت اللّه العظمى بروجردى از ثمرات اين درخت پربار و تناور علم و تقوا بودهاند.[2]
دوران كودكى و تحصيلات
[1]. ر. ك: فوائد الرضويه، ص 543- 544.
[2]. دانشمند بزرگوار مرحوم آقاى سيد مصلح الدين مهدوى در زندگىنامه علامه مجلسى، ج 1، ص 320- 406 پنجاه و پنج تن از منسوبين علامه را نام برده است.
ملا محمّد تقى مجلسى مقرر نموده بود كه مادر محمّد باقر، هرگز او را در حال ناپاكى شير ندهد.[1]
از مجلسى اول چنين نقل شده است:
يكى از شبها پس از نافله شب و تهجد و رازونياز، حالتى برايم حاصل گرديد كه يقين نمودم دعا در اين هنگام روا خواهد شد. در انديشه بودم كه از خدا چه درخواست نمايم، ناگهان صداى گريه محمّد باقر مرا به خود آورد. پس به درگاه الهى چنين گفتم: پروردگارا! به احترام رسول خدا و اهلبيت گراميش عليهم السلام اين كودك دلبندم را از مروجين دين و پيشوايان شريعت مبين قرار بده و او را به توفيقات بىنهايت خود موفق دار.[2]
آقا احمد كرمانشاهى پس از نقل اين، گويد:
شكى نيست كارهاى فوقالعاده كه از ناحيه علامه مجلسى ظاهر گرديد، همه اثر دعاى نيمهشب پدرش باشد.
علامه مجلسى پس از فراگرفتن علوم مقدماتى كه شايد بيشترين قسمت و يا همه قسمت آن نزد برادرانش صورت گرفته، محضر اساتيد بزرگ و علماى مشهور آن عصر را در اصفهان درك كرده و با استفاده از حوزههاى درسى آنان به درجهاى نايل آمد كه سيطره علم و فضل او قرنهاى متمادى است بر جهان دانش سايه افكنده است.
اينك، تنى چند از اساتيد و مشايخ اجازه او را نام مىبريم:
اساتيد و مشايخ اجازه
1. پدر بزرگوارش مرحوم ملا محمّد تقى مجلسى (م 1070 ق).[3]
[1]. قصص العلماء، ص 209.
[2]. آقا احمد كرمانشاهى در مرآت الاحوال به نقل فوائد الرضويه، ص 411.
[3]. فوائد الرضوية، ص 439- 446.
2. ملا محمّد صالح مازندرانى (م 1081 ق) شوهر خواهر علامه و شارح كافى و من لا يحضره الفقيه و معالم الاصول و زبدة الاصول شيخ بهايى و حاشيه برشرح لمعه و ...[1]
3. علامه رفيع الدين محمّد حسنى طباطبائى (م 1099 ق) مشهور به ميرزا رفيعا نائينى صاحب حواشى بر اصول كافى و صحيفه كامله سجاديه و شرح اشارات و شرح مختصر الاصول و مختلف و ...[2]
4. علامه ملا حسنعلى شوشترى (م 1075 ق) فقيه معروف زمان شاه عباس و شاه صفى صفوى، صاحب تبيان در فقه و رسالهاى در تحريم نماز جمعه در عصر غيبت.[3]
(پدر او رسالهاى در وجوب نماز جمعه در زمان غيبت نگاشته است).
5. علامه شيخ على (1013- 1103 ق) فرزند شيخ محمّد صاحب شرح تهذيب و شرح استبصار (به نام استقصاء الاعتبار) فرزند شيخ حسن (صاحب معالم و منتقى الجمان) فرزند شهيد ثانى كه الدرّ المنثور من المأثور و غيرالمأثور، الدرّ المنظوم من كلام المعصوم، شرح كافى و رد بر صوفيه و ... از آثار اوست.[4]
6. سيد على خان مدنى شيرازى (1052- 1118 يا 1120 ق) از نامآورترين دانشمندان شيعه كه رياض السالكين در شرح صحيفه سجاديه و الحدائق النديه در شرح صمديه و الدرجات الرفيعة در طبقات علماى شيعه و انوار الربيع در انواع بديع و ... از تأليفات اوست. علامه نيز متقابلا به ايشان اجازه نقل حديث داده است.
7. ملا خليل قزوينى (1001- 1089 ق) كه بر كتاب كافى شرحى فارسى به نام «صافى» در بيست سال نگاشته و شرح ديگرى به عربى به نام «الشافى» نوشته است.
8. علامه خبير محمّد بن شاه مرتضى بن شاه محمود مشهور به ملامحسن فيض
[1]. همان، ص 110.
[2]. همان، ص 531.
[3]. همان، ص 100.( ماده تاريخ فوت او: علم علم بر زمين افتاد).
[4]. همان، ص 322- 323.
كاشانى (م 1091 ق) صاحب الوافى در حديث والصافى در تفسير و مفاتيح در فقه و محجة البيضاء در اخلاق و ... او در كاشان دار فانى را وداع گفت و در همانجا به خاك سپرده شد.[1]
9. شيخ الاسلام ملا محمّد طاهر قمى (م 1098 ق) مؤلف شرح تهذيب، حكمة العارفين (فى رد شبه المخالفين) و الفوائد الدينية در رد حكما و صوفيه و تحفة الاخيار به فارسى در فضايح صوفيه. او در قم چشم از جهان فروبست و در قبرستان شيخان مدفون است.[2]
10. شيخ المحدثين محمّد بن حسن معروف به شيخ حر عاملى (1033- 1104 ق) صاحب تأليفات بس گرانبهايى همچون وسائل الشيعه، اثباة الهداة، امل الامل، الفصول المهمه، الجواهر السنّيه و صحيفه سجاديه ثانيه. وى آخرين كسى بود كه از علامه اجازه روايت گرفته و متقابلا به او اجازه روايت داده است.[3]
البته اساتيد مجلسى به بيش از بيست تن مىرسد كه اين مقاله گنجايش ذكر همه آنها را ندارد.
شاگردان و راويان
علامه مجلسى از حوزه درسى بسيار وسيعى برخوردار و سيل مشتاقان علم و دانش از سرزمينهاى مختلف اسلامى به سوى او سرازير شده بود. ثمره و بازده اين حوزه با بركت، صدها تن از اعلام علما و نامآورترين دانشمندان اسلامى بود كه هركدام در ساختوساز فرهنگ با عظمت شيعه نقش مؤثرى داشتهاند. ميرزا عبد اللّه افندى اصفهانى تعداد شاگردان او را بالغ بر هزار نفر و سيد نعمت اللّه جزائرى بيش از هزار تن به شمار آوردهاند كه اينك ما با در نظر گرفتن ظرفيت
[1]. همان، ص 633- 642.
[2]. فوائد الرضويه، ص 548.
[3]. همان، ص 473- 477.
نوشتار، به چند تن از آنان اشاره مىكنيم:
1. دانشمند بزرگ و رجالى سترگ ميرزا عبد اللّه بن عيسى جيرائى تبريزى (ح 1066- 1130 ق) مشهور به ميرزا عبداللّه افندى مؤلف كتاب كمنظير رياض العلماء و صحيفه ثالثه سجاديه[1]و حواشى بر تهذيب و فقيه و مختلف و وافى و ...[2]
2. علامه نامدار سيد نعمت اللّه جزائرى (1050- 1112 ق) صاحب قصص الانبياء و انوار النعمانية و زهرالربيع و دو شرح بر تهذيب (صغير و كبير) و شرح بر صحيفه و توحيد صدوق و عيون الاخبار و ...[3]
3. محدث كبير شيخ حر عاملى (1033- 1104 ق) صاحب موسوعه گرانبهاى وسائل الشيعه در احاديث احكام.
4. علامه عاليقدر سيد على خان مدنى شيرازى (1052- 1118 ق).
5. آقا مير محمّد صالح بن عبد الواسع حسينى خاتون آبادى (م 1116 ق) داماد علامه مجلسى و صاحب شرح استبصار، روادع النفس، حدائق المقربين و ...[4]
6. آقا مير محمّد خاتون آبادى (م 1151 ق) فرزند آقا مير محمّد صالح مؤلف خزائن الجواهر در اعمال سال، السبع المثانى در زيارت ائمه سبعه عراق، الواح سماويه در اختيارات ايام و تعليقات بر شرح لمعه و معالم[5]و ...
7. مولى ابو الحسن بن محمّد طاهر بن عبد الحميد فتونى عاملى اصفهانى،
[1]. دعاهاى مأثور امام سجاد( ع) در چند نوبت و به وسيله چند تن از محدثين جمعآورى شده است كه در زير از آنها نام مىبريم:
1- صحيفه سجاديه معروف؛ 2- صحيفه سجاديه ثانيه توسط شيخ حر عاملى؛ 3- صحيفه ثالثه توسط ميرزا عبداللّه افندى؛ 4- صحيفه رابعه توسط مرحوم حاج ميرزا حسين نورى؛ 5- صحيفه خامسه توسط علامه فقيد سيد محسن امين جبل عاملى.
[2]. فوائد الرضويه، ص 253- 255.
[3]. همان، ص 694- 697.
[4]. فوائد الرضويه، ص 546- 547.
[5]. همان، ص 494.