مشكلتر است) و چه دوستى بالاتر و بزرگتر از خداوند كه دوستيش چون خودش زوالناپذير است!)
2- نعمتهاى بهشتى- زير آنها زوالناپذير و دائمى هستند و نعمتهاى دنيوى و عالم ماده فناپذير است.[1]
3- كمالات نفسانى كه باقى مانده است مثل علم و حكمت و مكرمتهاى اخلاقى و اعمال صالح كه سعادت دائمى و لذت ابدى را به همراه دارد، و در مقابل بى اعتنائى آنها به زينتهاى دنيوى است كه از حدّ و مرز دنياى پست فراتر نمىرود، به خلاف كمالات و اعمال صالح كه تا آخر همراه انسانند.[2]
دوگونه اشك داريم: اشك غم و اشك شادى، معتقد بودند اشك غم سوزان و اشك شادى خنك است، از اين رو مىگفتند چشمهايش خنك شده، مولى نيز در اين دو فراز مىفرمايد: پرهيزگار اگر اشك بريزد اشك خنك شوق نسبت به امور باقى دارد و نسبت به امور ناپايدار زاهد است و اين اشاره به جهانبينى اسلامى است، جهانبينى يك مسلمان واقعى و اصيل كه سراى جاودان را بهشت مىداند و مرگ را دريچهاى به جهان باقى، و لذا از مرگ و شهادت نمىهراسد، دنيا را پل پيروزى مىداند و آگاه است كه روى پل جاى اقامت نيست، جاى خيمه و خرگاه زدن نيست، محل توقف نيست دنيا گذرگاهى به سوى آخرت است، حيات دنيوى نه حيات حقيقى بلكه مرگ تدريجى استإِنَّ الدَّارَ الْاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ[3]
زهد در امورى كه باقى نيست
چند جمله نيز درباره زهد بگوئيم
«زَهادَتُه فيما لا يبقى»:
حقيقت زهد آن
[1]. اين احتمال نيز در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد است.
[2]. اين احتمال را مرحوم خوئى و ابن ميثم دادهاند.
[3]. سوره عنكبوت، آيه 64 ..
نيست كه در اذهان بسيارى رفته كه فقير بودن و چيزى نداشتن، زهد است، زهد بيگانگى از دنيا نيست، بلكه وارستگى از دنيا است.
زهد آن نيست، كه دنيا را نداشته باشى بلكه آن است كه دنيا مالك تو نباشد، اگر مملوك و برده مال و مقام نبودم آن وقت مالك مال و منالم- اسير نيستم، اميرم- زاهدم!
اگر به اندازه يك پيراهن كرباس بيش ندارم، و دلبستگى دارم كه اگر از دستم رود ناراحت مىشود زاهد نيستم، راغب و مايلم.
هر چه جمع كنى، بايد گذاشتن و گذشتن- چيزى كه آخرش اين است، از اول دل به آن مبند.
در روايتى از امام صادق (عليه السلام) آمده:
«لَيْسَ الزّهد فى الدنيا بِاضاعة المال و لا بتحريم الحلال بل الزّهدُ فى الدّنيا انْ لا تَكونَ بِما فى يَدِك اوثَقَ منك بما فى يَدِاللّه عزّوجلّ»:
«زهد در دنيا، به ضايع كردن مال و حلال خدا را حرام كردن نيست بلكه زهد در دنيا اين است كه اعتمادت به آنچه در دست خودت است بيشتر از آنچه در دست خداوند عزوجل است نباشد» (يعنى اعتماد تو به خدا و آنچه در اختيار او است بيشتر باشد، از اعتماد تو به آنچه در دست خودت است).[1]
در روايتى از مولى آمده كه:
«الزُّهدُ تَقْصيرُ الآمالِ وَ اخلاصُ الاعمال»:
«زهد كوتاه كردن آرزوها و خالص كردن اعمال است».[2]
علامات زاهد
امام سجاد (عليه السلام) در روايتى مىفرمايند:
«انّ عَلامَةُ الزاهدينَ فى الدّنيا الراغِبينَ فِى الاخرَة تَركُهُم كلَّ خليط و خَليل و رَفْضُهُم كلَّ صاحب لا يُريدُ ما يُريدُون ألا و
[1]. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 310- ميزان الحكمه، جلد 4، صفحه 252.
[2]. غرر الحكم، ميزان الحكمه، جلد 4، صفحه 252 ..
انَّ العامِلَ لِثَوابِ الآخِرة هو الزّاهِد فى عاجِل زَهْرَةِ الدنيا ...»:
«همانا علامت و نشانه زاهدان در دنيا كه رغبت و ميل به آخرت دارند، اين است كه ترك مىكنند هر چيزى را كه ناخالصى دارد (و هر مال مشتبهى را كنار مىگذارند) و هر رفاقت و دوستى را به آن دل نمىبندند، و هر مصاحب و همنشينى را كه غير از مطلوب و محبوب آنها اراده كند، كنار مىگذارند، (با افرادى كه ميل به دنيا و دلبستگى به آن دارند، و از آخرت غافلند مراوده و رفت و آمد ندارند) آگاه باشيد كسى كه براى ثواب آخرت عمل مىكند، او زاهد در اين دنيا است ..».[1]
در روايتى مولى مىفرمايند:
«الزاهِدُ فِى الدُّنيا كُلَّما ازْدادَتْ له تجلّيا ازداد عنه تَوَليّاً»:
«زاهد در دنيا هر چه براى او بيشتر تجلى و جلوه كند، او بيشتر تولّى كرده و پشت مىكند».[2]
در ذيل آيه 28 سوره كهف:وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِىِّ ....در تفسير برهان از على بن ابراهيم روايت مىكند كه اين آيه در برخوردى كه به وسيله يك متكبّر ثروتمند با سلمان پيش آمد، نازل شد.
داستان از اين قرار است كه سلمان پوششى از پشم داشت كه از آن براى سفره و پوشش استفاده مىكرد، روزى مردى به نام «عُيينَة بن حصين» وارد بر پيامبر (صلى الله عليه و آله) شد، در حالى كه سلمان خدمت حضرت بود، فرياد زد يا رسول الل (صلى الله عليه و آله) ه وقتى ما بر تو وارد
مىشويم، اين مرد و هم نوعانش را از نزد خود بيرون كن، پس از رفتن ما هر كس را مىخواهى بپذير![3]
براى اين گونه مردمان بىخبر از حقائق كه چشم آنها به دنيا است و از راه و روش زاهدان بىخبرند جاى تعجب نيست، كه چنين با زاهدان دنيا برخورد كنند.
[1]. تحف العقول، صفحه 196- ميزان الحكمه، جلد 4، صفحه 253.
[2]. بحار الانوار، جلد 77، صفحه 419- همان مدرك، ميزان الحكمه.
[3]. تفسير برهان، جلد 2، صفحه 456، به نقل از عرفان اسلامى، جلد 2، صفحه 465 ..
با على گفتا يكى در رهگذار
از چه باشد جامه تو وصله دار
تو اميرى و شهىّ و سرورى
از تمام رادمردان برترى
هستى ما جملگى از هست تست
اختيار عالمى در دست تست
اى امير تيز رأى و تيزهوش
جامهاى چون جامه شاهان بپوش
از چه باشد اى جهانى را پناه
جامه صد وصله در اندام شاه
گفت صاحب جامه را بين جامه چيست
ديد بايد در درون خانه كيست
جامه زيبا نمىآيد، به كار
حرفى از معنى اگر دارى بيار
اهل سيرت را به صورت كار نيست
جامه گر صد وصله دارد عار نيست
كار ما در راه حق كوشيدن است
جامه زهد و ورع پوشيدن است
زهد باشد زينت پرهيزگار
زينت دنيا به دنيا وگذار[1]
زهد مقدس اردبيلى
مرحوم محمدنبى تويسركانى صاحب لئالى الاخبار گويد: «موثقترين استاد بزرگوار من مرحوم ملّا محسن تويسركانى (رحمه الله) نقل كرده كه مرحوم مقدس اردبيلى در ابتداى تحصيل در حجرهاى به طور منفرد زندگى مىكرد، يكى از طلاب از او خواست تا با او در آن حجره باشد، وى قبول نكرد، بالاخره با اصرار فراوان به طور مشروط قبول كرد، كه نبايد كسى بر حالات وى (يعنى مقدس اردبيلى) مطلّع شود. آن طلبه قبول كرد، و مدتى نزد او بود، تا اين كه زندگى بر آنها سخت شد، به طورى كه قادر به تهيه كمترين غذا براى خود نبودند، كمكم آثار گرسنگى و سختى در چهره آن طلبه ظاهر شد، و ضعف بر او غلبه گرديد مردى او را ديد و از حال او استفسار كرد، و او كتمان كرد تا اين كه با اصرار و التماس حال خود و مقدس را گفت، آن مرد
[1]. عرفان اسلامى، جلد 2، صفحه 106 ..
غذا و مقدارى پول برايش آورد، و گفت اين براى تو و رفيقت.
وقتى مقدس آمد و از جريان مطلع شد، گفت: چرا اظهار حال كردى و تو نقص پيمان و عهد كردى! آن طلبه گفت: او آن قدر اصرار كرد كه من مجبور شدم بگويم، مرحوم مقدس گفت: وقتى جدائى فرا رسيد، و اين غذا و پول چون روزى خداوند براى من و تو است (و گفت مال هر دوى ما است) نيمى براى تو و نيمى براى من.
از اتفاق آن شب، مقدس نياز به آب پيدا كرد، و رو به حمام آورد، تا بتواند نماز شبش را بخواند، ولى هنوز وقت باز شدن حمام نشده بود، به حمامى اصرار كرد و بيشتر از اجرت معمول به او داد ولى قبول نكرد، تا اين كه مقدس قيمت را كمكم بالا برد تا تمام سهمى كه از پول برايش بود، داد، و حمامى راضى شد، و او غسل كرده و به نماز شب رسيد.
«الهى» واله در ذيل اين دو فراز(قرة عينه فيما لا يزول و زهادته فيما لايبقى)چنين گويد:
دو چشم روشن از انار سرمد
گشوده سوى آن ملك مؤبّد
بجان مشتاق ملك بى زوال است
كه بيزار از جهان انتقال است
جهان بى قرار اى هوشمندان
روان پاك خوبان راست زندان
ز بس نيرنگ و رنگش بى ثبات است
در اين شطرنجگه هر فكر مات است
به هر گل اندر اين گلزار فانى
شبيخون آورد باد خزانى
پس از مرگ تن آمد زندگانى
تن خاكى نپايد جاودانى
چو گردد خاك تن، جان مجرد
شتابد سوى اقليم مؤبد
جهان بيند از اين ديده پنهان
در آنجا ذرهاى خورشيد تابان
فزون ز انديشه دلشاد است جانش
نگنجد در تن از شادى روانش
به باغ جان به چشم آن جهانى
به كوى دوست بيند گلستانى
زلطف مهربان يار وفادار
همى بيند يكى بس نغز گلزار
منزّه گلشنى از خار هجران
مصفّا گلستانى خوشتر از جان
نه با برگ گلشن باد خزانى
نه شاخ سنبلش بى ارغوانى
نه چون باغ جهان پر ميوه غم
نه برگ شاديش بر شاخ ماتم
نه گل با خار هم صحبت در آن باغ
نه با بلبل بود همداستان زاغ
در آن زيبا گلستان دل افروز
زند پر طائر جان شاد و فيروز
از اين باغ و چم گر چشم پوشى
بدان گلشن شراب وصل نوشى
ز اين خاكى قفس چون پرفشانى
در آن جا طاير قدس آشيانى
از اين بيغوله گر بيرون كشى رخت
در آن كاخ ابد شادان زنى تخت
در آنجا نيست دل را رنج و محنت
نه رشك آرزو نه اشك حسرت
نه كس را با كسى پيكار و آزار
نه خار كينه در آن نغز گلزار
نه غير چشم جانان فتنه سازى
نه جز تير نگاهش جانگدازى
نه دامى غير زلف خوبرويان
نه شامى غير گيسوى نكويان
نه جز لعل بتان خونين دلى هست
نه نالان جز به شادى بلبلى مست
تو ما را اى شهنشاه كريمان
درى بگشا به باغ اهل ايمان
كه بر ياد تو با ياران (الهى)
نشيند اندر آن گلزار شاهى
بدان گلشن سبك پرواز گردد
بناله بلبلان هم راز گردد
در آن گلشن جمال يار بيند
نه گل بيند نه جور خار بيند
63 و 64- آميختن حلم با علم و گفتار با كردار
«يَمزَج الحلم بالعلم و القَولَ بالعَمَل»
ترجمه:پرهيزگار و متقى بردبارى و دانش را به هم آميخته و گفتار را با كردار هماهنگ ساخته است.
شرح:در مورد حليم بودن و عليم بودن پرهيزگاران در موارد مختلفى از خطبه بحث شد، از جمله در ذيل«امّا النهار فحلماء علماء»و«علماً فى حلم»ولى نكتهاى كه باعث شده اين جا حضرت براى سومين بار روى حلم و چهارمين بار روى علم تكيه كنند تركيب و مخلوط كردن حلم و علم است، حلم آنها از روى آگاهى و آگاهى آنها مبتنى بر حلم است.
اگر در جائى بردبارى به خرج مىدهد، و حوصله مىكند، از روى علم و آگاهى به ثمرات حلم و پاداشهائى است كه خداوند براى فرد حليم قرار داده است، به خاطر فضيلت حلم است كه بردبارى مىكند نه مثل بعضى جاهلين كه از ضعف نفس و عدم مبالات به آنچه به او گفته مىشود يا با او عمل مىشود صبر و شكيبائى به خرج مىدهد، و اگر پرهيزگار دانش اندوزى مىكند، يا تعليم مىدهد، با تكيه به پشتِىِ حلم چنين مىكند، از طعنه جاهلين از كوره به در نمىرود و بر هدف و
مسير خود استقامت مىكند.
امام صادق (عليه السلام) در روايتى در كافى فرمودند:
«اطلبُوا العِلْم وَ تَزَيَّنُوا مَعَه بِالحِلم و الوَقار و تواضَعوا لِمَنْ تُعَلّمُونَه العلم و تواضَعُوا لِمنْ طلبتمُ منه العلم و لا تَكُونُوا عُلَماء جبّارين فَيَذْهبَ باطلُكم بِحِقِّكم»:
«علم را طلب كنيد و خود را با
توجه به علمتان به حلم و وقار زينت دهيد و براى كسانى كه به آنها علم مىآموزيد، متواضع باشيد، و نيز براى كسانى كه از آنها علم مىگيريد، خاضع باشيد، و همچون دانشمندان جبار و اشرافمنش نباشيد كه باطل شما حق شما از ميان مىبرد».[1]
و در روايتى ديگر «معاوية بن وهب» از امام صادق (عليه السلام) نقل مىكند كه فرمودند:
«كانَ اميرالمؤمنين (عليه السلام) يقول يا طالب العلم انّ للعالم ثلاث علامات: العلم و الحلم والصمت و للمتكلّفِ ثلاث علامات: يُنازع مَنْ فَوقَه بالمعصية و يظلم مَن دونَه بالغلبة و يُظاهِرُ الظلّمة»:
«اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: دانشمند (واقعى) داراى سه علامت است: دانش و بينش، حلم و بردبارى، سكوت و آرامش و وقار، و براى عالمنماها و دانشمندانى كه با تكلف، جامه علم را بر قامت نارساى خود پوشاندند، سه نشانه وجود دارد: با دانشمندانِ برتر و والاتر از خويش با كردارهاى آلوده به گناه، درگير شوند و با آنان بستيزند و نسبت به دانشمندان فرومايهتر از طريق قهر و غلبهف ستمگرانه عمل كنند و ديگر آنكه از ستمگران و جفاپيشگان، حمايت و پشتيبانى نمايند».
در حديث ديگرى از اميرالمؤمنينعلى (عليه السلام) است كه فرمود:
«لا يكون السَّفَة و الغِرَّة فى قلبِ العالم»:
«بىحوصلگى و غفلت در قلب عالم نمىباشد».[2]
بارى نقش علم دادن طرح است، و نقش حلم اجراء كردن آن، علم طرح دهنده و حلم مجرى آن است، در روايتى از امام صادق (عليه السلام) است كه:
«العِلْمُ خَليل
[1]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 12، صفحه 144، ذيل همين فراز.
[2]. شرح نهج البلاغه خوئى، جلد 12، صفحه 144، ذيل همين فراز ..