کتاب اخلاق اسلامی

مصداق های احسان به مردم ---------------------------------------------------------------------------103

مصداق های احسان به والدین --------------------------------------------------------------------------104

منشا احسان --------------------------------------------------------------------------------------------105

آثار احسان ---------------------------------------------------------------------------------------------107

راه نیکوکار شدن ---------------------------------------------------------------------------------------108

2.عدل و انصاف ----------------------------------------------------------------------------------------109

مفهوم عدل و انصاف --------------------------------------------------------------------------------111

منشا عدل --------------------------------------------------------------------------------------------113

آثار عدل ---------------------------------------------------------------------------------------------115

راه عادل شدن -----------------------------------------------------------------------------------------116

3.امر به معروف و نهی از منکر -------------------------------------------------------------------------117

مفهوم امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------119

آثار امر به معروف و نهی از منکر ---------------------------------------------------------------------119

شرایط امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------121

راه و روش امر به معروف و نهی از منکر --------------------------------------------------------------121

4.اصلاح میان مردم --------------------------------------------------------------------------------------123

5.عفت ---------------------------------------------------------------------------------------------------124

مفهوم عفت -------------------------------------------------------------------------------------------126

سرچشمه‌های عفت ------------------------------------------------------------------------------------127

آثار عفت ----------------------------------------------------------------------------------------------128

راه رسیدن به صفت عفت -------------------------------------------------------------------------------129

6.سخنان نیکو گفتن --------------------------------------------------------------------------------------130

مفهوم سخن نیکو -------------------------------------------------------------------------------------132

آثار سخن نیکو ----------------------------------------------------------------------------------------134

7.عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------------137

مفهوم عفو گذشت ------------------------------------------------------------------------------------139

آثار عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------141

منشا عفو و گذشت و راه رسیدن آن -------------------------------------------------------------------142

8. همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای ناپسند ------------------------------------------------144

مفهوم همیاری در کارهای نیک -------------------------------------------------------------------145

آثار همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای زشت -----------------------------------------147

موانع همیاری در نیکی‌ها و ناهمیاری در زشتی‌ها و راه از میان بردن آنها ---------------------------147

9. اهتمام به امور مسلمانان و رسیدگی به آنها -----------------------------------------------------------148

مصداق‌های اهتمام به امور مسلمانان -------------------------------------------------------------150

آثار اهتمام به امور مسلمانان ----------------------------------------------------------------------152

سرچشمه‌های اهتمام به امور مسلمانان --------------------------------------------------------------153

راه و روش اهتمام به امور مسلمانان -----------------------------------------------------------------154

پرسش --------------------------------------------------------------------------------------------------154

برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------154

برای مطالعه بیشتر ---------------------------------------------------------------------------------------154

فصل پنجم : آشنایی با برخی رذایل اخلاقی

(204-155)

1.ارتکاب گناه --------------------------------------------------------------------------------------------155

مفهوم گناه --------------------------------------------------------------------------------------------157

آثار گناه ----------------------------------------------------------------------------------------------157

انواع گناهان ------------------------------------------------------------------------------------------159

سرچشمه‌های گناه -------------------------------------------------------------------------------------160

راه دوری از گناه --------------------------------------------------------------------------------------161

2.پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------------164

مفهوم هوای نفس -------------------------------------------------------------------------------------166

آثار پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------167

منشا پیروی از هوای نفس و راه مبارزه با ان ------------------------------------------------------------169

3.غصب ---------------------------------------------------------------------------------------------------170

حدود غضب ------------------------------------------------------------------------------------------172

آثار غصب -------------------------------------------------------------------------------------------172

راه مبارزه با غصب ----------------------------------------------------------------------------------174

4.طمع -----------------------------------------------------------------------------------------------------176

مفهوم طمع ----------------------------------------------------------------------------------------------177

آثار طمع -------------------------------------------------------------------------------------------------177

راه‌های مبارزه با طمع -------------------------------------------------------------------------------------179

5.حسد-------------------------------------------------------------------------------------------------------180

مفهوم حسد -----------------------------------------------------------------------------------------------181

آثار حسد -------------------------------------------------------------------------------------------------182

منشا حسد و راه‌های مبارزه با آن --------------------------------------------------------------------------184

6.تکبر------------------------------------------------------------------------------------------------------186

مفهوم تکبر ---------------------------------------------------------------------------------------------188

اقسام تکبر و درجات آن ---------------------------------------------------------------------------------189

آثار تکبر -----------------------------------------------------------------------------------------------191

منشا تکبر و راه‌های مبارزه با ان ------------------------------------------------------------------------193

7.لجام گسیختگی زبان ---------------------------------------------------------------------------------------194

مفهوم لجام گسیختگی زبان -----------------------------------------------------------------------------196

آثار لجام گسیختگی زبان -------------------------------------------------------------------------------199

عوامل لجام گسیختگی زبان و راه‌های مهار کردن آن -----------------------------------------------------201

پرسش ------------------------------------------------------------------------------------------------------203

برای پژوهش -----------------------------------------------------------------------------------------------203

برای مطالعه بیشتر ------------------------------------------------------------------------------------------203

منابع

(208-205)

فصل اول: كليات‌

در اين فصل مباحث مقدماتى اخلاق اسلامى شامل ضرورت و اهميت علم اخلاق، تعريف علم اخلاق، رابطه اخلاق با علم حقوق و فقه، فلسفه اخلاق، روانشناسى و تعليم و تربيت، تاريخچه علم اخلاق اسلامى و رويكردهاى مختلف در اخلاق اسلامى را بررسى مى‌كنيم و در پايان رويكرد مقبول اين كتاب در بررسى اخلاق اسلامى را بيان مى‌نماييم.

اهميت و ضرورت اخلاق‌

دانشمندان مسلمان، علم اخلاق را برترين علم يا دست‌كم يكى از برترين علوم مى‌دانند.

ابن‌مسكويه در كتاب تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق مى‌نويسد: اين علم از همه علوم برتر است و به نيكو كردن رفتار انسان از آن جهت كه انسان است، مى‌پردازد.[1]از اين رو، دانشمندان مسلمان به دانشجويان توصيه مى‌كنند پيش از فراگيرى هر علمى به فراگيرى علم اخلاق بپردازند.[2]

علماى اخلاق در اهميت و اولويت علم اخلاق بر ديگر علوم دلايل متعددى را برشمرده‌اند كه به اختصار برخى از آنها را بيان مى‌كنيم:

1. روح انسان مانند جسم او سلامت و بيمارى دارد. خداوند در قرآن درباره منافقان مى‌فرمايد:

فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً؛[3]در دل‌هايشان مرضى است؛ و خدا بر مرضشان افزود.

همچنان‌كه براى محافظت از سلامت بدن، آشنايى با ويژگى‌هاى بدن سالم، بيمارى‌ها، علل

[1]-« أن هذه الصناعة أفضل الصناعات كلها، أعنى صناعة الاخلاق التى تعنى بتجويد افعال الانسان بما هو انسان.»( ابن مسكويه، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، ص 55.)

[2]- عبدالله جوادى آملى، مبادى اخلاق در قرآن، ص 144

[3]- بقره( 2): 10

آنها و راه‌هاى درمانشان ضرورى است، براى حفظ سلامتى روح نيز آشنايى با ويژگى‌هاى روح سالم، بيمارى‌هاى روح، علل و راه‌هاى درمان آنها لازم است.

سلامت روح در گرو آراسته بودن آن به صفت‌هاى پسنديده و بيمارى روح نيز ناشى از تأثير صفت‌هاى ناپسند در آن است. صفت‌هاى پسنديده و ناپسند و چگونگى آراستن نفس به صفت‌هاى پسنديده و زدودن صفت‌هاى ناپسند از آن، در علم اخلاق بيان مى‌شود.

2. توانايى تشخيص خوب از بد و زشت از زيبا در گرو سلامت روحى انسان و تهذيب نفس از آلودگى‌هاست. خداوند در قرآن مى‌فرمايد:

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛[1]نه چنين است، بلكه آنچه مرتكب مى‌شدند زنگار بر دل‌هايشان بسته است.

علامه طباطبايى درباره اين آيه مى‌فرمايد:

رفتارهاى ناشايست بر قلب انسان تأثير نهاده، به آن شكل و صورت خاصى مى‌دهند؛ آن‌گونه كه قلب انسان از درك حقايق عاجز شود.[2]

ضرب‌المثلى معروف مى‌گويد: «عقل سالم در بدن سالم است.» اين سخن به واقعيتى مهم اشاره دارد و آن اينكه سلامت بدن شرط لازم براى سلامت عقل، يعنى توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد و حق از باطل است. اما بر اساس ديدگاه قرآنى، انسان در صورتى مى‌تواند از توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد برخوردار باشد كه افزون بر داشتن سلامت جسمى، از سلامت روحى نيز برخوردار باشد. حتى مى‌توان گفت از ديد قرآن نقش سلامت روحى بسيار مهم‌تر از نقش سلامت جسمى است. علمى كه عهده‌دار بيان سلامت و

بيمارى روح انسان و راه‌هاى درمان اين بيمارى‌هاست، علم اخلاق نام دارد.

3. آرامش انسان در زندگى نيز در گرو سلامت روحى اوست. همچنان‌كه بيمارى‌هاى جسمانى آرام و قرار را از انسان مى‌گيرند و زندگى را بر او تلخ مى‌كنند، بيمارى‌هاى روحى مانند حسادت، خودبزرگ‌بينى، كينه‌ورزى و كفر به خدا نيز سكون و قرار را از روح انسان مى‌ربايد.

[1]- مطففين( 83): 14

[2]- علامه طباطبايى، الميزان ج 20، ص 378

بيمارى‌هاى روحى ممكن است بيمارى‌هاى بدنى نيز ايجاد كنند. امروزه روانشناسان معتقدند برخى بيمارى‌هاى بدنى انسان با بيمارى‌هاى روانى ارتباط دارد. براى مثال، افسردگى ممكن است با اختلال در كار دستگاه گوارش ناراحتى‌هاى خاصى را ايجاد كند.

بيمارى‌هاى روحى مستقيم و غيرمستقيم در از ميان بردن آرامش روانى انسان مؤثرند و تنها راه خلاصى از آنها، آگاهى عميق از علم اخلاق و عمل به توصيه‌هاى آن است.

4. نشاط و شادابى زندگى اجتماعى انسان تا حد زيادى در گرو اخلاقى زيستن افراد است. به سخن ديگر، سلامت و بيمارى روحى اعضاى جامعه بر زندگى اجتماعى آنها نيز تأثير مى‌نهد.

در جامعه‌اى كه اصول اخلاقى رعايت مى‌شود، زندگى اجتماعى از نشاط برخوردار است و جامعه به‌راحتى مى‌تواند به اهداف موردنظر خود در ابعاد اقتصادى و سياسى برسد.

بنابراين سعادت فردى و اجتماعى انسان- چنان‌كه علماى اخلاق معتقدند- در گرو تخلق به فضيلت‌هاى انسانى و پاك بودن نفس از رذيلت‌هاى اخلاقى است؛ آن‌سان كه خداوند در سوره شمس پس از آنكه به نفس انسانى سوگند ياد مى‌كند و بيان مى‌دارد كه بايد و نبايد و شايسته و ناشايسته را به نفس انسانى الهام كرده، چنين ادامه مى‌دهد:

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا^ وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا؛[1]كه هر كس آن را پاك گردانيد، قطعاً رستگار شد؛ و هر كه آلوده‌اش ساخت، قطعاً درباخت.

شايد به دليل نقش محورى اخلاق در سعادت فردى و اجتماعى انسان است كه خداوند يكى از اهداف اساسى بعثت پيامبران و به‌ويژه پيامبراسلام صلى الله عليه و آله را تزكيه نفس انسان‌ها از آلودگى‌ها بيان كرده است:

هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ؛[2]اوست آن كس كه در ميان بى‌سوادان فرستاده‌اى از خودشان برانگيخت، تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد، و [آنان‌] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.

[1]- شمس( 91): 9 و 10

[2]- جمعه( 62): 2

از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛[1]

همانا مبعوث شدم تا مكارم اخلاق را تكميل كنم.» بر پايه اين روايت نيز جايگاه والاى اخلاق و تزكيه نفس مردم از آلودگى‌ها و آراستن آنها به فضايل اخلاقى در رسالت پيامبراسلام صلى الله عليه و آله روشن مى‌شود. در روايت‌هاى ديگرى از ايشان آمده است: «اسلام همان نيك‌خويى است.» و «نيك‌خويى نيمى از دين است.»[2]كه همه اين سخنان بيانگر آن است كه اخلاق و تهذيب اخلاقى جايگاهى بس والا در دين اسلام دارد.

البته ناگفته پيداست پيامبراكرم صلى الله عليه و آله تنها در مقام سخن به اخلاق و فضايل اخلاقى ارج نمى‌نهاد، بلكه در عمل و رفتار او نيز فضايل اخلاقى جايگاهى ويژه داشت. در قرآن اخلاق پيامبر صلى الله عليه و آله چنين ستوده شده:

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ؛[3]و راستى كه تو را خويى والاست!

يكى از رفتارهاى پيامبر صلى الله عليه و آله كه نشان‌دهنده اخلاق والاى اوست، رفتارش با مشركانْ پس از فتح مكه است. مشركان مكه از هيچ نامردمى در حق پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان دريغ نكردند و پس از هجرت ايشان به مدينه در جنگ‌هاى متعدد برخى از بهترين ياران و خويشان پيامبر صلى الله عليه و آله را به شهادت رساندند و حتى كمر به قتل خود حضرت بستند، اما با اين همه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از فتح مكه فرمان عفو عمومى صادر كرد و همه زشتكارى‌هاى آنان را ناديده گرفت.

پيامبر صلى الله عليه و آله نه‌تنها خود به فضايل اخلاقى آراسته بود، بلكه به فضايل اخلاقى ديگران نيز ارج مى‌نهاد. سال نهم هجرى خاندان حاتم طايى به سرپرستى عُدى بن حاتم، هنوز مسلمان نشده بودند. در اين سال دختر حاتم طايى به اسارت مسلمانان درآمد. هنگامى كه دختر وى نزد رسول‌خدا صلى الله عليه و آله آمد، گفت: اى محمد! پدرم از دنيا رفت و سرپرستم عُدى ناپديد شد. اگر صلاح مى‌دانى مرا آزاد كن و سرزنش قبيله‌هاى عرب را از من دور ساز، چرا كه پدرم بردگان را آزاد مى‌ساخت؛ از همسايگان نگهبانى مى‌نمود؛ به مردم غذا مى‌رسانيد؛ آشكارا سلام مى‌كرد

و در

[1]- محمد محمدى رى‌شهرى، ميزان الحكمة، ج 3، ص 149

[2]- همان، ص 137 و 138

[3]- قلم( 68): 4

حوادث تلخ روزگار ياور مردم بود. پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: اين صفت‌ها از آنِ مؤمنان راستين است. اگر پدرت مسلمان بود، ما براى او طلب آمرزش مى‌كرديم. سپس فرمود: به پاس احترام به فضايل اخلاقى پدرش، او را آزاد كنيد.[1]

تجربه بشرى نيز نشان داده كه انسان بدون پايبندى به اصول اخلاقى نمى‌تواند زندگى آرامى داشته باشد. در دوران معاصر در كشورهاى غربى به دنبال پيشرفت‌هايى كه در زمينه علوم‌تجربى به‌دست آمد، به‌تدريج توجه به اصول اخلاقى و فضايل كم‌رنگ شد و حتى در برخى موارد با اخلاق و فضايل اخلاقى مبارزه گرديد، اما اخيراً به سبب آسيب‌هايى جدى كه از اين طريق به جامعه و افراد وارد شده، توجه به اخلاق فزونى يافته است. ليكونا در اين باره مى‌گويد:

واقعاً ما را چه مى‌شود؟ نوزادان در آشغال‌دانى، يك‌ونيم ميليون سقط جنين در هر سال، افزايش مداوم سوءاستفاده‌هاى جنسى و بدنى از كودكان، فقير بودن يك‌چهارم كودكان! نسل‌هاى آينده ما اين امور را در پنجاه يا صد سال بعد، چگونه خواهند ديد؟

نظرسنجى‌ها نشان مى‌دهد بسيارى از مردم آمريكا به اين نتيجه رسيده‌اند كه اين كشور دچار انحطاط معنوى و اخلاقى شده است. اين درك و حس فزاينده وجود دارد كه مدارس، خانواده‌ها، كليساها، همه انجمن‌ها و گروه‌ها و آنهايى كه در طول تاريخ مسئول انتقال ميراث اخلاقى به جوانان بوده‌اند، بايد گردهم آيند و با يارى يكديگر اخلاق كودكان و به‌طوركلى فرهنگ ما را رشد دهند.

مدارس نيز دريافته‌اند كه بايد پرورش اخلاقى انجام دهند. آنها بايد پرورش اخلاقى را بالاترين اولويت خود قرار دهند؛ زيرا اين هدف زيربناى ديگر كارها در مدرسه است.[2].

بنابراين اخلاق نقش بسيار مهمى در سعادت فردى و اجتماعى انسان دارد و به همين رو از ديگر علومْ برتر است و يا دست‌كم در زمره علومى است كه بر ديگر علوم برترى دارند.

پس از بررسى اهميت و ضرورت علم اخلاق، حال بايد پرسيد علم اخلاق چيست؟ از چه مسائلى بحث مى‌كند و با علوم ديگر چه رابطه‌اى دارد؟

[1]- ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسايل، ج 11، ص 193

[2]- 1.،؛""؛،. 971، 2،. 2