10- مقام حُزن
10- قلوبهم محزونةٌ
ترجمه:قلبهايشان (پرهيزكاران) پر از حزن و اندوه است.
شرح:«حزن» حسرت خوردن و درد كشيدن به خاطر فقدان محبوبى يا فوت مطلوبى است، و حزن و اعتراض هر دو از ثمرههاى كراهت و ناخشنود بودن از مقدّرات الهى است، لكن كراهت در حزن كمتر از كراهت در اعتراض است، چنانه در نقطه مقابل كراهت (يعنى حبّ و دوستى) حُبّ در رضا (كه در مقابل اعتراض است) كمتر از حبّ در سرور (كه در مقابل حزن است) مىباشد، زيرا رضا منع كردن نفس است، از جزع و فزع بدون وجود كراهتى، ولى سرور منع نفس است از جزع با ابتهاج و انبساط خاطر، پس سرور فوق رضا در شرافت است چنانكه حزن تحت اعتراض در رذالت است، سبب حزن را بايد در رغبت به مشتبهات طبيعى و ميل به مقتضيات قوه غضب و شهوت دانست، و علاج اين بيمارى درك اين معنا است، كه: عالم كون و فساد از حيوان و نبات و جماد و اموال همه و همه در معرض فناء و زوال است، و از دنيا چيزى باقى نمىماند و آنچه باقى است، امور
عقلى و كمالات نفسانى است، كه: دست زمان و مكان و تصرّف عوامل و تطرّق و راهيابى فساد از رسيدن به آنها كوتاه است، هرچه دست اين امور به آن رَسَد، فناپذير است.
به قول مرحوم نراقى: «كدام گل در چمن روزگار شكفته كه دست باغبان حوادث آن را نچيد، و كدام سرو در جويبار اين عالم بركشيد كه اره آفات آن را از پا در نياورد، هر شام پسرى در مرگ پدرى جامه چاك و هر صبح پدرى به فوت پسر غمناك بلى.
خياط روزگار بر اندام هيچكس
پيراهنى ندوخت كه آخر قبا نكرد[1]
اگر چنين باورى نسبت به فناپذيرى دنيا و آنچه در آن است، حاصل شد، خيالات فاسد و آرزوهاى باطل رخت بر بسته و قلب تعلّقى به اسباب دنيوى نخواهد داشت. و با تمام وجود در تحصيل كمالات عقلى و سعادات حقيقى مىكوشد تا به سرحدّ مقام بهجت و سرور رسد، كه خبرى از احزان و ناراحتىها در آن عالم نيست، چنانكه در قرآن كريم اشاره شده:(أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ)[2]: «آگاه باشيد كه اولياء خدا نه خوفى بر آنها است و نه آنها محزونند»
در اخبار داود (عليه السلام) هم آمده
«يا داوُد ما لَاولِيائى و الهَمَّ بالدّنيا انَّ الهمَّ يُذْهِبُ حلاوةَ مُناجاتى من قُلوُبِهم انّ مُحبِّى مِنْ اولِيائى اوليائى ان يكونوا روحانيين لا يَغْمتَمّوُنَ»:
«اى داود، اولياى مرا با همّ دنيا چكار؟ زيرا همّ دنيا و هدف قرار دادن آن شيرينى مناجات مرا از قلب آنها مىزدايد، همانا دوستدار من از بين اولياء من، روحانيانى هستند كه (هدف را روح و تعالى آن قرار دادهاند، نه جسم و پرورش آن و توجه به دنيا) و هرگز غم و اندوه به ساحت آنها راه ندارد».
[1]. معراج السعادة، صفحه 583.
[2]. سوره يونس، آيه 62.
كوتاه سخن اينكه دل بستن به چيزهائى كه فانى هستند خلاف مقتضاى عقل است، و عقل آن را ممنوع و حرام مىداند.
غم چيزى رگ جان را خراشد
كه گاهى باشد و گاهى نباشد
آرى چنين است كه سيد اوصياء مولى الكونين على بن ابيطالب (عليه السلام) مىفرمايد
: «ما لِعَلىّ وزينَةِ الدُّنيا و كَيْفَ افْرَحُ بلَذّة تَفْنى و نعيم لا يبقى»
(على را با زينت دنيا چه كار؟!، چگونه شاد باشم به لذّتى كه فناپذير است، و چگونه دل بندم به نعمتى كه باقى نمىماند).
نه لايق بود عشق با دلبرى
كه هر بامدادش بود شوهرى
انسان نفس خود را بايد راضى به موجود كند، و غم مفقود را نخورد، و راضى به خير و شرى باشد كه به او مىرسد، در روايات آمده خداوند عزّوجل آسايش و سرور را در رضا و يقين قرار داده و ناراحتى و غم را در شكّ و سخط (مقابل رضا) قال الصادق (عليه السلام):
«انّ الله تعالى بِعَدله و قِسطه جعل الروح و الرّاحة في اليقين و الرضا و جعل الْهَمَّ و الحزن فى الشك و السخط»[1]
يعنى: كسى كه راضى به موجود و غير محزون از مفقود باشد، به مقام امنى رسيده، كه: فزع را به آن مكان راهى نيست، و به سرورى رسيده كه دست جزع از آن كوتاه گشته، و به شادمانىاى راه يافته كه حسرتى در آن نيست، و به يقينى نائل گشته، كه حيرت و شكى آميخته با آن نيست، چيست براى طالب سعادت كه محزون شود؟ آيا حالش بدتر از سائر طبقات است هر حزبى و گروهى به آنچه در دست دارد، خشنود است
«كل حزب
[1]. سفينة البحار، جلد 2، ماده يقين- بحار جلد 77، صفحه 61.
بما لديهم فَرِحُون»،
تاجر به تجارت، زارع به زراعت و راننده به رانندگى در حالى كه اينها عامل سرور نيست، عامل حقيقى سرور و سبب اصلى فرح و خوشحالى براى اهل سعادت و كمال است، وبراى بقيه توهّم و مجرد خيالى براى سرور.
پس طالب سعادت بايد خشنود به كمالات حقيقى و سعادات ابدى محزون در نزد خود باشد، و محزون بر فقد زخارف و زينتهاى دنيوى نشود، و همانا متذكّر و يادآور كلام و خطاب الهى به پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) باشد، كه:(وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى)[1]
مَكَش نظر را (يعنى دو چشم خود را) به سوى آنچه برخوردار كرديم با آن گروههايى از كفّار را بَهْجَت حيات دنيا تا بيازمائيم ايشان را در آن چيز و روزى پروردگار تو بهتر و باقىتر است.
كسى كه در فرق بين مردم جستجو كند، مىيابد كه: هر فرقهاى خشنوديش به چيزى و قيام و قوام و نظام امرشان به امرى است، كودكان خشنوديشان به لعب و بازى با وسائل خود است، و اين فرح در نزد كسانى كه اين مرحله را پشت سر گذاردهاند، بسيار زشت و ناپسند است، رسيدگان به حدّ رشد بعضى به درهم و دينار، و بعضى به باغ و ملك، و بعضى به يار و ياور و بعضى به زنان و فرزندان، و عدهاى به حِرَف و صنايع، و بعضى به حسب و نسب، و ديگرى به جاه و منصب و طائفهاى به قوه جسمانى و قدرت بدنى، و دستهاى به جمال صورى و زيبائى، و طائفهاى به كمالات دنيوى مثل خط و شعر و حُسْن صوت و طب و علوم غريبه و غيره خوشحالند تا مىرسد به عدهاى كه مسرور از كمالات نفسانى و رياسات معنوى هستند، افراد اين دسته هم مختلفند.
[1]. سوره طه، آيه 131.
بعضى از اينها نهايت فرح را عبادت و مناجات، و عدهاى معرفت را در حقايق اشياء مىدانند، تا مىرسد به عدهاى كه فرحشان، انس به حضرت ربوبى است، و غرق شدن در گرداب انوار حق، به طورى كه سائر مراتب نزد اينان سايهاى گذرا و خيالى باطل است و شكى نيست، كه: عاقل مىداند رسيدن به اين غاية قُصوى و نهاية عُليا مايه بهجت و سرور است، و بقيه امور مثل سرابى است كه فرد تشنه، آن را آب مىانگارد،
«كسراب بقيعة يَحْسَبُهُ الظَّمْان ماءٌ»
و از اين روى شخص محزون از فقد، و خشنود از وجود آن نيست.
زين خران تا چند باشى نعل دزد
گر همى دزدى بياد لعل دزد
واقعاً جاى تعجّب است كه عاقل از فقد امور دنيوى محزون شود با اينكه مىداند دنيا دار فناست، و زخارف و زينتهايش منتقل به مردم، و اين امرى است كه براى احَدى باقى نمىماند.
جهان اى برادر نماند به كس
دل اندر جهان آفرين بند و بس
چه بندى دل خود بر ين ملك و مال
كه هستش كمى رنج و بيشى ملال
كه داند كه اين دخمه ديو و دد
چه تاريخها دارد از نيك و بد
چه نيرنگ با بخردان ساخته است
چه گردنكشان را سر انداخته است
جميع اسبَاب دنيوى امانات الهى است، كه به نحو تبادل و تناوب (نوبت به نوبت) منتقل به مردم ديگر مىشود، مَثَل دنيا مَثَل عطر دانى است كه شخص در مجلس بين اهل خود متناوباً دور مىگرداند و هر فردى در لحظهاى كه: به او مىرسد،
بهره و لذت مىبرد و سپس به ديگرى اعطاء مىكند، كسى كه طمع در بقاء حطام و چيزهاى پوچ دنيوى كند مانند كسى است كه: در ملكيت اين عطردان طمع كرده، و بخواهد آن را در لحظه بهرهبردارى به خود اختصاص داده و ديگران را از آن محروم سازد، و زمانى كه از او گرفته مىشود، غم و اندوه و خجلت از اين فكر و عمل ناصحيح بر او مستولى مىشود.
مال و اهل و عيال نيست مگر وديعههائى كه روزى بايد برگردانده شود، پس شايسته عاقل نيست كه: غم و اندوه براى ردّ وديعه خورد، زيرا محزون گشتن در ردّ آن كفران نعمت است، چون اقلّ مراتب شكر ردّ وديعه به صاحبش با طيب نفس است، مخصوصاً وقتى چيز پستى كه همان خبائث دنيوى باشد، مستردّ شود، و شىء اشرف (با شرافت) كه همان نفس و كمالات علمى و عملى آن است، باقى باشد، پس سزاوار هر عاقلى است، كه: علقهاى بين قلب و امور فانى برقرار نكند، تا محزون نگردد.
سقراط گفته«انّى لم احْزَنْ قَطٌ اذْ ما احْبَبْتُ قَطٌ شيئاً حتّى احْزَنَ بفوتِهِ»
من هرگز محزون نشدهام زيرا هرگز چيزى را دوست نداشتهام كه محزون به فوت آن شوم (يعنى چيزى را به حدّى دوست نداشتهام كه با فقد آن ناراحت شوم).
مَنْ سَرَّه الّا يرى ما يَسوُؤه
فلا يَتَّخذ شَيئاً يَخافُ له فَقْدا
چون هست اين دير خالى، سست بنياد
ببادش داد، بايد بردش از ياد
جهان از نام آن كس ننگ دارد
كه از بهر جهان دلتنگ دارد
جهان بگذار بر مشت علف خوار
مسيحا وار از آنجا دست بردار[1]
مسئلهاى كه قابل طرح است، تضادّ ابتدايى در بين آيات و روايات است، از بعضى از آيات استفاده مىشود كه متقيان و اولياء خدا غم و غصهاى ندارند،
«الا ان اولياء الله لا خوفٌ عليهم و لا هم يحزنون»:
«آگاه باشيد كه دوستان خدا، نه خوفى و نه حزنى بر آنها مستولى مىشود».
علماء ترس و خوف را درباره آينده، و غم و غصه را نسبت به گذشته مىدانند، يعنى ترس و خوفى نسبت به حوادث آينده ندارند، و از طرفى هم چون چيزى را تاكنون از دست ندادهاند، محزون نيستند.
در آيه ديگر دارد كه:(إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)[2]: «كسانى كه گفتند پروردگار ما الله است، سپس استقامت كردند، نازل مىشود، بر آنها ملائكه به اينكه خوف نكنيد و محزون نگرديد و بشارت باد شما را به بهشتى كه وعده داده شده بوديد» و در حالى كه مولاى متقيان يكى از صفات پرهيزكاران را در اين خطبه حزن قلبى(قُلوبُهم مَحزونه)شمرده است، در روايتى هم آمده
«المؤمن بُشْرُهُ فى وَجْهِه حُزْنُه فى قَلْبه»[3]:
«مؤمن سُرورش در صورتش و حُزن او در قلبش مىباشد» اين كلام گوياى وجود حزن و اندوهى در نهاد آنها است.
امام صادق (عليه السلام) هم فرمودهاند «الحزنُ شعار العارفين»: «حُزن و اندوه علامت
[1]. جامع السعادات، جلد 3، بحث حزن، صفحه 212 و اشعار از معراج، صفحهه 611، بحث حزن استفاده شده است.
[2]. سوره فصّلت، آيه 31.
[3]. نهجالبلاغه، كلمات قصار، كلمه 325 فيض و 333 صبحى صالح در غرر الحكم از على (عليه السلام) هم آمده: انّ بشر المؤمنِ فى وَجْهِه وقُوّتَه فى دينه و حُزنه فى قلبه (به نقل از ميزان الحكمة، جلد 1، صفحه 419).
اهل معرفت است[1]شعار لباسى است كه زير مىپوشند، و با موى بدن در تماس است، ودثار لباس روئين است، وقتى مىگويند فلان چيز شعار ما است يعنى چسبيده به تن ما است، در كلام امام صادق (عليه السلام) هم معنى چنين است كه حزن
[1]. لازم به ذكر است كه اساس عرفان اسلامى، كتاب و سنت و روايات و سيره معصومين عليهمالسّلام است و اصولا بايد گفت اسلام براساس عرفان بنا شده است لكن گاهى اشتباهاتى رخ داده و عرفان اصيل با عرفان قلابى خلط شده، از عرفانهاى وارداتى عرفان اهل تصوف است، جا دارد در اينجا به ريشه سخنان اينان و تاريخچه تصوف نظرى اجمالى بيفكنيم اصول و ريشه گفتار اين جمعيت را چنانكه استاد در كتاب جلوه حق آوردهاند، مىتوان در چهار چيز خلاصه كرد.
الف- دستوراتى كه از مؤسسين اين مسلك «هندوها، يا شاميها يا غير آنها» دست به دست آنها رسيده است.
ب- قسمتى ازمطالب و معارف يونان قديم كه پس از ترجمه كتب آنها به زبان عربى و نشر آن در ميان مسلمين به آن ممزوج شده است، از سرجان ملكم انگليسى نقل شده كه در كتاب تاريخ معروف خود مىنويسد: «اعاظم اين سلسله (صوفيه) با اقوال ارسطو و افلاطون آشنائى تمام دارند، و در كتب معروف ايشان نقل قول افلاطون بسيار است، تا آنجا كه مىگويد: اگر شرح حال و آراء فيثاغورث به فارسى ترجمه شود بعينه شرح حال و عقايد يكى از اولياء صوفيه به خرج خواهد رفت، افسانه دخول وى در اسرار الوهيت و استغراق وى در افكار و خوارق عادت و مَيَلان كلى خاطر او به موسيقى، و وضع آموختنش مريدان را و تحمل مشاقى كه كرد و نوعى كه فوتش اتفاق افتاد همه بدون كم و بيش شرح حال يكى از اعاظم متصوفه است».
اين سخن اگر چه درباره هر كدام از متصوفه و هر كدام از حكماء يونان صادق نيست ولى بطور اجمال آميزش افكار يونانيان را به عقائد صوفيه تأييد مىكند، مخصوصاً فلسفه اشراق ارتباط و تناسب بيشترى با افكار آنها دارد.
ج- يك رشته ذوقيات و شعريات كه به مرور زمان از طرف صاحبان ذوق شعرى و عرفانى اختراع و با دو قسمت سابق آميخته شده است، و به همين جهت است كه بسيارى اوقات مدرك پارهاى از سخنان ايشان فقط يك مطلب شعرى (به اصطلاح اهل منطق) و يا يك فرد شعر است.
د- قسمت زيادى از معارف و حقايق اسلامى كه تا حدى با اصول سهگانه سابقه نزديك و يا قابل نزيك كردن و تأويل كردن بوده است، روشن است كه: در اثر اين موضوع (يعنى گردآورى عقايد صوفيه از نقاط مختلف بسيارى اوقات تناقضاتى پيش مىآيد كه ناچار بايد بوسيله تأويلات رفو شده و همين است كه اصل «تأويل و توجيه» يا به تعبير آنها مغز و معنى را يكى از پايههاى تصوف اسلامى قرار داده است (جلوه حق چاپ دار الفكر، صفحه 48- 47).