آفرينش موجودات
«امّا بَعْد، فَانَّ سُبْحانَه وَتَعالى خَلَقَ الخَلْقَ- حينَ خَلَقَهُم- غنيّاً عَنْ طاعَتِهم، آمِناً مِنْ مَعْصِيَتهِم، لِانه لا تَضرُهُ مَعْصِيةُ مَنْ عَصاه، ولا تَنْفَعه طاعةُ مَنْ اطاعَه.»
ترجمه:«خداوند سبحان هنگام آفرينش خلق از طاعت و بندگىشان بىنياز و از معصيت و نافرمانى آنها در امان بود، زيرا معصيت گناهكاران او را زيانى نرساند، و طاعت فرمانبرداران سودى به او نمىرساند.»
شرح:حضرت در ابتدا سخنان شيواى خود مقدمهاى را متذكر مىشوند كه: مبادا فكر كنيد اگر مردم داراى صفاتى كه ذكر مىكنم شدند، و درون لباس تقوى خزيدند، و متعبّد شدند، نفعى به خداوند عايد نمىشود، و اگر كسى متخلّق به اين صفات اخلاقى نشد، و طريق معصيت را پيش گرفت، ضررى به ساحت مقدّس الهى نمىزند زيرا:
گر جمله كائنات كافر گردند
بر دامن كبرياش ننشيند گرد
براى روشن شدن اين مطلب لازم مىدانم مقدّمهاى را يادآور شوم:
هر موجود ممكن و هر مخلوقى حتى وجود ما به چهار علت براى پيدايش خود نياز دارد كه: اگر يكى از آنها منتفى شود، معلول هم منتفى مىشود:
1. علت فاعلى 2. علت مادى 3. علت صورى 4. علت غايى
براى واضح شدن مطلب مثالى بزنم، فرض كنيد شخصى مىخواهد ساختمانى را براى سكونت خود تهيه كند، بنايى كه اين خانه را مىسازد علت فاعلى، و مصالح لازم اين خانه اعم از آهن، گچ، آجر، سيمان و غيره علت مادى، و شكل و هيئت و صورت اين خانه علت صورى، و سكونت در اين خانه علت غايى است. علت غايى از نظر تحصّل ذهنى مقدم بر ساير علل است، و از نظر تحقق خارجى موخر از همه، به عبارت واضحتر در مثالى كه زده شد، ابتدا انسان به فكر سكونت مىافتد يعنى ابتدا علت غايى (سكونت درمسكنى) در ذهن حاصل و محقق شده و بعد از اين كه علت فاعلى و مادى و صورى تأمين شد، علت غايى كه سكونت بود، حاصل مىشود.
اين چهار علت براى هر موجودى ممكن و مخلوقى لازم و ضرورى است، ولى واجبالوجود و خداوند متعال كه مخلوق و مقهور چيزى نيست، اين چهار علت حاكم بر او نيست، زيرا او غنى بالذات است، نه فقير، به خلاف ما كه سر تا پا محتاج و فقيريم و مهر سيهرويى بر پشت ما خورده كه:
سيه رويى ز ممكن در دو عالم
جدا هرگز نشد و اللّه عالم
من نمىگويم كه خالق خود فرموده است:(أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِىُّ الحَميدُ)[1]و سازنده ماشين پيكر ما از ديگران آگاهتر به مصنوع خود است.
[1]. فاطر، آيه 15.
خلق كردن ما هم مستثنى از اين 4 علت نبوده است: 1. علت فاعلى كه خداوند است 2. علت مادى كه مواد تشكيل دهنده ساختمان بدنهاى ما است 3. علت صورى كه هيئت آنها است 4. علت غايى كه تكامل و رسيدن به لقاء الهى است. و در آينده نزديك انشاءاللّه درباره آن مشروحاً صحبت خواهم كرد.
مولى على (عليه السلام) براى جلوگيرى از توهّم اين كه خلقت خداوند هم مثل ما كه خانه مىسازيم تا نفع ببريم، به صورت انتفاعى براى خودش است، و علت غايى آن عبادت است، به مقتضاى«ما خَلَقْتُ الجِنَّ وَالانْسَ الّا لِيَعْبدُوُنِ»[1]: «جن و انس را خلق نكردم مگر اين كه عبادت كنند مرا»، و نفعى به خداوند از طريق عبادت مىرسد، و در مقابل به قرينه مقابله در صورت معصيت ضررى مىرسد، مىفرمايند: چنين نيست، خداوند بىنياز از طاعت مطيعين و ايمن از عصيان عصيانگر است.
اينجا سؤالاتى پيش مىآيد كه: پس هدف خلقت چيست؟ و نفع اين خلقت عايد چه فردى يا افرادى مىشود؟ در جواب اين سؤالات و سؤالات ديگر در زمينه آفرينش، بايد به بررسى هدف آفرينش بپردازيم:
هدف آفرينش[2]
براى رسيدن به پاسخ سؤالات از هدف آفرينش، از پلكانى كه داراى 5 عدد پله است يارى مىجوييم:
[1]. سوره الذاريات، آيه 56
[2]. شايد بتوان گفت اولين سؤالى كه به ذهن بشر القاء شد بلكه قبل از آن از ذهن شيطان تراوش كرد سؤال و شبهه در حكمت خلقت و آفرينش بود، مرحوم خويى در جلد 2 از صفحه 76 به بعد شرح نهجالبلاغه مىگويد: فخر رازى از محمد بن عبدالكريم شهرستانى صاحب ملل و نحل نقل مىكند، كه او در اول كتابش (جلد 1، چاپ دارالمعرفة، صفحه 16) از مارى شارح اناجيل اربعه حكايت مىكند كه شيطان بعد از تمردّ از سجده كردن 7 شبه به ذهن ملائكه القاء كرد (البته در تورات به صورت متفرّقه به نحو مناظره بين شيطان و ملائكه موجود است ولى در منابع اسلامى به اين نحو نقل نشده) كه عبارتند از: 1. حكمت خلقت ابليس و به تعبيرى حكمت كل آفرينش 2. فايده تكليف 3. علت مكلف شدنش به سجده 4. علت عقاب كردن او بعد از عصيانش 5. علت تمكّن دادن به او براى دخول در بهشت و وسوسه آدم عليهالسّلام 6. چرا خداوند او را بر فرزندان آدم مسلط كرد 7. چرا خداوند به او مهلت داد، البته فخر رازى با طرح اين اعتراضات در صدد اثبات مذهب خود يعنى اشعريه است، و اين كه به غير از تفكّر جبرى نمىشود جواب ابليس را داد، ولى مرحوم صدرالمتألهين در دو كتاب مفتاحالغيب و شرح اصول كافى جواب اعتراضات را دادهاند بدون اين كه متمايل به مشرب جبريه شوند.
1.واجب الوجود كمال مطلق و مطلق كمال است:خداوند متعال كمالى است كه شائبه نقصان و ضد تكامل و ضد ارزش در او راه ندارد، او موجودى است كه: حاوى و دربردارنده تمام كمالات و بىنهايت است، بىنهايت به اضافه 1 يا منهاى 1 يا ضرب در 1000 يا تقسيم بر 2 حاصل بىنهايت است، پس او خالى از هر نقصى است و خالى از نقص و كمبود، احتياج به عبادت ما ندارد كه رفع نياز كند، و از معصيت ما ضربهاى ببيند، حتى ما نمىتوانيم با اسلام خود منّتى بر ساحت خداوندى بنهيم، بلكه او بر ما منّت دارد، كه خودش به پيامبرش فرمود:(يَمُنُّونَ عَليكَ انْ اسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلىَّ اسلامَكُم بَلِ اللّهُ يَمُنُّ عَليكُم انْ هَديكم لِلْإِيمان)[1]: «آنهابر تو اى پيامبر به خاطر اسلام آوردنشان منت مىگذارند بگو منت نگذاريد بر من اسلامتان را، بلكه خداوند منت بر شما گذارده كه هدايت كرد شما را براى ايمان آوردن.»
بله، مثل اين است كه بيمار در اثر خوردن دوايى كه دكتر تجويز كرده و بهبودى يافته، نزد دكتر برود و از او جايزه بخواهد و بر سرش منّت گذارد كه من دواها را خوردم و درمان شدم، اى غافل، دكتر بايد بر سرت منت گذارد كه تو را از چنگال بيمارى و مرگ نجات داد نه تو نسبت به او.
[1]. سوره حجرات، آيه 17.
از بحث منحرف نشويم، خداوند مجمع صفات ثبوتيه
قادر و عالم و حىّ است و مريد و مدرك
هم قديم و ابدى هم متكلم صادق
نه مركب بود و جسم، نه مرئى نه محلّ
بىشريك است و معانى تو غنى دان خالق
[1]و سلبيه است، او منبع و سرچشمه همه فضائل است كه:انْ مِن شَىءِ الّا عِندَنا خَزائِنُهُ[2]: «هيچ شيئى نيست مگر اين كه خزائن و منابع آن نزد ماست». هيچ علم و قدرتى و هيچ شوكتى و عظمتى و هيچ سطوت و اقتدارى ديده نمىشود الا اين كه از كانال منبع الهى سرچشمه گرفته است، اگر من هم چيزى دارم از آن اقيانوس مواج است و از اعطاى او كه در ذيل همين آيه دارد:«وما نُنَزِّلُهُ الّا بِقَدَر مَعْلُوم»: «و از چيزهايى كه خزائن و منابع آن نزد
[1]. صفات ثبوتيه صفاتى است كه شائبه نقص و محدوديتى در آن نيست و عقل از كمالى از كمالات الهيه از مقام ذات او انتزاع كرده، و براى آن ذات اثبات مىكند، مثل علم و قدرت و اين صفات عين ذات او است و صفات سلبيه به خلاف ثبوتيه صفاتى است كه در ان شائبه نقص و محدوديتى است، مثل تركيب و داراى جسم بودن، اينگونه صفات را عقل از ذات الهى سلب مىكند، و با اين توضيح روشن مىشود، كه صفات ثبوتيه و سلبيه بىنهايت قابل تصور و شمارش است ولى در كتب كلاميه 8 صفت ثبوتى و 7 صفت سلبى را محل بحث قرار دادهاند و اختصاص اين تعداد به خاطر اختلافاتى است كه بين متكلّمين و علماى علم كلام از فرقهها و مذاهب مختلف بوده است.
اين 8 صفت ثبوتى و 7 صفت سلبى را در دو بيت به نظم آوردهاند به اين ترتيب:
قادر و عالم و حىّ است و مريد و مدرك
هم قديم و ابدى هم متكلم صادق
نه مركب بود و جسم، نه مرئى نه محلّ
بىشريك است و معانى تو غنى دان خالق
در بيت اول 8 صفت ثبوتى است و قديم و ابدى يك صفت شمرده و محسوب مىشوند، در بيت دوم هم 7 صفت سلبى است و مراد از محل اين است كه خداوند محلّ حوادث نيست و اوصاف او عين ذات او است، نه اين كه حادث باشند و الا لازم مىآيد تغيّر و محذورات ديگرى كه در كتب كلامى يادآور شدهاند، مراد از معانى هم اين است كه خداوند داراى معانى و احوال نيست يعنى صفات او مثل قدرت و علم ما عارض بر ذات نيست، بلكه عين ذات او است و مراد از غنى يعنى سلب بىنيازى و اين كه خداوند نيازمند و محتاج نيست، معانى بقيه لغات واضح است، براى اطلاع بيشتر به كتب كلامى و اصول عقايد رجوع شود.
[2]. سوره حجر، آيه 21.
ماست، به افراد اعطا نمىكنيم الا به قدر معلومى» به قدرى كه افراد صلاحيّت و ليقات پذيرش آن را دارند. به آنها اعطا مىشود، هر كس به اندازه ظرف وجودى خودش از باران رحمت الهى بهرهمند مىشود.
2.كمال مطلق فياض است: كمال مطلق و دارنده خزائن و منابع اشيا اعم از علم و قدرت و غيره. نور پراكنى و نورافشانى مىكند، او دائماً افاضه فيض مىنمايد، خورشيد كه كمالى درحد خود است، نورافشانى مىكند، امّانه به خاطر رفع احتياجى كه خود دارد، بلكه براى رفع احتياج طالبان فيض و كسانى كه نقصانى در نورانيّت دارند، و هرچه كمال بالاتر رود تا به بىنهايت رسد، بىنهايت نور و فيض از خود اشاعه مىكند، تا هر فردى با ظرف وجودى خود و لياقت اكتسابى خود چه مقدار برداشت نمايد، هرچه ظرف و سعه وجودى گستردهتر شود، بيشتر دريافت نور مىنمايد كما اين كه ظرف هرچه بزرگتر باشد باران در آن بيشتر مجتمع مىشود، على (ع) به كميل فرمود:«انَّ هذهِ القُلوبَ اوعِيَةٌ فَخَيْرُها اوْعيها»: «اين قلبها ظرفهايى است كه بهترين آنها نگاهدارندهترين آنها است و به تعبير ديگر وسيعترين آنها است.»
3.افعال خداوند معلل به اغراض و هدفدار است: علماى بزرگوار از شيعه و فرقه معتزله از اهل تسنن متّفق هستند كه افعال خداوند روى غرضها و غاياتى صادر مىشود به خلاف فرقه اشاعره از اهل تسنن كه قائلاند افعال خداوند، داراى اغراض نيست، زيرا همان گونه كه ما كارى را انجام مىدهيم تا به اغراض آن رفع نياز كنيم مثلًا وقتى خانه مىسازيم، براى رفع نيازمان به مسكن است، لازم مىآيد خداوند نقصانى در او باشد و با اين غرض رفع آن نقصان را كرده و مستكمل شود، و اين بالضروره باطل است، زيرا خداوند را نقصانى نيست كه رفع آن كند.
ادلّه عدليه يعنى شيعه و معتزله در هدفدار بودن افعال الهى و در ردّ اشاعره
كه در درّه قياس و تشبيه گرفتار شدهاند، و خالق را به مخلوق تشبيه كردهاند، دو دسته دليل نقلى[1]و عقلى است: امّا نقلى، در قرآن آياتى است كه مورد استشهاد آنها قرار گرفته و براى نمونه 3 آيه را ذكر مىكنيم:
1.افَحَسِبْتُمْ أَنّما خَلَقْناكُم عَبَثاً وَانّكُم اليَنا لاتُرجَعون.[2]
«آيا چنين مىپنداريد كه ما شما را عبث آفريديم و فكر مىكنيد بازگشت شما به سوى ما نيست»؟
2.ما خَلَقْتُ الجِنَّ وَالانسَ الّا لِيَعْبُدوُنِ[3]«خداوند مىفرمايد جن و انس را خلق نكردم مگر براى اين كه عبادت كنند مرا.»
3.ماخَلَقْنا السَّماءَ وَالارْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ضَنُّ الّذينَ كَفَروُا[4]«ما آسمان و زمين و هرچه بين آنها است را باطل نيافريديم و بىهدف بودن عالم خلقت، گمان كافرين است» از اين سه آيه روشن شد كه خلقت خداوند از روى غرض و هدفى بوده است.
اما دليل عقلى اين است كه اگر افعال خداوند بدون غرض باشد، عبث و كارى بىفايده و لغو است و اين قبيح است و قبيح از حكيمى چون خداوند صادر نمىشود.
و اما در جواب اشاعره كه گفتند: «غرضدار بودن افعال الهى موجب استكمال نقصى است» مىگوييم: اين درصورتى است كه غرض عايد به خداوند
[1]. ادلّه شيعه در اصول و فروع دو دسته است: 1. نقلى 2. عقلى. دليل نقلى هم شامل كتاب (قرآن مجيد) سنت و روايات معصومين و اجماع (اتفاق علماى اسلام) مىباشد. پس ادله شيعه چهار چيز است: 1. كتاب 2. سنت 3. اجماع 4. عقل.
[2]. سوره مؤمنون، آيه 115.
[3]. سوره ذاريات، آيه 56.
[4]. سوره ص، آيه 27.
باشد، درحالى كه چنين نيست، بلكه نفع افعال او يا به بندگان برمىگردد يا به كل نظام وجود بازگشت مىكند.[1]
با اين توضيح روشن شد: افعال خداوند هدفدار است، و الا عبث و لغو لازم مىآيد و بر حكيمى از مخلوقات قبيح است، چه رسد به خالق حكما كه تعالى اللّه عن ذلك علواً كبيرا (خداوند متعال دور از چنين پندارهاى باطلى است كه به او نسبت قبيح داده شود).
در ذيل اين بحث به حديث قدسى معروف«كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّا»اشاره شود، كه بعضى خيال مىكنند، اين حديث شاهدى براى اين مطلب است كه خداوند نفعى از خلقتش مىبرد، ولى بعد از بررسى روشن خواهد شد كه يكى از ادلّه عدليه از سنت مىتواند همين حديث باشد «كُنْتُ كَنْزاً مَخْفِيّاً فَاجْبَبْتُ انْ اعْرَفُ فَخَلَقْتُ الخَلْقَ لِكَى اعْرَف» خداوند مىفرمايد: من كنز و گنج پنهانى بودم، و دوست داشتم كه شناخته شوم به همين جهت خلق كردم مخلوقات را تا شناخته شوم.
ظاهر اين حديث نشان مىدهد كه خداوند از هدف و غرض خلقت خود سود و فايدهاى برده و آن شناخته شدن او است، ولى در جواب بايد گفت: اولًا سند اين حديث ضعيف و مرسل است، يعنى در سلسله سند ارسال حاصل شده و اين موجب ضعف و عدم اعتبار حديث است.
ثانياً اگر گنجى را عدهاى بيابند نفع آن به گنج مىرسد يا به يابندگان آن؟ مسلّماً به يابندگان نفعى رسيده، در بحث ما هم عارفان الهى سود بردهاند نه خداوندى كه به عنوان گنج پنهانى خود را معرفى مىكند، بله عارفان و يابندگان او سود مىبرند، و سرمايه عظيمى مىاندوزند، و اى كاش ما هم در زمره اينان بوديم،
[1]. باب حادى عشر، چاپ مركز نشر كتاب، صفحه 32.