تمام قلب خود به طرف پروردگار عزوجل».[1]البته نماز از باب اين است كه بزرگترين عبادات است، خشوع در تمام عبادات لازم است و لذا
مولى الموحدين على (عليه السلام) در صفات متقين در اين خطبه يكى از صفات آنها را خشوع در مطلق عبادات شمردهاند.
نكته قابل توجه اين كه بايد مواظب بود كه دچار خشوع نفاق نگرديم، چنانكه در روايات بسيار تأكيد شده است. از رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) سه روايت در اين باره نقل شده است:
«ايّاكُم و تَخَشّع النفاق و هُوَ انْ يُرى الجَسَدُ خاشعا و القَلُب لَيَس بِخاشِع»:
«بر حذر باشيد و بترسيد از خشوع نفاق و منافقانه و آن اين است كه بدن و جسد خاشع و قلب غير خاشع باشد».[2]
«تَعَوَّذوا باللّه مِنْ خُشُوع النِّفاق: خُشُوع البَدَن و نِفاق القلب»:
«پناه بريد به خدا از خشوع منافقانه، بدن خاشع و قلب حالت نفاق داشته باشد.[3]
«مَنْ زادَ خُشُوعَ الجَسَدِ عَلى ما فى القَلبِ فَهُوَ خُشُوعُ نفاق»:
«كسى كه خشوع و تواضع بدنش زيادتر از قلبش باشد، پس اين حالت خشوع منافقانه است».[4]
از اين روايات به دست مىآيد كه از امراض بزرگ قلب و بدن اين نوع خشوع است كه براى عوام فريبى جوارح را خاشع مىكند ولى قلب را نه، چه افرادى را ديديم كه براى رسيدن به مقاماتى در نزد مردم چنين كردند، و به خيال خود مردم را به خود جلب كردند، در حالى كه دانايان آگاهند و فرد صالح و غيرصالح را از هم تشخيص مىدهند، مواظب باشيد دچار چنين افرادى نشويد، و به دام آنها نيفتيد، در حالى كه بايد خودمان نيز دچار اين حالت نشويم.
[1]. مستدرك، جلد 1، صفحه 10.
[2]. بحار الانوار، جلد 77، صفحه 164- كنز العمال، خبر 20090.
[3]. كنز العمال، خبر 20089.
[4]. مستدرك الوسائل، جلد 1، صفحه 11 (هر سه حديث اخير را نيز صاحب ميزان الحكمه در صفحه 41، جلد 3 آورده است) ..
اى عزيز! قلب و جوارح را براى خداوند خاشع كن به طورى كه در برابر خداوند خود را فقير و بى چيز دانى و چنان باش كه نتوانى از درك عظمت و حضور قلب سربلند كنى، خداوند در قرآن لفظ خشوع را براى زمينهاى بىگياه و خشك كه فاقد حيات هستند، اطلاق كرده، يعنى كه انسان خاشع هم در برابر خداوند و عظمت او مرده و فقاد تحرك است.
برادرم بيا قبل از اينكه صداهاى ما روز قيامت از ترس حساب و كتاب و عظمت سيطره الهى خاشع شود، خاشع شويم، خداوند درباره روز قيامت مىفرمايد:«خَشَعَتِ الاصوات لِلرّحمن فَلا تَسْمَع الّا همساً»:«همه صداها در برابر خداوند رحمان خاشع شده و جز صداى آهسته چيزى نمىشنوى»، «همس» چنان كه راغب گويد به معنى صداى آهسته و پنهان است و بعضى آن را به صداى آهسته پا (پاهاى برهنه) تفسير كردهاند و بعضى به حركت لبها، بىآنكه صدائى از آن شنيده شود كه تفاوت زيادى با هم ندارد.[1]
روح عبادت خشوع و حضور قلب است اگر مىخواهيم نماز ما«معراج المؤمن» و «قُربانُ كُلّ تَقى»و وسيله تقرب به درگاه الهى و سدّى مابين ما و گناه باشد:وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْىِ[2]بايد به نمازمان روح دهيم، وگرنه از مرده كارى نبايد، چه رسد در مرده ديگر كه صاحب نماز باشد، اثر كند.
مرحوم فيض در محجة البيضاء، امورى را كه نماز با آنها حيات كامل خود را مىيابد شش چيز شمرده است: حضور قلب، تفهّم (فهم معانى الفاظ)، تعظيم، هيبت (خوفى كه منشأ آن
تعظيم است)، رجاء (اميد به ثواب)، حياء (كه منشأ آن درك تفصير و توهم گناه است).[3]
[1]. سوره طه، آيه 108؛ تفسير نمونه، جلد 13، صفحه 304- 303.
[2]. سوره نحل، آيه 90.
[3]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 370. بحث (بيان المعانى الباطنة التى بها تتم حياة الصلاة) توضيح بيشتر را در همان كتاب ملاحظه فرمائيد ..
به نظر مىرسد كه همه اينها نتيجه حضور قلب است. جا دارد كه در ذيل بحث خشوع به حضور قلب كه مايه خشوع است اشارهاى كنيم:
آيا تا به حال فكر كردهايد چه كنيم تا حضور قلب پيدا كنيم؟ چرا وقتى مىگويد اللهاكبر و نماز را شروع مىكند افكار به او هجوم مىآورد بازار، منزل، زن، بچه، اداره، همه و همه به سوى او مىآيند، گويا فقط او را در نماز مىيابند، و وقتى السلام عليكم را گفت و نماز را تمام كرد از انبوه افكار نجات پيدا مىكند.
طنزى گفته شده كه بايد گفت نشانگر واقعيتهائى است، گويند كسى بود، كه در ركعت اول مقدار فروش را مىرسيد، و در ركعت دوم هزينهها را حساب مىكرد، و در ركعت سوم جمع و تفريق، و در ركعت چهارم سود كامل و تمام و كمال را محاسبه مىنمود، و مىگفت السلام عليكم و رحمة الله و بركاته، بعد مىگفت خانم يك چائى با چرتكه من بياور حساب مىكرد، بعد مىگفت اللهاكبر، سبحان الله، خانم مىگفت چه شده مىگفت حساب حالا با حساب در نماز يكى درآمد چقدر دقيق!
اى بيچاره نمازى كه كار ماشين حساب كند چه فائده دارد، كجا انسانساز است؟!
استاد مىفرمايند: كلمات علماى اخلاق را جمع كردم، و تجربههائى نيز دارم، مىتوان هفت اصل در مورد حضور قلب و چگونگى تحصيل آن گفت:
1- بايد نماز و عشق به الله از همه چيز براى ما مجذوبتر باشد، زيرا حضور قلب انسان تابع دلبستگيهاى قلب است، به هر چه علاقه و تمايل داشت قلب و روح به آن مجذوب مىشود، اگر مال و ثروت و جاه و مقام و زن و شهوت و فرزند و عيال محبوب انسان شد قلب او نيز به طرف آنها منعطف مىشود پس سعى كنيم كه با توجه به نماز و ارزش آن و ثوابهاى مترتب بر آن و اين كه اگر نماز قبول شود، بقيه عبادات قبول مىشود، جذب او شده و او مجذوب ما گردد.
2- انديشه در حقارت و پستى دنيا، جاذبههاى مانعِ حضور قلب جاذبههاى مادى است، قيودِ ماده دست و پاگير پرواز قلب و پر كشيدن آن است، بايد در ثروتها و انسانهائى كه در اثر حوادث روزگار (همچون سيلها و زلزلهها يا مرگ و ميرها) يك ساعت بعد هيچ مىشوند انديشيد، در بىارزشى دنيا نظاره كرد تا غل و زنجير ماديت باز شود، هر چه جاذبههاى مادى كمتر شد قدرت بر تمركز حواس بيشتر مىشود، وقتى فهميد زن و بچه و مال و ثروت و كار در برابر ربّ الا رباب ناچيز بلكه هيچ است، متوجه به آن مبدأ فياضى مىشود كه همه چيز در يد قدرت او است.
3- توجه به قدرت خداوند در حل مشكلات، مىدانم كه مشكلاتى براى من در زندگى هست و اين مختص به من نيست بلكه همه دارند و بدانم كه غير از خداوند كسى قادر به حل آنها نيست. مسلماً توجهم به مشكل گشا است نه نفس مشكل، و لذا از هجوم افكار درباره مشكلات نجات مىيابم.
4- قبل از نماز آمادگى پيدا كند، قبل از نماز فكر كند در عظمت خالق و ضعف مخلوق، بداند با چه كسى مىخواهد سخن گويد، و به ياد آمادى اولياء خدا براى نماز افتد كه رنگشان متغير مىشد.
5- آشنائى به محتواى نماز و فلسفه ركوع و سجود و قيام و قعود و آشنائى با معانى نماز مگر معنى نماز بيش از نيم ساعت طول مىكشد تا فرا گيرد، شما بگوئيد دو ساعت، آيا دو ساعت براى تمام عمر نمىارزد؟!
6- ترك گناه- از جمله عوامل مؤثر در حضور قلب و خشوع و صفا و نورانيت عبادت، ترك گناه است. گناه قلب را از كشش حضور باز مىدارد، خصوصاً خوردن غذاى حرام كه باعث تاريكى قلب مىگردد.
7- دور كردن عوامل پراكندگى حواس. علماى اخلاق گفتهاند: دو قسم عامل براى برهم زدن حواس وجود دارد: يكى بيرونى مثل اين كه انسان در ميان جمعيتى
به نماز ايستد، و افراد از جلو چشم او عبور كنند، يا در زمان و مكانى است كه ذهن مشوش است، در مكانى كه ترس از درندهاى دارد، يا در زمانى كه منتظر حادثهاى مثل باران و برف است، يا در مقابل عكس و يا در جائى كه تزئين شده، اينها همگى عامل حواس پرتى هستند، اگر هم مجبور شد بايد چشم به سجدهگاه دوزد.
در روايت است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) به «عثمان بن ابى شيبه» فرمودند:
«انّى نَسِيْتُ انْ أقولَ لك تُخَمِّر القُدَير الذى فى البيت فَانّه لا ينبغى ان يكون فى البيت شىءٌ يَشْغل النّاس عن صلاتِهِم»:
«من فراموش كردم به تو بگويم، روى آن ديگ كوچك را كه در خانه دارى بپوشان، زيرا سزاوار نيست در خانه چيزى باشد كه مردم را از نمازشان بازداشته به خود مشغول كند».[1]عبارت (سزاوار نيست تا آخر) يك قانون كلى براى همه كس در همه جا است، كه نبايد چيزى كه او را از توجه به نماز بازمىدارد، در مقابلش باشد.
در روايتى ديگر آمده كه قبل از تحريم انگشتر طلا، پيامبر (صلى الله عليه وآله) در دست خود انگشترى از طلا داشتند، در بالاى منبر بودند كه آن را درآورده و پرتاب كردند و فرمودند:
«شَغَلَنى هذا نظرةً اليه و نظرةً اليكُم»:
اين انگشتر مرا مشغول كرده، نظرى به آن و نظرى به شما دارم، (من بايد نظرم هميشه به شما و هدايت شما باشد).[2]
در روايتى ديگر رسيده كه ابوجهم، عبائى نفشدار براى پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرستاده بود، و پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن نماز خوانده و بعد از نماز از بدن بيرون كرده و فرمودند: «ببريد به ابوجهم دهيد، زيرا مرا الان در نماز مشغول به خود كرد و فرمودند عباى بىنقش او را بگيريد و نيز امر فرمودند تا بند كفش حضرت را عوض كنند، سپس در نماز چشم حضرت به آن افتاد كه جديد شده پس امر فرمود تا كشيده شود و همان بندهاى كهنه
[1]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 375.
[2]. همان كتاب، صفحه 376 ..
را بياورند».[1]
و نيز از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نقل شده كه كفشهاى زيبائى پوشيدند و از زيبائى آن خوششان آمد، پس سجده كرده و فرمودند: تواضع و فروتنى كردم براى پروردگارم تا غضب نكند بر من. سپس كفشها را خارج كرده و به اولين سائلى كه ديدارش كرد، دادند، و به مولى على (عليه السلام) امر
فرمودند كفشى كه ارزانقيمت باشد براى ايشان خريدارى نمايد، و چنين كرده و پوشيدند.[2]
از بزرگى نيز نقل شده كه در باغ نماز مىخواند و پرندهاى آمد و از اين شاخه به آن شاخه پريدو چشم و فكر او را به دنبال خود از اين شاخه به آن شاخه برد، و شك كرد در ركعات نماز كه چند ركعت خوانده، باغ را در راه خدا داد، و گفت اين باغ را كه مانع توجه من است نمىخواهم.[3]
درباره ديگرى گفتند كه در زير درختى خواست با دلى صاف و فكرى آرام نماز گزارد، و صداى گنجشكها ذهن او را مشوش مىكرد، و دائماً با چوبدستى كه در دست داشت، آنها را به پرواز درمىآورد تا فكر خود را برگرداند، ولى باز دوباره گنجشكها برمىگشتند، و روى درخت به صدا درمىآمدند، وقتى ديد فائده ندارد، درخت را از ريشه كند، تا منشأ جاذبه از بين برود.[4]
[1]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 6- 375؛ مرحوم فيض در ذيل روايات مربوط به پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: نسبت امثال اينها به پيامبر (صلى الله عليه و آله) شايسته جلالت قدر او نيست (زيرا مقام او بزرگتر از اين است كه به اينها مشغول شود) و اينها شبيه به چيزهائى است كه اهلسنت و عامّه براى دفاع از پيشوايان خود ساختهاند چنانكه عادت آنها است و العلم عندالله. ولى به نظر مىرسد نمىشود اين روايات را با اين صراحت ردّ كرد زيرا اگرچه جلالت پيامبر (صلى الله عليه و آله) قابل انكار نيست ولى هر چه به اندازه خود در نفس مؤثر است، گرچه اشتغال به يك انگشتر يا جامه زيبا مثل اشتغال ما به آن نيست بعلاوه ممكن است اينها سرمشقى براى ديگران باشد.
[2]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 6- 375.
[3]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 6- 375.
[4]. محجة البيضاء، جلد 1، صفحه 6- 375 ..
آرى درخت شهوت انسان هم چنين است وقتى بلند شد و شاخههايش زياد گشت، افكار، مثل گنجشكها به سوى آن كشيده مىشوند و مثل مگسها كه به طرف كثافات مىروند به طرف آن مىآيند و دفع آنها مشكلات زيادى دارد، اين كه عرب به مگس «ذباب» مىگويد زيرا هر چه آن را ذُبّ يعنى دفع مىكند آبَ يعنى باز مىگردد و مجموعه اين دو «ذباب» مىشود، اين شهوات بر اصلى واحد كه حبّ دنيا است استوار است، حبّ دنيائى كه رأس هر خطيئه و اساس هر نقصان و منبع هر فسادى است و خدا ما را از اين امورى كه موجب غفلت و عدم خشوع و حضور قلب است، مصون دارد.
دوم از عوامل پراكندگى حواس، عامل درونى است و برگشت آن به همان مسائلى است كه جاذبه به خدا را زياد و حقارت دنيا و غيره را بيشتر مىكند، كسى كه جاذبههاى دنيوى اعم از ثروت و مال و جاه و مقام و غيره او را به خود جلب كرد، قهراً به طرف خدا جلب نشده و كسى كه به آنها خشنود شد، به خدا و مناجات با وى خشنود نمىشود.
جمع كردن حواس و حضور قلب و خشوع بسيار مشكل ولى لازم است، بزرگانى تصميم گرفتند دو ركعت نماز بخوانند كه از غير خدا غافل و تنها به خدا مشغول و متوجه باشند، ولى عاجز ماندند، چه رسد به ما و اى كاش جزئى يا ثلثى از نماز ما از وسواس و شيطنت و غفلت خالى بود، تا جزو كسانى مىشديم كه عمل صالح و غيرصالح را مخلوط كردند.
و بدان كه پرداختن به دنيا و پرداختن به آخرت در يك قلب جاى نمىگيرد، و مثل آبى است كه در قدحى پر از سركه ريزند، هر قدر آب ريخته شود، به همان مقدار از سركه كم مىشود و سر مىرود (نه سركه بصورت سركه باقى مىماند و نه آب بصورت آب خالص) و سعى كن اين چند دقيقه نماز را با مشكلات وداع گوئى.
هر چه بيشتر در اين دنيا مشغول شويم، و امورات زندگى را گسترده كنيم فكر
پراكندهتر مىشود و از سوئى به سوئى به پرواز درمىآيد.
در احوالات پيشوايان خود بنگريم كه چه مىكردهاند و چه بودهاند؟ در احوالات امام چهارم (عليه السلام) وارد شده است كه گوشه اطاق آتش مىگيرد و اهل خانه صداى «النّار، النّار» (آتش آتش) بلند مىكنند، و حضرت در آن موقع مشغول نماز بودهاند، وقتى نماز تمام مىشود، و جريان را به حضرت مىگويند و اعتراض مىكنند كه چرا نماز را قطع
نكرديد؟ مىفرمايد «به خدا قسم صداى شما را نشنيدم»، بله مگر كسى كه با خدا سخن مىگويد، سخن ديگرى را مىشنود. در آن حريم جاى سخن غير نيست، زيرا كه اصلا غيرى وجود ندارد.
چرا وقتى تير را از پاى مولى على (عليه السلام) در نماز بيرون مىآورند، دردى احساس نمىكند؟ على (عليه السلام) در نماز، ما سوى الله را فراموش مىكند، اينكه اعتراض مىكنند كه چطور صداى سائلى را كه چيزى مىخواست مىشنوند ولى درد را احساس نمىكنند، بايد جواب داد كهاى غافل، صداى سائل صداى خدائى است، و توجه به صداى خدائى توجه به خدا است نه توجه به خويش، اجابت درخواست سائل كه محبوب خدا است آن را مىشنوند ولى صداى همهمه و شعله آتش را نمىشنوند و دردى احساس نمىكنند!
مرحوم الهى در ذيل اين فراز(و خشوعاً فى عبادة)چنين گويد:
هم آن آزاد مردان دل آگاه
ز ذوق بندگى در حضرت شاه
پرستش با دل خاشع نمايند
در رحمت به روى خود گشايد
بدين سان بندگان بخشند شاهى
فزونتر ملكى از مه تا به ماهى
ز طوق بندگى بر گردن از دوست
چو دولت يافتى آن ملك نيكوست
تعالى اللّه زملك بندگانش
كه خاك است اين جهان و آن جهانش
دل خاشع بود آئينه دوست
در او پيدا نگارين طلعت دوست