نامحرم و خواه غير بصرى مثل نظر به مقام حرام، ولى در احتمال اول كه غضّوا به معنى خود است از ما حرّم الله محرمات بصرى اراده مىشود.
در معناى جمله
«وَقَفوُا اسماعَهُم على العِلم النافع لهم»
هم فرمودهاند: گوشهاى خود را بر علومى كه نافع است براى دنيا و آخرت آنها متوقف مىكنند، خواه علومى كه مايه كمال قوه نظريه باشد، مانند علوم الهيه و خواه علومى كه موجب كمال قوه عمليه باشد كه حكمت عمليه[1]است،[2]و از سماع و شنيدن شعر و غناء و سخنهاى بيهوده اعراض مىكنند[3]و اين وصف عدالت در قوه سمع است.[4]
3. «وقف» در لغت به معنى ايستادن و وقف اصطلاحى فقهى هم از همين ريشه گرفته شده است[5]وَقْفْ در اينجا ممكن است به معناى لغوى باشد كه در
[1]. بيان حكمت عمليه از زبان ميرداماد استاد ملاصدرا: «پس از اين كه اولين جلسهاى كه ملاصدرا در درس ميرداماد شركت جسته بود پايان يافت، ميرداماد وى را با خود به كنارى برد و گفت: اى محمد! من امروز گفتم كسى كه مىخواهد حكمت را تحصيل كند بايد حكمت عملى را تعقيب كند و اينك به تو مىگويم كه حكمت عملى را درجه اول دو چيز است: يكى به انجام رسانيدن تمام واجبات دين اسلام، و دوم پرهيز از هر چيزى كه نفس بوالهوس براى خوشى خود مىطلبد.
به انجام رسانيدن واجبات دين از اين جهت ضرورت دارد كه طلبه وقتى آن واجبات را به انجام مىرساند از هريك نتيجهاى مىگيرد كه به سود او است ...
روش دوم كه بايد از طرف كسى كه حكمت را تحصيل مىكند در پيش گرفته شود اين است كه مُحَصّل حكمت بايد از تأمين درخواستهاى نفس خوددارى ورزد. كسى كه مطيع نفس اماره شد و مشغول تحصيل حكمت هم گرديد به احتمال قوى بىدين خواهد شد و از صراط مستقيم ايمان منحرف» (ملاصدرا فيلسوف و متفكر بزرگ اسلامى، صفحه 51- 50).
[2]. شرح خويى.
[3]. شرح ابن ابى الحديد.
[4]. شرح ابن ميثم.
[5]. صاحب مفردان مىگويد: وَقَفَ- يقال وَقَقْتُ القوِم، اقِفُهم وَقْفاً وواقَفُوهم وقوفاً (وَقِفوُهم انّهم مسئولون) و منه استعير وقفت الدار اذا سَبَّلْتَها (صفحه 530 مفردات).
اين صورت معنا واضح است و ممكن است معنى عاريهاى از آن اراده شود كه به نحوى اشراب معنى اصطلاحى در آن شده باشد، مثل اين كه مىگوئيم امروز خود را وقف فلان كار كردم. در اين صورت معنى جمله چنين مىشود كه پرهيزكاران گوشهاى خود را وقف شنيدن علوم نافع كردهاند و گويا در تمام عمر گوشهاى خود را به كار گرفتهاند، براى دريافت اين گونه علومى كه مثمر كمال در مرحله نظرى و عملى است.
4. علم نافع: علم نافع معنى وسيعى دارد و آن هر علمى است كه به نحوى در منفعت فرد يا جامعه اسلامى و بشرى دخيل بوده باشد، خواه در حيطه
«طلبُ العلمِ فريضةٌ على كُلِّ مسلم»
باشد يا نباشد و به عبارت ديگر هر علمى كه رافع نياز مردم باشد و براى فرد و جامعه مفيد باشد، تحت علم نافع است. بنابراين علم پزشكى و كشاورزى و صنعت هم در كنار علم توحيد و فقه و اخلاق علم نافع است و عدم اين علوم مستلزم وابستگى اقتصادى و بالاخره وابستگى سياسى است، استكبار جهانى ابتدا تكنولوژى خود را مىفرستد و سپس تكنسين و مستشار روانه كرده و به دنبال آن فرهنگ و سيستم سياستگذارى را وارد مىكنند در اين صورت چنان مسلط بر منابع اقتصادى و فرهنگى جوامع ضعيف مىشود كه اگر مخالفت در بُعد سياسى با آنها شود با دست خود به گلوى صنعت آن كشور فشار مىآورد و ديگر وسائل مورد نياز آن كشور را قطع و بايكوت اقتصادى مىنمايد. مسلمانان بايد درصدد استقلال نظام اسلامى بكوشند و لااقل اگر در بعضى جنبهها استقلال ندارند در زمينههاى ديگر كشورهاى طرف قرارداد خود را محتاج به خود كنند كه اين مىتواند پشتوانه استقلال سياسى آنها باشد.
اگر رابطه به صورت استعمارى تلقّى شود به دنبال آن فحشاء به عنوان ارمغان وارد مىگردد چنان كه در زمان پهلوى يكى از عاملان فحشاء همين مستشارانى بودند كه از تبعات وابستگى به دول خارجى بودند، اگر وسائل شراب و عيش و نوش
و خوشگذرانى و مفاسد اخلاقى آنها تأمين نمىشد، دست از كار كشيده و چه بسا پروژهها را رها كرده و مىرفتند.
در فقه ما ياد گرفتن صنايع مورد نياز مسلمانان واجب كفايى است، يعنى بر همه واجب است كه صنايع مورد نياز جامعه را ياد بگيرند و در صورتى كه همه بىاعتنايى كنند و به دنبال تعلم آن نروند همه مسئول و گنهكاراند. ولى اگر بعضى قيام به اين امر كنند وجوب از بقيه هم ساقط مىشود، بايد به حد نياز، علوم و تكنيك را فرا گرفت، زيرا اين يادگيرى مقدمه حفظ نظامى است كه حفظ آن بر همه مسلمانان واجب است.
مطلب قابل توجه ديگر اين كه انسان بايد نظر كند كه چه علمى را از چه منبعى دريافت مىكند، زيرا علم به منزله غذاى روح است و از امام باقر (عليه السلام) در ذيل قول خداوند تعالى:«فَلْيَنْظُرِ الانسانُ الى طَعامِه»[1]: «پس بايد نظر كند انسان به سوى طعام خود» آمده:
«فلينظر الانسان الى عِلمِه الذى يأخذه عن مَن ياخُذُه»[2]
«بايد انسان نظر كند به علمى كه اخذ مىكند و متوجه باشد كه از چه كسى دريافت مىكند» يعنى مراد از طعام، علم است كه طعام روح مىباشد و اين طعام جاى تامّل و دقت دارد كه از چه كسى و چه منبعى دريافت مىشود.
اين دقت در اخذ علوم بسيار ضرورى است، زيرا چنانچه از غزالى نقل شده اگر انسان بخواهد علم خود را رهاكند، علم او را به خود وانمىگذارد، بلكه
«امّا انْ يُحْيِيَحهُ حياء الابد وامّا انْ يُهلِكَه هلاك الابد»
يا علم آدمى را براى هميشه زنده مىكند و يا به ورطه هلاكت ابدى او را سوق مىدهد، زيرا انسان اگر علم نافع اخذ كند آن علم تمام شؤونات او را دربرمىگيرد و به او حيات
جاويدان مىدهد.
[1]. سوره عبس، آيه 24.
[2]. تفسير البصائر، جلد 52، صفحه 355 نقل از اختصاص و كافى.
چنانچه امام على (عليه السلام) فرمود:
«بالعلم تكون الحياة»[1]:
«به وسيله علم حيات تثبيت مىشود» و اگر علم ضارّ يا بىمنفعت اخذ كند تمام شؤونات او را تحت تأثير قرار داده و حالت انفعالى نسبت به اين علوم به خود مىگيرد. و علاوه بر اين كه خيرى نمىبيند «اعلم انّه لاخير فى علم لا ينفع»[2]و علمش مؤثر واقع نمىشود «علم لاينفع كدواء لاينجع»[3]بايد از اين گونه علوم به خدا پناه برد؛
اللهم انى اعوذ بك مِنْ علم لاينفع[4]
و چه بسا اگر جاهل بود نافعتر بود
(رُبَّ جهل انفع من علم)[5]
وجهل او مُنجى او بود
(ربّ جاهل نجاتُه جَهْلُهاً).[6]
نافع بودن علم و مضر بودن آن برخاسته و منبعث از ارزشهاى مكتب است. مكتب بايد هدف والا را براى انسان روشن كند تا در پرتو اين روشنايى، معلومات تنظيم شود، اگر مكتب سر در گم باشد و هدفى منطقى را دنبال نكند طبعاً علمى كه صاحب چنين مكتبى دنبال مىكند نافع نخواهد بود.
جمله
«وَقَفوُا اسماعهم على العلم النافع لهم»
نشان مىدهد كه ابتدا دانستهاند در چه راهى سير مىكنند و براى چه آمده و به كجا مىروند، سپس پژوهشها و تحقيقات خود را با همان هدف پى مىبرند و به عبارت ديگر جميع اعمال پرهيزكاران متّكى بر ابعاد شناخت و علوم دريافتى آنها و همسو براى رسيدن به هدفى واحد و الهى است و اينچنين عالمانى مصداق روايت امام باقر (عليه السلام) هستند كه«عالِمٌ يَنْفتَفع بِعلمه افضَلُ مِنْ سَبْعينَ الف عابد»: «عالمى كه از علمش استفاده
[1]. ميزان الحكمة، جلد 6، صفحه 452 نقل از غررالحكم امام على عليهالسلام.
[2]. نهجالبلاغه، نامه 31 در وصاياى حضرت على عليهالسّلام.
[3]. ميزان الحكمة، جلد 6، صفحه 507 نقل از غررالحكم امام على عليهالسلام.
[4]. ميزان الحكمة، جلد 6، صفحه 507 (روايت از رسول خدا) در تعقيبات نماز عصر همچنين وارد شده است اللهم انى اعوذ بك مِنْ نفس لاتَشْبَع ومِنْ علم لايَنفع «مفاتيح الجنان».
[5]. ميزان الحكمة، جلد 6، صفحه 507 نقل از غررالحكمه على عليهالسلام.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة