ضرورت حفظ بيت المال
مسائل اقتصادى- مالى در پايدارى كشورها نقشى اساسى دارد، از اين رو، تخصيص بودجه سالانه و حساب دخل و خرج مملكت، اهميت حياتى دارد كه دست اندركاران ومتخصصان امور مالى از آن غافل نيستند. از سوى ديگر، وظيفه فردى هر كسى كه بگونهاى با بيتالمال سرو كار دارد نيز ايجاب مىكند كه منتهاى دقّت، دلسوزى وامانتدارى را نسبت به بيت المال- هر چند ناچيز باشد- اعمال كند و اجازه ندهد كه حيف و ميل شود و به ياد داشته باشد كه در روز بازپسين در برابر دستگاه عدل الهى بايد پاسخگو باشد. قرآن مجيد مىفرمايد:
«وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ إِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَ كَفى بِنا حاسِبِينَ»[1]
روز قيامت، ترازوهاى عدل را بر پا مى كنيم، به هيچ كس ستم نمىشود، اگر (عملى) به اندازه يك خردل هم باشد، آن را به حساب مىآوريم و اين كافى است كه ما حسابرس هستيم.
همچنين بايد آگاه بود كه اموال عمومى، متعلق به همه ملت است و حيف و ميل حتى يك تومان آن تجاوز به حقوق ديگران است.
بيت المال، امانت مردمى
آنان كه اموال عمومى را دراختيار دارند، بايد همواره آگاه باشند كه از سوى مردم و حكومتى كه متعلق به آنان است، امين شناخته شدهاند واين اموال به عنوان امانت به آنها سپرده شده است و امانتدارى ايجاب مىكند كه امانت را به گونهاى صحيح و طبق مصلحت به كار گيرند يا به اهل امانتبرگردانند. چنانكه قرآن مجيد مىفرمايد:
[1]- انبياء، آيه 47.
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها»[1]
خداوند به شما فرمان مىدهد كه امانتها را به صاحبانش برگردانيد.
ديگر اين كه اموال عمومى و بودجه اختصاصى را بايد در محلى كه قانون و شرع معين كرده است به كار گرفت و هرگونه جابجايى و تغيير وتحوّل برخلاف درستى وامانتدارى است. قرآن مجيد پيرامون يكى از موارد بيت المال چنين رهنمود مىدهد:
«انَّما الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكينِ وَ الْعامِلينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِىالرِّقابِ وَ الْغارِمينَ وَ فى سَبيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبيلِ فَريضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَكيمٌ»[2]
صدقات (زكات) فقط براى فقيران، مسكينان، كارگزاران جمع آورى آن، به دست آوردن دل مخالفان، آزاد كردن بندگان، قرضداران، انفاق در راه خدا و مسافران در راه مانده است (واين) فريضهاى از جانب خداست و خدا دانا وحكيم است.
خيانت به بيت المال و پيامدهاى آن
هرگونه سوء استفاده، حيف و ميل و سُستى نسبت به بيت المال خيانت محسوب مىشود كه بطور جدى بايد از آن پرهيز كرد؛ زيرا اميرمؤمنان7فرموده است:
«اعْظَمُ الْخِيانَةِ خِيانَةُ الْامَّةِ»[3]بزرگترين خيانت، خيانت به امّت است.
ودر سخنى ديگر منشاء خيانت را كم تقوايى و بى دينى دانسته، مىفرمايد:
«الْخِيانَةُ دَليلٌ عَلى قِلَّةِ الْوَرَعِ وَ عَدَمِ الدِّيانَةِ»[4]
خيانت، نشانه كمبود ورع و بى دينى است.
انسانهاى لاابالى، بى تقوا و داراى ايمان ضعيف كه تنها به فكر گذران زندگىِ چند
[1]- نسا، آيه 58.
[2]- توبه، آيه 60.
[3]- شرح غرر الحكم، ج 2، ص 388.
[4]- همان مدرك، ج 1، ص 375.
روزه- به شكل بهترى- هستند، دست خيانت به اموال ديگران دراز مىكنند و به عبارت ديگر، خائنان به اموال عمومى، افراد دونمايه و خودپسندى هستند كه حاضرند با ضربهزدن به منافع عمومى وخالى كردن جيب مردم، وضع زندگى خود را بهبود بخشند، غافل از آن كه چنين انجامى، فرجامى زشت و ناگوار دارد كه گوشهاى از آن را در زير مىخوانيم:
الف- اجتماعى
خواه ناخواه، خيانت به اموال عمومى، تأثير منفى و ناهنجارى- پيدا و پنهان- براجتماع خواهد گذاشت، از آن جمله مىتوان هرج و مرج اجتماعى، عدم امنيت مالى و سقوط ملّى رانام برد، كه پيرامون هر يك، توضيح مختصرى مىدهيم:
1- هرج و مرج اجتماعى:
كسى كه بدون حساب وكتاب در بيت المال تصرف مىكند، درواقع بخشى از قانون را زير پا نهاده كه به همان نسبت، سبب هرج و مرج اجتماعى شده است وزحمتهاى تنظيم و تخصيص بودجه را نيز به هدر داده و باعث ركود كارها مىشود.
2- سلب امنيت مالى:
گسترش روحيه بى بندوبارى وحيف وميل اموال عمومى، امنيت مالى مملكت را درهم مىريزد و اعتماد مسؤولين رده بالا را از يكسو و اعتماد مردم را از سوى ديگر سلب مىكند و نتيجه اش، اين مىشود كه مردم، ديگر از پرداخت حقوق و ماليات دولتى، سرمايه گذارى در بخش خصوصى و دولتى و هرگونه همكارى با دولت سرباز زنند و خود نيز در استفاده از اموال عمومى كه دراختيارشان قرار مىگيرد، احساس وظيفه نخواهند كرد، و چه بسا از اين طريق زيانهاى بزرگى به بيتالمال وارد شود و كارگردانان اصلى نظام نيز با نگرانى و تشويش خاطر و بد گمانى با مسائل برخورد كنند.
3- سقوط ملّى:
حيف و ميل بيت المال، كم كم، زشتى آن را از بين مىبرد، به
افراد ديگر نيز سرايت مىكند و شيرازه مملكت را از هم مىپاشد، زيرا كارگردانان خائن به جاى رسيدگى به امور مردم و پيشبرد برنامههاى مختلف مملكت، به خوشگذرانى و عياشى و خرج كردن پولهاى به يغما برده مشغول مىشوند و چنين كارى به تنهايى براى سقوط يك مملكت كافى است.
نمونه بسيار روشن وگواه كافى آن، خيانت «شاه» و كارگزاران بى كفايت اوست كه اموال عمومى را ثروتى بادآورده حساب مىكردند و به دلخواه خويش آن را به مصرف مىرساندند بگونهاى كه ظرف پنجاه سال حكومت خاندان منحوس پهلوى بر ايران، يك ركود و سقوط همه جانبهاى به بار آمد كه آثار شوم آن تا ساليانى دراز از بين نخواهد رفت، اين در حالى بود كه بنا به گفته سفارت ايران در «كاراكاس»: شاه مخلوع ايران به تنهايى مبلغ 25 بيليون دلار ارز از كشور خارج كرد كه اگر هزار سال عمر مىكرد روزى پانصد و پنجاه هزار تومان مىتوانست خرج كند.[1]
ب- فردى
علاوه بر زيانهاى اجتماعى كه بر شمرديم، خيانت در بيت المال، خسارتهايى رابطور مستقيم متوجه شخص خائن مىكند از جمله:
1- فقر و درماندگى:
معمولًا كسى كه از راه حرام، درآمدى كسب كند و با سركيسه كردن مردم، گذران زندگى كند، در نهايت به فقر و فلاكت دچار خواهد شد، چرا كه «بادآورده راباد ببرد.» وخائن غالباً سزاى خيانت خود را درهمين دنيا خواهد چشيد.
رسول گرامى اسلام صلى اللّه عليه وآله فرمود:
«مَنْ كَسَبَ مالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ افْقَرَهُ اللَّهُ»[2]
هركس ثروتى را از راه حرام به دست آورد، خدا او را فقير خواهد كرد.
[1]- بيت المال در نهج البلاغه، ص 93.
[2]- بحارالانوار، ج 103، ص 5.
2- خشم و غضب الهى:
دومين اثر سوء حيف وميل بيت المال، برانگيخته شدن خشم الهى است؛ زيرا خداوند نسبت به عموم مردم مهربان است و هركس نسبت به آنان، كمترين ستمى روا دارد، دچار خشم او مىشود. حضرت على صلوات اللّه عليه به يكى از كسانى كه اموال عمومى را به يغما برده بود مىنويسد:
«فَقَدْ بَلَغَنى عَنْكَ امْرٌ انْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ سْخَطْتَ رَبَّكَ وَعَصَيْتَ امامَكَ وَاخْزَيْتَ امانَتَكَ»[1]
ازتوبه من خبرى رسيده است كه اگر چنان كرده باشى (كه من شنيدهام) پروردگارت را به خشم آورده، امام خود را نافرمانى كرده وامانتت را بى ارزش كردهاى.
3- محروميتهاى معنوى:
كسى كه به گناه خيانت آلوده گردد و حقوق و اموال مردم را پايمال كند به طور قطع از روحيه معنوى محروم خواهد شد وزيانى كه از اين ناحيه عايدش مىشود با سودى كه از دستبرد به بيتالمال نصيبش شده است قابل قياس نيست، او سرمايه معنوى وجاودانى خويش را با اندكى از مال دنيا كه پست وناپايدار است، معامله كرده وبا بهبودى زندگى مادّى خود، حال دعا و راز نياز باخدا را از دست مى دهد و از اين رهگذر نزد خدا بى اعتبار مىشود، به نكبت وبدبختى دچار مىشود و در اثر گناه خيانت، اگر عمل نيكى داشته باشد، عملش نابود مىشود.
اميرمؤمنان7پس از آن كه حقوق مردم را از بيت المال مىپرداخت، دستور مى داد آنجا را جارو كنند وبعد چند ركعت نماز مىخواند و چنين دعا مىكرد:
«اللّهُمَّ انّى اعوُذُ بِكَ مِنْ ذَنْبٍ يُحْبِطُ الْعَمَلَ، وَ اعوُذُ بِكَ مِنْ ذَنْبٍ يُعَجِّلُ النِّقَمَ وَ اعوُذُ بِكَ مِنْ ذَنْبٍ يَمْنَعُ الدُّعاءَ»[2]
پرورگارا! از گناهى كه عمل را نابود مىكند و نكبت را تسريع مىكند ومانع پذيرفتهشدن دعا مى شود به تو پناه مىبرم.
[1]- نهج البلاغه، فيض، نامه 40.
[2]- بحارالانوار، ج 94، ص 93.
بعيد نيست كه تؤام بودن چنين دعايى با پرداخت حقوق مردم و در كنار بيتالمال، نشانگر اين نكته باشد كه گناهانى كه آن پيامدهاى ناگوار را در پى دارد، در رابطه باحيف وميل وخيانت به بيت المال صورت مىپذيرد و كسانى كه به اموال عمومى خيانت ورزند دچار چنين نكبتهايى مى شوند و از حال معنوى محروم خواهند شد.
4- آتش دوزخ:
حرام خوارى از گناهان بسيار زشتى است كه در اسلام بسيار مورد نكوهش قرار گرفته است و مصر شخصى بيت المال از بارزترين مصداقهاى آن است، كسانى كه اموال عمومى را به ناحق مىخورند، در آخرت در آتش قهر خدا گرفتار خواهند شد.
خلاصه درس
بيتالمال، به اموالى كه به هر طريقى در اختيار دولت قرار دارد، اطلاق مىشود. اولين بيتالمال به دست رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله و درخانه آن حضرت تشكيل شد و هر چه برقلمرو وتشكيلات حكومت اسلامى افزوده شد، بيت المال نيز وسعت يافت.
بيت المال به يك تعبير «حق الله» وبه تعبيرى ديگر «حق الناس» است و حفظ و مصرف بجاى آن اهميتى حياتى دارد وضرورت دارد كه همه دست اندركاران مالى- اقتصادى مملكت منتهاى تلاش و كوشش خويش را در كار برد صحيح آن به كار گيرند و بدانند كه بيت المال امانتى در دست آنهاست وهرگونه سهل انگارى نسبت به آن خيانتى نابخشودنى به حساب مىآيد وآثار ناهنجار فردى و اجتماعى آن به سختى قابل جبران است: مانند هرج ومرج اجتماعى، عدم امنيت مالى، سقوط ملّلى، فقر و درماندگى، خشم و غضب الهى محروميت از معنويتها و ورود به دوزخ.
براى رهايى از اين پيامدهاى شوم بايد تلاش شود كه بيت المال در جاى قانونى خود هزينه شود و كمترين سهل انگارى، حيف وميل وخداى ناكرده خيانت درآن انجام نگيرد.
پرسش
1- بيت المال چيست؟
2- بيت المال ازآن كيست؟
3- قرآن نسبت به امانتدارى چه مىفرمايد؟
4- پيامدهاى شوم خيانت دربيت المال را بنويسيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة