جايگاهى باشد كه مرضىّ رضاى خداوند است) اگرچه از حيث، عمل عمل كمترى داشته باشد.
از اين حديث استفاده مىشود كه اگر انسان در يك ماه رمضان فقط يك آيه بخواند و پيرامونش تفكر كند، بهتر است تا 30 جزء قرآن را بدون تفكر، تلاوت كند.
اين روايت تائيد مىكند مضمون روايتى را كه مىگويد: يك ساعت تفكر از 70 ساعت عبادت بهتر است.«تَفَكُّر ساعَة خَيْر مِنْ عِبادَةِ سَبْينَ سَنَة»: «يك ساعت عالم بودن بهتر از 70 سال عابد بودن است».
آفرين بر اين جهانبينى و نگرش اسلام، كجايند آن ناآگاهان در لباس آگاهان، و آن جاهلان در پوستين عالمان كه مىگفتند: (دين مايه تخدير جوامع و عقبافتادگى آنها است) كجايند كه ببينند زيربناى ايدئولوژى و اخلاق عملى در اسلام، جهانبينى و تفكر و انديشه است، تا جايى كه بهترين عامل را بهترين عاقل معرفى مىنمايند.
تا به اينجا بحث در آفرينش انسان و هدف آن بود و اما آفرينش كل مخلوقات.
خلقت و آفرينش جميع مخلوقات
به علت گسترده شدن بحث، اجمالًا اين بحث را دنبال مىكنيم، آفرينش موجودات ديگر هم مثل آفرينش انسان هدفى دارد و آن تكامل آنهاست، يعنى تبديل وجودى دانى به وجودى عالى، خاك و مواد غذايى آن جزء پيكر گياه و گياه جزء پيكر حيوان، اين دو تحت اختيار انسان و جزء پيكر او مىگردد. هر موجود دانى كه در مسير زندگى خود جزء پيكر و محو در وجود موجودى عالى شود، به تكامل
رسيده است. اگر گياهى يا حيوانى جزء بدن انسان در مسير تكامل و مؤمن و متّقى قرار گيرد، متكامل شده است. و الا وجودش در اين جهان بىثمر بوده و در مسير تكامل خود در پرتگاه ضد تكامل سقوط كرده و ازبين رفته است.
و بالاخره انسان هم در مسير صعودىاش تحت اختيار خداوند و در منزلگه لقاء قرار مىگيرد. نمونه اتَمّ و كامل اين تكامل پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) هستند كه تمام سرمايهگذارى روى اين باغ آفرينش براى به دست آمدن چنين گلى و مانند آن از ديگر گلهاى محمّدى است كه اگر تمام گلها و نهالهاى ديگر اين باغ در مسير تكامل تلف شوند، تا اين گل و امثال آن بارور شود صاحب سرمايه متضرر نشده است، همانند كسى كه سرمايه زيادى را متحمل شده و ماشين جوجهكشى را آماده كرده و مثلًا 1000 تخممرغ هم براى به دست آوردن جوجه آماده كرده و مىداند كه اگر 986 عدد تخممرغها هم فاسد شود و فقط 14 عدد از آنها بماند باز به هدف رسيده و ضررى متوجه او نشده است، زيرا اين 14 عدد مزيتى دارند كه جبران تمام سرمايههاى از دست رفته را مىكنند.
در خاتمه اشاره كنم به اختلافى كه بين علماء در مورد تكامل پس از مرگ وجود دارد، بعضى مثل استاد در بحث خطبه قاصعه معتقداند، تكامل پس از مرگ هم وجود دارد و به ادلهاى هم تمسك مىكنند، استاد در بحث خود پيرامون خطبه قاصعه به 3 مطلب استناد كردهاند كه درباره آنها توضيح مىدهيم:
1. روايتى كه چنين نقل شده است:«اذا ماتَ ابْنُ آدَم انْقَطَعَ عَمَلُه الّا مِنْ ثَلاث: صَدَقَة جارِية، او عِلمٌ يُنْتَفَعُ به، او وَلَدٌ صالِحٌ يَدعوُلَه»[1](هرگاه فرزند آدم و انسان از دنيا رخت بربندد، عملش منقطع مىشود و ديگر انتفاع جديدى از اعمالش
[1]. عوالى الئالى، جلد 3، صفحه 283- فيض القدير، جلد 1، صفحه 437.
نمىبرد الا از سه چيز:
1) صدقه جاريه يعنى انفاقهايى كه بقاء دارند و مقطعى نيستند، مثل اين كه كسى بيمارستان يا حسينيهاى را وقف كرده يا مسجدى را بنا نموده است.
2) علمى كه از ان مردم انتفاع برند، كسى كه شاگردى تربيت كرده و يا كتابى از خود به ياد گذارده، ثوابهايى كه از طريق تعليم و تعلم شاگردان و كتابهايش تا قيامت حاصل مىشود به حساب او هم گذارده مىشود.
3) فرزند صالحى كه از خود باقى گذارده است، هر كار خيرى بكند ثوابش براى آن پدر و مادر هم نوشته مىشود، حتى بين مردم هم اگر كسى ثوابى و كمكى به همنوع خود كند، مىگويند خدا پدرش را بيامرزد و رحمت كند و اگر اذيتى هم نسبت به همنوع خود روا دارد گويند خدا پدرش را نيامرزد كه چنين فرزندى از خود باقى گذارده از اين روايت استفاده مىشود كه تكامل در آخرت وجود دارد و مقامات افراد در اثر اين اعمال بالا مىرود.
2. روايت ديگرى كه به آن استناد شده اين روايت معروف است:
«مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً عَمل بها مَن بعدَه كانَ لَه اجْرهُ وَ مثلُ اجوُرِهِم مِنْ غَيرِ انْ يَنْقُصَ مِن اجُورِهِم شَيْئاً وَمَنْ سُنَّةً سَيْئِةً فَعَمِلَ بِها بَعدَه كانَ عَلْيهِ وِزْرُهُ وَمِثلُ اوْزارِهِم مِنْ غَيْر انْ يَنْقُصُ مِنْ اوزارِهِم»[1]:
«كسى كه سنت و روش نيكى را باقى گذارد كه بعد از او به آن عمل كنند، براى او است اجر آن عمل و اجر كسانى كه به آن سنت عمل مىكنند، بدون اين كه نقصى در اجر آنها ايجاد شود و كسى كه سنت و سيره زشت و معصيتى را از خود باقى گذارد و بعد از او عمل به آن سيره شود، براى او است گناه و وزر آن عمل و وزر كسانى كه عامل به آن سيره پليد بودهاند بدون اين كه از وزر
[1]. ميزان الحكمة، جلد 4، صفحه 566.
و عذاب آنها چيزى كاسته شود» از مصاديق سنت حسنه در جامعه ما ديد و بازديد ايام عيد است كه كينهها را از سينهها مىزدايد و از مصاديق سنت سيئه هم مهريههاى سنگينى است كه موجب مىشود ازدواجها ديرتر تحقق يافته و در نتيجه فساد اجتماعى زياد گردد، يكى ديگر از اين موارد اخذ شيربها است كه به فتواى فقها اگر به عنوان جزئى از مهريه قرار نگيرد، حرام است، از اين روايت هم ترفيع مقام كسى كه سنت حسنهاى را قرار مىدهد در پس از مرگ استفاده مىشود.
3. مستند سوم عبارت معروفى است كه در تشهد نماز مىخوانيم:
«و تقبل شفاعته وارفع درجته»
شفاعت پيامبر (صلى الله عليه وآله) را خدايا قبول بفرماو رفعت درجه به او عنايت فرما. اين سخن نشان دهنده مدّعاى ما است كه ترفيع درجه در پس از مرگ موجود است و پيامبر رفعت مقام دارد، و حتى درباره ايشان گفته شده كه صلوات فرستادن موجب بلندى مقام و منزلت آن حضرت مىگردد.
اگر گفته شود پس از مرگ پروندهها مختومه شده و مهروموم مىشود، به طورى كه ديگر نمىتوان عملى به آن افزود، يا عملى كم كرد، چنانچه على (عليه السلام) در نهجالبلاغه مىفرمايند:«لا عَنْ قَبيح يَستَطيعُونَ انْتِقالًا وَلا فى حَسَن يَسْتَطيعونَ ازدِياداً»[1]: «آنهايى كه از مرز دنيا گذشتند نه از كار زشت مىتوانند برگردند و توبه و بازگشت نمايند و نه كار نيك را مىتوانند زياد نمايند، زيرا آخرت دار تكليف نيست» در جواب خواهيم گفت بله، عمل جديدى نمىتوان انجام داد، ولى بر اساس اعمال سابق تكاملهاى جديدى هست، مثال روشنى بزنم: سفينه هايى كه به كرات ديگر پرواز مىكنند، براى عبور و كندن خود از حوزه جاذبه زمين احتياج به سرعتى بين 25000 كيلومتر تا 40000 كيلومتر در ساعت دارند، و تمام مخارج و موادى كه
[1]. نهجالبلاغه، خطبه 230، فيض الاسلام و 188 صبحى صالح.
براى حركت آن گذارده مىشود، براى فرار از همين حوزه است، وقتى به محلى رسيد كه جاذبه يا كم است يا اصلًا يافت نمىشود. سوخت سفينه تمام شده و ديگر تا بىنهايت مىرود مگر اين كه جاذبه كوكبى از كواكب او را به طرف خود كشد پس با همان جهش كه خارج شد ديگر متوقف نخواهد گرديد.[1]سفينه وجود ما به سوى لقاء اللّه و قرب او نيز چنين است، وقتى از حوزه جاذبه دنيا با انرژى عبادتها خارج شد تا ابد در حركت است.
بعضى ديگر از علماء نظرشان درباره تكامل پس از مرگ به اين حد نيست، و اين گونه ادله را قابل توجيه مىدانند، يكى از بزرگان و اهل منطق و فلسفه مىفرمودند از علامه (ره) درباره رفعت پيامبر سؤال كردم كه چگونه با صلوات فرستادن مقام آنها بالا مىرود، با اين كه آن عالم (يعنى عالم پس از مرگ) عالم تكليف نيست، بلكه بايد هرچه در مزرعه دنيا كشته شده درو شود و ديگر جاى كشت و زرع نيست. ايشان جواب دادند رفعت درجه آنها به اين معنا شبيه است كه در برابر پيامبر ميوه و شيرينى گذارده شود، مثل اين كه از مهمانى كه به ما مىرسد پذيرايى و نسبت به او اداى احترام مىكنيم.
خلاصه بحث هدف آفرينش
خداوند واجبالوجود است و داراى كمال مطلق كه هيچ نقصانى در او تصور نمىشود تا بخواهد با خلقتش جبران نقصى كند و در حقيقت آفرينش
[1]. اين مطلب از گفتار بعضى فلاسفه مانند بوعلى هم قابل استفاده است وى گفته: «لَولا مُصادَمَةَ الهَواء المَخْروق لَوَصل الحجرُ مرمىِّ الى سَطْح الفلك» يعنى اگر برخورد هوايى كه قابل شكافتن است نبود، سنگى كه پرتاب مىشد به سطح فلك اطلس مىرسيد (نقل از شرح منظومه استاد، شهيد مطهرى، جلد 2، صفحه 48- 47).
مخلوقات براى اين بود كه جودى كند نه سودى كند.
من نكردم خلق تا سودى كنم
بلكه تا بر بندگان جودى كنم
او فيّاض است و منشأ تمام صفات حسنه، و اقيانوس مواج كمالات موجود در عالم. و اگر در ما صفتى از آن صفات يافت مىشود قطرهاى از آن اقيانوس بىكران است و هستى مخلوقات از جمله افاضات خداوندى است كه عين كمال است. او با خلقت مخلوقات اولين مرحله كمال را براى خلايق ايجاد فرموده تا سكوى پرش مراحل ديگر تكامل قرار دهند و به نهايت مرحله ممكن كه لقاء او است برسند.[1]
مرحوم الهى قمشهاى اين عارف واله اشعارى در شرح خطبه متقين سروده كه در ذيل فرازها مىآوريم وى در ذيل«رُورىَ انَّ صاحِباً لِأميرالمؤمنين يُقالُ لَهُ هَمّام كانَ رجلًا عابداً فقال يا اميرَالمؤمنين صِفْ لِى المتّقين حتى كَانّى انْظُرُ الَيْهم»چنين گويد:
شنيدم عاشقى پروانه خويى
در آئين محبت راستگويى
رفيق خلوت آن سلطان دين را
حريف صحبت آن عشق آفرين را
يكى دلباخته پيش شه عشق
على گنجينه سرّ اللّه عشق
بيامد نزد آن شه با دل پاك
دلى چون گل ز داغ عشق صد چاك
بيامد تا نشان زان يار جويد
طريق وصل آن دلدار پويد
بيامد تا شه افروزد دلش را
ز برق عشق سوزد حاصلش را
[1]. بحث علت غايى و هدف آفرينش از مهمترين مباحث فلسفى است كه بوعلى سينا آن را «افضل اجزاء الحكمة» (بهترين قسمتهاى فلسفه) ناميده است و طبعاً بحث گستردهتر، عميقتر و استدلالىتر را مىطلبد كه متاسفانه از مستواى اين نوشته خارج است و از اين روى علاقمندان را به كتابهاى فلسفى و به ويژه به كتاب شرح منظومه استاد شهيد مطهرى جلد 2 بحث غايات از صفحه 41 به بعد ارجاع مىدهيم).
بيامد با دلى روشنتر از ماه
كه مهرش در برابر بد رخ شاه
دلى لعل بدخشان آب ازو يافت
دلى خورشيد تابان تاب ازو يافت
دلى همچون دل پروانه مشتاق
نه بر جان بر رخ جانانه مشتاق
بيامد تاشود مست از مى عشق
هياهويى كند از هىهى عشق
بيامد تا سر اندازد به خاكش
فداى عشق سازد جان پاكش
همى گفت اى على اى سرّ اسرار
ز سرّ پاكبازان پرده بردار
تويى چون در وصف خويش سفتى
ولا يَرْقى الىّ الطير گفتى
بگو اوصاف مرغان چمن را
كه بگسستند از هم دام تن را
كه چون بر آشيان جان پريدند
كه چون در كوى جانان آرميدند
كه چون بر وصل دلبر دل سپردند
كه چون ره در حريم شاه بردند
كه چون آن تشنهكامان آب جستند
در اين تاريك شب مهتاب جستند
كه جام عشق آنان كرد لبريز
كه جز يار از همه كردند پرهيز
كه آنان را حجاب از ديده بگشاد
بروى حق دو چشم پاكبين داد
كه آنان را فرشته خويى آموخت
چو مهر و ماه جانهاشان بيفروخت
كه آنان را ز حيوانى رهانيد
به اوج قدس انسانى رسانيد
كه آنان را به كوى عشق ره داد
درِ خلوت سراى قدس بگشاد
كه آنان را حريف نفس دون كرد
چنين خونخوار دشمن را زبون كرد
كه آنانرا چوماه روشن روانساخت
غير دوست دلهاشان بپرداخت
كه آنان را نشان از آن بىنشان داد
دو چشمى در فراقش خونفشان داد
كه آنان را جمال يار بنمود
هزاران پرده زان رخسار بگشود
كه آنان را ز ناپاكى و زشتى
منزه ساخت چون خوى بهشتى
كه آنان را به اوصاف كمالى
فزود آرايش نيكو خصالى
كه آنان را محبت در دل افكند
به جان جز مهر جانان گفت مپسند
كه آنان را به دانايى ورادى[1]
به علم عشق بخشيد اوستادى
كه كرد آن عندليبان را به گلزار
نكو فكر و نكو ذكر و نكوكار
بر آنان از كه بىنيرنگ و تدبير
نصيب پارسائى گشت تقدير
بگو در صبح و شام و گاه و بىگاه
چه باشد كار آن ياران آگاه
بگو اوصاف آن پاكان كه و چويند
بستن در اين جهان وز دل برونند
بگو چون با خدا با خلق چونند
چگونه از برون چون از درونند
يكايك شرح حال نيكوان گو
بيفكن پرده خوش زين راز نيكو
تويى چون كاشف سر نهانى
بيار از عشقبازان داستانى
برون از گنج خاطر ريز گوهر
چه باشد از حديث عشق خوشتر
سپس در ذيل
(فتثاقل (عليه السلام) عن جوابه ثم قال (عليه السلام): يا همّام اتق اللّه واحسن فان اللّه مع الذين اتقوا والذين هم محسنون فلم يقنع همّام بذلك القول)
گويد:
گران آمد على را كاندر آغاز
سخن گويد گشايد پرده زين راز
ز ياقوت لب آتش برفروزد
دل خامش در آن آتش بسوزد
وليكن گفتش از دستور بارى
برو نيكى كن و پرهيزكارى
كه ايزد يار هر پرهيزكار است
به نيكوكار مردان نيز يار است
چو شه بر كشتى بىلنگرش تاخت
ز موج عشق سرگردانترش ساخت
فزود از آتش عشقش به دل تاب
نشد آن تشنه از يك جام سيراب
امير خويش را بگرفت دامن
به عجز و لابه كاى داراى خرمن
[1]. راد: بخشنده، جوانمرد ... به معنى حكيم و خردمند نيز گفته شده است (فرهنگ عميد).