سلاطين و يكى براى سرزنش كردن، و اين نوع است كه در قرآن از آن نهى شده است.
«وَلَا تَنَابَزُوا بِالْالْقَابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْايمَانِ»: «لقبهاى زشت بر يكديگر مگذاريد، چقدر بَد است فردى بعد از ايمان آوردن، اسم فاسق و كافر بر او نهاده شود».[1]
اين قسميى از آيه يازده سوره حجرات است، در آن آيه مىفرمايد: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد، گروهى (از مردان) گروه ديگر را مسخره نكند، شايد آن گروه بهتر از اين گروهى باشد كه مسخره مىكند و نه زنانى از زنان ديگر، شايد آنها بهترا ز اينان باشند و يكديگر را مورد طعن و عيبجوئى قرار ندهيد و با القاب زشت و ناپسند ياد نكنيد، بسيار بد است كه بر كسى بعد از ايمان نام كفر بگذاريد و آنها كه توبه نكنند ستمگر و ظالمند».[2]
در مورد شأن نزول اين آيه مفسران مختلف گفتهاند: از جمله اين كه: عبارت«لا يَسْخَر قومٌ مِنْ قوم»:«گروهى از مردان گروه ديگر را مسخره نكنند»، درباره «ثابت بن قيس» (خطيب پيامبر (صلى الله عليه وآله)) نازل شده است كه گوشهاى سنگينى داشت و هنگامى كه وارد مسجد مىشد كنار دست پيامبر (صلى الله عليه وآله) براى او جائى باز مىكردند، تا سخن حضرت را بشنود، روزى وارد مسجد شد، در حالى كه مردم از نماز فراغت پيدا كرده و هنوز جاى خود نشسته بودند، او جمعيت را مىشكافت و مىگفت: جا بدهيد! تا به يكى از مسلمانان رسيد و او گفت همين جا بنشين! او پشت سرش نشست، امّا خشمگين شد، هنگامى كه هوا روشن گشت «ثابت» به آن مرد گفت: كيستى؟ او نام خود را برد و گفت فلان كس هستم، «ثابت» گفت: فرزند فلان زن؟! و در اينجا نام مادرش را با لقب زشتى كه در جاهليت
مىبردند ياد كرد، آن مرد شرمگين شد و سر خود را به زير انداخت، آيه نازل شد و مسلمانان را از اين گونه
[1]. سوره حجرات، آيه 11.
[2]. سوره حجرات، آيه 11 ..
كارهاى زشت نهى كرد.[1]
و گفتهاند«وَلا نِساءٌ مِنْ نِساء»:«گروهى از زنان، زنانِ ديگر را مسخره نكنند» درباره «ام سَلَمِه» نازل گرديد كه بعضى از همسران پيامبر (صلى الله عليه وآله) او را به خاطر لباس مخصوصى كه پوشيده بود، يا به خاطر كوتاهى قدش مسخره كردند، آيه نازل شد و آنها را از اين عمل بازداشت.[2]
نكته قابل ذكر اين كه«تَنابُزوا بالالقاب»امروزه خصوصاً نسبت به غيرعرب در لقب تنها نيست، بلكه هر اسم خواه به صورت لقب يا غيرلقب، اگر اراده مسخره و سرزنش و كوچك شمردن از آن شد، نكوهيده و مبغوض خداوند است.
در آيه فوق خداوند به سه حكم در زمينه اخلاق اجتماعى اشاره كرده است، مسخره نكردن، عيبجوئى نكردن، صدا نزدن به القاب زشت).
قرآن كتابى است كه آمده تا فرهنگ جامعه اسلامى را براساس معيارهاى اخلاقى پىريزى كند، در اين آيه خداوند به سه ريشه از ريشههاى اختلاف پرداخته، تا با قطع آنها اختلافات نيز برچيده شود و درگيرى و نزاع پايان پذيرد.
خداوند در اين آيه سه عامل مهم جنگ و نزاع را شمرده و در آيه ديگر كه مورد بحث ما نيست نيز به سه عامل ديگر (گمان بد، تجسس، و غيبت) اشاره كرده است.
در مورد
«تَنابُزوا بالالقاب»
در حديثى آمده كه روزى «صفيه» دختر «حىّ ابن اخطب» (همان زن يهودى كه بعد از ماجراى فتح خيبر مسلمان شد و به همسرى پيغمبر اسلام (صلى الله عليه وآله) درآمد)
روزى خدمت پيامبر (صلى الله عليه وآله) آمد، در حالى كه اشك مىريخت، پيامبر (صلى الله عليه وآله) از ماجرا پرسيدند، گفت: عايشه مرا سرزنش مىكند و مىگويد: «اى يهودىزاده!» پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمودند: «چرا نگفتى پدرم هارون است و
[1]. تفسير نمونه، جلد 22، صفحه 177.
[2]. همان مدرك ..
عمويم موسى (عليه السلام) و همسرم محمد (صلى الله عليه وآله)» و در اينجا بود كه آيه نازل شد «لا تنابزوا بالالقاب، بئس الاسم الفسوق بعد الايمان»[1]
جالب اينجا است كه در همين آيه مىگويد: «لا تلمزوا انْفُسَكُم»: «نفسهاى خود را عيبجوئى نكنيد). عوض اين كه بگويد ديگرى را عيبجوئى نكنيد»، مىگويد: خودتان را عيبجوئى نكنيد، و اين نشان دهنده اين است كه در فرهنگ قرآن مؤمنان به منزله ء نفس واحدى هستند كه عيبجوئى از ديگرى عيبجوئى از خود است و اين مايهاى براى اختلاف و كشمكش است.
اين گونه برخورد با ديگران كه با عيبجوئى و سرزنش و با نام زشت صدا زدن باشد، موجب عداوت و دشمنى در صفوف مسلمين است و به اين جهت، نهى از آن شده است.
آنقدر اين خصلت در نزد خداوند، مبغوض است كه سورهاى به نام «هُمَزَه» (عيبجوئى و سرزنش كننده) در قرآن آمده و با لحنى شديد وعده عذاب و آتش به دارنده اين خصلت مىدهد.
مرحوم الهى، در ذيل اين فراز(و لا ينابز بالالقاب)گويد:
به نام زشت مردم را نخواند
نكوهش بر زبان هرگز نراند
خلائق را بالقابى كه زشت است
نخواند هر كه او نيكو سرشت است
نيارد از زبان بر خلق بيداد
بخوش گفتار هر دل را كند شاد
[1]. بعضى در تفسير اين جمله احتمال ديگرى دادهاند و آن اينكه خداوند مؤمنان را نهى مىكند، از اينكه بعد از ايمان به خاطر عيبجوئى مردم نام فسق را بر خود پذيرند، تفسير نمونه، تفسير اول را با توجه به صدر آيه و شأن نزولى كه ذكر شد مناسبتر ديده است ..
96- عدم ضرر به همسايه
«لا يُضرّ بالجار»
ترجمه:پرهيزگار ضرر و زيان به همسايه نمىزند.
شرح:كمترين حقى كه هر فرد نسبت به انسان دارد، اين است كه انسان ضرر به او نرساند و از جمله، همسايه است كه بايد از ضرر و زيان همسايه ديگر مصون باشد، مولى على (عليه السلام) مىفرمايند پرهيزگار كسى است كه ضرر به همسايه خود نمىرساند و نه تنها ضرر نمىرساند كه اينگونه پرهيزگاران به همسايه توجه و عنايت مىكنند.
حق همسايه همچون حق ارحام و بستگان نزديك انسان است، زيرا هر همسايه حقى بيشتر از حق برادرى اسلامى كه همه مسلمانها دارند، دارد، كسى كه در حق او تقصير كند و به او ضرر و زيانى رساند گناهكار و تجاوز پيشه است.
در ضمن مطالب قبل وقتى درباره مسئله صله رحم و ارتباط با افراد صحبت مىشد، روايتى گذشت كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمودند: «همسايهها سه گروهى: گروهيه سه حق دارند، (حق همسايگى، حق اسلام و حق خويشاوندى) و گروهى دو حق دارند (حق اسلام و حق همسايگى) و گروهى يك حق دارند و آن كافر است كه فقط حق
همسايگى دارد».[1]
پيامبر (صلى الله عليه و آله) حتى براى كافر نيز حق همسايگى قرار دادهاند، در جاى ديگر فرمودند: «رفتار خود
را با همسايه ات نيكوگردان (و حق همسايگى را اداء كن) آن وقت مؤمن هستى
«احْسِنْ مُجاوَرةَ مَنْ جاوَرَك تَكُنْ مُؤْمناً»:[2]
«مؤمن آن است كه در مرحله عمل، ايمان خود را به اثبات رساند»، در جاى ديگر فرمودند: «كسى كه ايمان به خدا و روز معاد دارد، همسايه خود را اذيت نمىكند
«مَن كانَ يؤمن باللّه و اليوم الآخر فلا يُؤذ جارَه».[3])
خداوند در قرآن كريم مىفرمايد: «وَاعْبُدُوا اللهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»: خدا را عبادت كنيد و هيچ چيز را شريك او قرار ندهيد و به والدين (پدر و مادر) و خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و همسايه نزديك و همسايه دور و دوست و همنشين و واماندگان در سفر و بردگانى كه مالك آنها هستيد احسان كنيد ...»[4]
خداوند بعد از امر به پرستش خود، دومين چيزى را كه مورد اهميت قرار مىدهد، احسان به كسانى است كه در آيه مىشمارد، و از جمله آنها«الجارُذى القُربى والجارُ الجُنُب»است.
«الجار ذى القربى»يعنى همسايگان نزديك از نظر مكانى، بعضى خواستهاند همسايگان خويشاوند را بگويند، ولى بعيد به نظر مىرسد، زيرا از خويشاوندان با عبارت«ذى القربى»تعبير شده است پس يا همسايگان مكانى يا همسايگانى كه از
[1]. معراج السعادة، جلد 2، صفحه 262.
[2]. بحار الانوار، جلد 69، صفحه 368- جلد 71، صفحه 206.
[3]. بحار الانوار، جلد 43، صفحه 62.
[4]. سوره نساء، آيه 26 ..
نظر مذهب و دين با انسان نزديك هستند مراد است.
و«الجار الجنُنُبْ»يعنى همسايگان دور خواه مكانى و خواه آنها كه از نظر كيش و آئين و مذهب از انسان دور هستند.[1]
و بطور كلى همه همسايگان را در برمىگيرد، خواه نزديك و خواه دور، خواه مسلمان و خواه غير مسلمان، در تفسير نمونه ذيل آيه مىگويد: طبق پارهاى از روايات تا چهل خانه از چهار طرف همسايه محسوب مىشوند[2]كه در شهرهاى كوچك تقريباً تمام شهر را در برمىگيرد (چون اگر خانه هر انسانى را مركز دايرهاى فرض كنيم كه شعاع آن از هر طرف چهل خانه باشد، با يك محاسبه ساده درباره مساحت چنين دايرهاى روشن مىشود كه، مجموع خانههاى اطراف آن را تقريباً پنج هزار خانه تشكيل مىدهد، كه مسلماً شهرهاى كوچك بيش از اين خانه ندارند).[3]
حق جوار و همسايگى آنقدر در اسلام مورد تأكيد قرار گرفته كه نبى اكرم (صلى الله عليه و آله) مىفرمايند:
«ما زال جبرئيل يوصينى بالجار حتّى ظَنَنْتُ انّه سَيُوَرّثه»:
«جبرئيل دائماً مرا سفارش به همسايه مىكرد به طورى كه گمان كردم او ارث مىبرد.[4]
اميرالمؤمنين (عليه السلام) نيز در وقت شهادت فرمودند:
«اللّه اللّه فى جيرانكم فانه وصية نبيكم مازال يوصى بهم حتّى ظَنَنّا انه سَيُوَرّثهم»:
«خدا را در مورد همسايگان در نظر بگيريد و نيكو همسايگى كنيد، زيرا سفارش پيامبر (صلى الله عليه و آله) شما اين بود و مرتب سفارش براى آنها مىكرد به طورى كه گمان كرديم ارث مىبرد».[5]
و اين كلمات نشان دهنده نزديكى حق همسايه به حق نزديكان است، زيرا
[1]. رجوع شود به تفسير نمونه، ذيل همين آيه، جلد 4، صفحه 381- 380.
[2]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 151 (حَريمُ المسجد اربعون ذِراعاً و الجوارُ ارْبَعونَ داراً مِنْ اربعة جوانبها) و در كنز العمال خبر 24893 و خبر 24895 آمده «اربعون داراً جارٌ».
[3]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 151، همان مدرك.
[4]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 151- جلد 74، صفحه 387- كنز العمال، خبر 24913.
[5]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 153- شرح ابن ابى الحديد، جلد 17، صفحه 5 ..
نزديكان به حسب نزديكيشان ارث مىبرند.
رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) فرمودند: «حرمت و احترام همسايه بر انسان مثل حرمت و احترام مادر انسان است».[1]
مردى به نزد رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) آمد و گفت يا رسول الله (صلى الله عليه و آله) من قصد خريد خانه كردم كجا دستور مىدهيد بخرم؟ در «جَهينه» يا «مزينه» يا «ثقيف» يا «قريش»، فرمودند:
«الجار ثُم الدار، الرفيق ثُمّ السفر»:
«همسايه سپس خنه، رفيق سپس سفر!».[2]
مولى على (عليه السلام) هم فرمودند:
«سَلْ عن الجار قبل الدار»:
«از همسايه قبل از خانه سؤال كن!».[3]
اين روايات نشان دهنده اهتمام به همسايه نيك است به طورى كه اول مىگويد همسايه را بنگر سپس خانه يعنى در خريدن خانه تنها موقعيت خانه و امكانات آن را در نظر نگير بلكه به همسايه آن بنگر، زيرا بسيارى از روحيات او ممكن است به تو منتقل شود، خانواده تو با همسايه رفت و آمد مىكنند و اخلاق و روحيات آنها در خانواده شما مؤثر است.
همسايه بد
لقمان حكيم فرمود: «صخره سنگين و آهن را حمل كردم و هر بارى سنگين است، ولى چيزى سنگينتر از همسايه بد حمل نكردم!»[4]
آرى سنگينى و تحمل همسايه بد از آهن و كوهها بيشتر و سختتر است.
رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) فرمودند: اى على، چهار چيز است كه كمرشكن است، يكى از
[1]. بحار الانوار، جلد 76، صفحه 154.
[2]. مستدرك، جلد 2، صفحه 80.
[3]. غررالحكم.
[4]. بحار الانوار، جلد 13، صفحه 421 ..
آنها همسايه بد است.[1]
رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) فرمودند: سه چيز است كه مادر فقرها است، (هر چه انسان هم مال داشته باشد اگر يكى از اينها باشد باز فقير است) و يكى از آنها همسايهاى است كه چشمش مواظب تو و قلبش آگاه از تو است، اگر حسنه و نيكى ببيند پنهان كرده، اظهار نمىكند و اگر گناه و بدى ببيند، اظهار و پخش مىكند.[2]
مولى على (عليه السلام) فرمودند: «همسايه بد بزرگترين سختى و شديدترين بلا است
«جار السوء اعظم الضرّاء و اشَدّ البلاء».[3]
پس اى عزيز حال كه دانستى بايد از همسايه بد مواظب باشى، خود از اينگونه همسايهها براى ديگران مباش، كه رسول گرامى (صلى الله عليه و آله) فرمودند: از ما نيست كسى كه همسايه او از شر او ايمن نباشد»
«ليس منّا مَنْ لَم يَأمن جارُ بوائقَه».[4])
مردى از انصار نزد رسول گرامى (عليه السلام) آمد و گفت: خانهاى از بنى فلان خريدهام و نزديكترين همسايه به من كسى است كه اميد خير از او ندارم و از شرّ او ايمن نيستم.
راوى مىگويد: رسول اكرم (صلى الله عليه وآله)، على (عليه السلام) و سلمان و ابوذر (و يكى ديگر را كه فراموش كردهام و به گمانم
مقداد بود) را دستور دادند، با صداى بلند در مسجد ندا دهند، ايمان ندارد كسى كه همسايهاش از شرور او در امان نيست و سه بار ندا دادند».[5]
(صاحب ميزان الحكمة مىگويد: نسيان و فراموشى از راوى بوده و نفر چهارم «عمرو بن عكرمة» بود.[6]
[1]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 151- جلد 75، صفحه 338.
[2]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 152- جلد 75، صفحه 344- جلد 78، صفحه 372.
[3]. غررالحكم.
[4]. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 151.
[5]. وسائل، جلد 8، صفحه 478.
[6]. ميزان الحكمه، جلد 2، صفحه 193 ..