کتاب اختران فقاهت بررسی زندگی علمی و سیاسی گروهی از علمای سده اخیر

1. مختارات الاصول: اين كتاب، يك دوره اصول به سبك جديد بود، كه در دو جلد چاپ شد.[1]

2. حاشيه بر كفايه: اين حاشيه، برآمده از درس اصول ميرزا محمّد تقى شيرازى و آخوند خراسانى است و در دو جلد در سال 1344 ه. ق چاپ شد.[2]

3. رد بر وهابيت (چاپ شده).[3]

4. تقريرات درس اصول آخوند خراسانى (اصول عمليه).[4]

5. اجتهاد و تقليد: اين كتاب همراه با مختارات الاصول چاپ شده است.[5]

6. تعادل و تراجيح: اين كتاب همراه با مختارات الاصول منتشر شده است.[6]

7. رساله در بطلان ترتب.[7]

8. كتاب الطهارة.[8]

9. كتاب الصلاة.[9]

10. كتاب الزكاة.[10]

11. كتاب الخمس.[11]

12. شرح استدلالى تبصرة المتعلمين.[12]

[1]. تهرانى، الذريعة، ج 20، ص 167.

[2]. همان كتاب، ج 6، ص 188.

[3]. تهرانى، نقباء البشر، ج 4، ص 1368.

[4]. همان كتاب، ج 4، ص 1369.

[5]. تهرانى، الذريعة، ج 20، ص 167.

[6]. همان‌جا.

[7]. غروى، مع علماء النجف، ج 2، ص 437.

[8]. غروى، همان‌جا، تهرانى، نقباء البشر، ج 4، ص 1369.

[9]. همان‌جا.

[10]. همان‌جا.

[11]. تهرانى، الذريعة، ج 4، ص 1369.

[12]. مقدس‌زاده، رجال قم، ص 153؛ ناصر الشريعة، تاريخ قم، ص 283.

13. رسالة فى الرضاع: از آن در سامراء به سال 1326 ه. ق فراغت جست.[1]

14. رسالة فى العدالة.[2]

15. رسالة فى الوقف.[3]

16. رسالة فى العصمة: اين نوشتار، درباره عصمت امامان بوده است، و آن را در سال 1343 ه. ق تأليف كرد.[4]

تأليفات ايشان باعث شد تا آن مرحوم پس از وفات آيت اللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرى، مورد شبهه اعلميت قرار گيرد.[5]و چشمهاى حوزه علميه براى زعامت حوزه و مرجعيت شيعه، به سوى وى متوجه شود. اما افسوس كه دست اجل به او مهلت نداد و چندى پس از درگذشت آيت اللّه حائرى، او هم بدرود زندگى گفت.[6]

آثار خيريه‌

از مرحوم آيت اللّه حائرى قمى، به جز تأليفات و شاگردان فراوان، آثار خيريه ديگرى هم برجاى مانده است، كه مسجد نو- در مقابل قبرستان شيخان كبير- از آنهاست. اين مسجد، در يكى از بهترين و پر رفت و آمدترين نقاط شهر- نزديك حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه عليها السّلام- قرار گرفته، و هماره آكنده از نمازگزاران مقيم و مسافر است. اخيرا، اين مسجد به صورت زيبايى تجديد بنا شده است.

[1]. تهرانى، الذريعة، ج 11، ص 192.

[2]. همان كتاب، ج 4، ص 1369.

[3]. همان‌جا.

[4]. تهرانى، الذريعة، ج 15، ص 273.

[5]. شريف رازى، گنجينه دانشمندان، ج 1، ص 335.

[6]. شريف رازى، آثار الحجه، ج 1، ص 116.

ويژگيهاى شخصى‌

معظم له، عالمى عامل بود و مصداق كامل توقيع شريف: «و اما من كان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدينه مخالفا لهواه مطيعا لامر مولاه فللعوام ان يقلدوه» به شمار مى‌آمد. از حيث مقام علم و دانش، زهد و تقوا، ورع و قدس باطن، در مرتبه‌اى بلند قرار داشت.[1]

وى به دورى از رياست و مرجعيت تمايل داشت. لذا ايشان از حاشيه بر كتابهاى فتوايى خوددارى كرد، و خود را در معرض تقليد مردم قرار نداد. او به فرزندش حاج شيخ عباس صفائى حائرى تأكيد مى‌كرد:

«فرزندم! آيه‌اى است در قرآن مجيد، كه كمرشكن است. و آن، آيه مباركه:«تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ»مى‌باشد، كه خداوند متعال آخرت را براى كسانى قرار داده است كه فكر و خيال رياست و بزرگى را در سر نداشته باشند» و من به خاطر اين آيه، از مرجعيت و رياست، گريزانم».

وفات‌

آيت اللّه حاج شيخ محمّد على حائرى قمى پس از درگذشت زعيم حوزه علميه، آيت اللّه حاج شيخ عبد الكريم، بيش از سه سال زنده نماند و در آن مدت هم، مبتلا به كسالت قلبى و بيمارى استسقاء بود. وى در 59 سالگى- يا 68 سالگى- در روز دوشنبه 22 ربيع الثانى 1358 ه. ق/ 1318 ش دار فانى را بدرود گفت.

به دنبال اعلام خبر وفاتش، تمام شهر و حوزه علميه تعطيل شد. تشييع جنازه باشكوهى از آن فقيه جليل صورت گرفت، و در مسجد بالاسر حرم حضرت‌

[1]. همان‌جا.

معصومه عليها السّلام در جانب بالاى سر آيت اللّه حائرى، به خاك سپرده شد. مجالس بزرگداشت وى، نخست از سوى آيت اللّه حجت، سپس از طرف آيت اللّه صدر، و سومين روز از جانب آيت اللّه سيد محمّد تقى خوانسارى برگزار شد. بعد، از طرف طبقات و اصناف ديگر، ختمهاى متعدد گرفتند.[1]

همان‌گونه كه زندگى آن مرد بزرگ موجب بركت براى حوزه علميه بود، وفاتش نيز براى حوزه سود فراوان داشت؛ زيرا قرار بود در همان روز و روزهاى بعد، از سوى رژيم رضا خان از طلاب حوزه علميه قم، امتحان گرفته شود. اين امتحان- كه شرح آن در كتابها آمده است- مقدمه‌اى براى از ميان بردن حوزه بود. اما با درگذشت آن مرحوم، بساط امتحان- كه مبدل به عزا و مصيبت گرديده بود- در آن سال به تعويق و تأخير افتاد، و براى سالهاى بعد، بكلى برچيده شد.[2]

بازماندگان‌

از آن فقيه بزرگ، فرزندانى برجاى ماند كه مشهورترين آنان، مرحوم آيت اللّه حاج شيخ عباس صفائى حائرى (1322- 1398 ه. ق) از علماى قم بود. وى در سامرا متولد شد و تحصيلات خويش را نزد پدر بزرگوارش و آيت اللّه حائرى فرا گرفت. او، پس از وفات پدرش، به جاى آن مرحوم در مسجد نو اقامه جماعت كرد، كتابهاى بسيار به رشته تحرير درآورد و در ضمن به تدريس فقه و اصول پرداخت. از جمله كتابهايش: تاريخ مجاهدات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله، تاريخ شخصيت و صفات پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله، تاريخ امير المؤمنين عليه السّلام و تاريخ حضرت سيد الشهداء عليه السّلام در دو جلد، به چاپ رسيده است.[3]هم‌چنين، وى شرح زندگى و مجاهدات ديگر

[1]. شريف رازى، آثار الحجه، ج 1، ص 116- 117.

[2]. همان‌جا.

[3]. شريف رازى، آثار الحجه، ج 2، ص 55؛ همو، گنجينه دانشمندان، ج 2، ص 189؛ ريحان يزدى، آينه دانشوران، ص 253؛ مقدس‌زاده، رجال قم، ص 125.

امامان را هم نگاشت كه هنوز به چاپ نرسيده است. از ديگر كتابهايش حاشيه عروه (بحث اجتهاد و تقليد)، شرايع، كفايه و مكاسب، كتاب الخمس و كتاب النكاح و رساله در اصحاب اجماع است.

فرزند برومند وى، مرحوم استاد حجت الاسلام و المسلمين حاج شيخ على صفائى حائرى بود، كه از مفسران و فضلاى مشهور حوزه علميه قم به شمار مى‌رفت. وى كتابهاى بسيارى نگاشت و طلاب فراوانى را پرورش داد. برخى از كتابهايش عبارتند از: تطهير با جارى قرآن (6 ج)، تفسير جزء 30، روش برداشت از قرآن (تفسير سوره ص)، ديدارى تازه با قرآن (2 ج)، روش نقد (5 ج)، بررسى (نقد ماركسيسم)، عاشورا، غدير، اى قامت بلند امامت، بشنو از نى (شرح دعاى ابو حمزه)، فقر، انفاق، درسهايى از انقلاب (12 دفتر)، و مجموعه‌هاى شعر (5 كتاب)، استاد صفائى درباره سوره‌هاى بقره، آل عمران، مدثر، علق و قدر تفسير نگاشت، كه هنوز به چاپ نرسيده است. وى در 48 سالگى و در 29 ربيع الاول 1420 ه. ق در راه زيارت حضرت امام رضا عليه السّلام در اثر تصادف، بدرود حيات گفت.[1]پس از تشييع باشكوه، وى در جوار فرزند شهيدش، محمّد، در گلزار شهداى على بن جعفر قم به خاك سپرده شد.

[1]. انصارى، ناصر الدين. مجله آينه پژوهش، شماره 59، ص 103- 104.

منابع‌

1. امينى نجفى، محمّد هادى، معجم رجال الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام.

2. همو، معجم المطبوعات النجفية.

3. تهرانى، شيخ آقا بزرگ، الذريعة الى تصانيف الشيعه، بيروت، دار الاضواء، 1403 ه. ق.

4. همو، نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، مشهد، نشر مرتضى، 1403 ه. ق.

5. ريحان يزدى، سيد على رضا، آينه دانشوران، با پاورقى و اضافات، ناصر باقرى بيدهندى، قم، كتابخانه آيت اللّه مرعشى، 1372.

6. شريف رازى، محمّد، آثار الحجه يا تاريخ و دائرة المعارف حوزه علميه قم، قم، كتابفروشى برقعى، 1332.

7. همو، گنجينه دانشمندان، تهران، كتابفروشى اسلاميه، 1352.

8. عواد، كوركيس، معجم المؤلفين العراقيين.

9. غروى، سيد محمّد، مع علماء النجف، بيروت، دار الثقلين، 1420 ه. ق.

10. مرعشى نجفى، سيد شهاب الدين، الاجازة الكبيرة، تدوين: محمّد سمامى حائرى، قم، كتابخانه آيت اللّه مرعشى.

11. مقدس‌زاده، سيد محمّد، رجال قم، تهران، چاپخانه مهر ايران، 1335.

12. ناصر الشريعة، محمّد حسين، تاريخ قم، با پاورقى و اضافات: على دوانى، قم، دار الفكر، 1342.

آيت اللّه حاج سيد حسن رضوى قمى‌

[1]مقدمه‌

يكى از فقيهان بزرگ قمى كه ساليان بسيار در تهران، به خدمات بزرگ دينى و علمى اشتغال داشت، آيت اللّه علامه حاج مير سيد حسن مجتهد رضوى قمى است. هنوز، شرح زندگى وى در هاله‌اى از ابهام و اجمال باقى مانده، و كمتر كسى از خدمات و آثارش آگاه است. اينك، در هفتادمين سال درگذشت آن فقيه فرزانه، به اندكى از حيات علمى‌اش، اشاره مى‌كنيم و از آگاهى، تعهد، مسئوليت‌

[1](*). اين مقاله نخستين بار در مجله مسجد، ش 59( آذر 1380 ش)، ص 70- 75 به چاپ رسيده است.

و زمان‌شناسى‌اش، سخن مى‌گوييم.

ولادت‌

ميرزا سيد حسن رضوى- كه نسبش به امام رضا عليه السّلام مى‌رسد- در حدود 1283 ه. ق در قم، در بيتى كه معروف به فضيلت و شرافت بود، ديده به جهان گشود.[1]

خاندان‌

معظم له با 29 واسطه، به امام على بن موسى الرضا عليه السّلام مى‌رسد. نسب وى بدين‌شرح است:

«سيد حسن بن ميرزا عزيز اللّه بن حسن بن مير ابو الفتح بن مير علاء الدين بن مير اسماعيل بن عبد الرشيد بن نظام الدين بن شرف الدين بن نور الدين بن ابو طالب بن محمّد باقر بن ابو القاسم بن جعفر بن كاظم بن عز الدين بن على بن محمّد رضا بن موسى بن اسماعيل بن محمّد تقى بن محمّد طاهر بن احمد بن ابو جعفر بن ابو الحسن بن محمّد اعرج بن ابو على احمد الكوفى بن موسى مبرقع بن امام جواد بن امام على بن موسى الرضا عليه السّلام.[2]

هريك از رجال اين خاندان، مردانى بزرگ در عرصه علم و عمل بوده‌اند.

پدرش، ميرزا سيد عزيز اللّه (د. 8 شعبان 1324 ه. ق) از وجوه خادمان حرم مطهر حضرت معصومه عليها السّلام بود كه اين منصب را پدر در پدر دارا بودند. جدش، مير ابو الفتح رضوى (د. 1213 ه. ق) مدفون در ايوان آينه حرم مطهر در مقبره «آل ابو الفتح»- و نياى اكبرش، علامه سيد عبد الرشيد ملقب به جلال الدين (د. 956 ه. ق)- محدث، نقيب اشراف و سادات، و معاصر شاه طهماسب صفوى- بود، كه قبرش‌

[1]. تهرانى، نقباء البشر، ج 1، ص 412.

[2]. رضوى قمى، مقدمه ديوان قدرت، سه.