کتاب اخلاق اسلامی

فصل اول: كليات‌

در اين فصل مباحث مقدماتى اخلاق اسلامى شامل ضرورت و اهميت علم اخلاق، تعريف علم اخلاق، رابطه اخلاق با علم حقوق و فقه، فلسفه اخلاق، روانشناسى و تعليم و تربيت، تاريخچه علم اخلاق اسلامى و رويكردهاى مختلف در اخلاق اسلامى را بررسى مى‌كنيم و در پايان رويكرد مقبول اين كتاب در بررسى اخلاق اسلامى را بيان مى‌نماييم.

اهميت و ضرورت اخلاق‌

دانشمندان مسلمان، علم اخلاق را برترين علم يا دست‌كم يكى از برترين علوم مى‌دانند.

ابن‌مسكويه در كتاب تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق مى‌نويسد: اين علم از همه علوم برتر است و به نيكو كردن رفتار انسان از آن جهت كه انسان است، مى‌پردازد.[1]از اين رو، دانشمندان مسلمان به دانشجويان توصيه مى‌كنند پيش از فراگيرى هر علمى به فراگيرى علم اخلاق بپردازند.[2]

علماى اخلاق در اهميت و اولويت علم اخلاق بر ديگر علوم دلايل متعددى را برشمرده‌اند كه به اختصار برخى از آنها را بيان مى‌كنيم:

1. روح انسان مانند جسم او سلامت و بيمارى دارد. خداوند در قرآن درباره منافقان مى‌فرمايد:

فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً؛[3]در دل‌هايشان مرضى است؛ و خدا بر مرضشان افزود.

همچنان‌كه براى محافظت از سلامت بدن، آشنايى با ويژگى‌هاى بدن سالم، بيمارى‌ها، علل

[1]-« أن هذه الصناعة أفضل الصناعات كلها، أعنى صناعة الاخلاق التى تعنى بتجويد افعال الانسان بما هو انسان.»( ابن مسكويه، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، ص 55.)

[2]- عبدالله جوادى آملى، مبادى اخلاق در قرآن، ص 144

[3]- بقره( 2): 10

آنها و راه‌هاى درمانشان ضرورى است، براى حفظ سلامتى روح نيز آشنايى با ويژگى‌هاى روح سالم، بيمارى‌هاى روح، علل و راه‌هاى درمان آنها لازم است.

سلامت روح در گرو آراسته بودن آن به صفت‌هاى پسنديده و بيمارى روح نيز ناشى از تأثير صفت‌هاى ناپسند در آن است. صفت‌هاى پسنديده و ناپسند و چگونگى آراستن نفس به صفت‌هاى پسنديده و زدودن صفت‌هاى ناپسند از آن، در علم اخلاق بيان مى‌شود.

2. توانايى تشخيص خوب از بد و زشت از زيبا در گرو سلامت روحى انسان و تهذيب نفس از آلودگى‌هاست. خداوند در قرآن مى‌فرمايد:

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛[1]نه چنين است، بلكه آنچه مرتكب مى‌شدند زنگار بر دل‌هايشان بسته است.

علامه طباطبايى درباره اين آيه مى‌فرمايد:

رفتارهاى ناشايست بر قلب انسان تأثير نهاده، به آن شكل و صورت خاصى مى‌دهند؛ آن‌گونه كه قلب انسان از درك حقايق عاجز شود.[2]

ضرب‌المثلى معروف مى‌گويد: «عقل سالم در بدن سالم است.» اين سخن به واقعيتى مهم اشاره دارد و آن اينكه سلامت بدن شرط لازم براى سلامت عقل، يعنى توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد و حق از باطل است. اما بر اساس ديدگاه قرآنى، انسان در صورتى مى‌تواند از توانايى درك حقايق و تشخيص خوب از بد برخوردار باشد كه افزون بر داشتن سلامت جسمى، از سلامت روحى نيز برخوردار باشد. حتى مى‌توان گفت از ديد قرآن نقش سلامت روحى بسيار مهم‌تر از نقش سلامت جسمى است. علمى كه عهده‌دار بيان سلامت و

بيمارى روح انسان و راه‌هاى درمان اين بيمارى‌هاست، علم اخلاق نام دارد.

3. آرامش انسان در زندگى نيز در گرو سلامت روحى اوست. همچنان‌كه بيمارى‌هاى جسمانى آرام و قرار را از انسان مى‌گيرند و زندگى را بر او تلخ مى‌كنند، بيمارى‌هاى روحى مانند حسادت، خودبزرگ‌بينى، كينه‌ورزى و كفر به خدا نيز سكون و قرار را از روح انسان مى‌ربايد.

[1]- مطففين( 83): 14

[2]- علامه طباطبايى، الميزان ج 20، ص 378

بيمارى‌هاى روحى ممكن است بيمارى‌هاى بدنى نيز ايجاد كنند. امروزه روانشناسان معتقدند برخى بيمارى‌هاى بدنى انسان با بيمارى‌هاى روانى ارتباط دارد. براى مثال، افسردگى ممكن است با اختلال در كار دستگاه گوارش ناراحتى‌هاى خاصى را ايجاد كند.

بيمارى‌هاى روحى مستقيم و غيرمستقيم در از ميان بردن آرامش روانى انسان مؤثرند و تنها راه خلاصى از آنها، آگاهى عميق از علم اخلاق و عمل به توصيه‌هاى آن است.

4. نشاط و شادابى زندگى اجتماعى انسان تا حد زيادى در گرو اخلاقى زيستن افراد است. به سخن ديگر، سلامت و بيمارى روحى اعضاى جامعه بر زندگى اجتماعى آنها نيز تأثير مى‌نهد.

در جامعه‌اى كه اصول اخلاقى رعايت مى‌شود، زندگى اجتماعى از نشاط برخوردار است و جامعه به‌راحتى مى‌تواند به اهداف موردنظر خود در ابعاد اقتصادى و سياسى برسد.

بنابراين سعادت فردى و اجتماعى انسان- چنان‌كه علماى اخلاق معتقدند- در گرو تخلق به فضيلت‌هاى انسانى و پاك بودن نفس از رذيلت‌هاى اخلاقى است؛ آن‌سان كه خداوند در سوره شمس پس از آنكه به نفس انسانى سوگند ياد مى‌كند و بيان مى‌دارد كه بايد و نبايد و شايسته و ناشايسته را به نفس انسانى الهام كرده، چنين ادامه مى‌دهد:

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا^ وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا؛[1]كه هر كس آن را پاك گردانيد، قطعاً رستگار شد؛ و هر كه آلوده‌اش ساخت، قطعاً درباخت.

شايد به دليل نقش محورى اخلاق در سعادت فردى و اجتماعى انسان است كه خداوند يكى از اهداف اساسى بعثت پيامبران و به‌ويژه پيامبراسلام صلى الله عليه و آله را تزكيه نفس انسان‌ها از آلودگى‌ها بيان كرده است:

هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ؛[2]اوست آن كس كه در ميان بى‌سوادان فرستاده‌اى از خودشان برانگيخت، تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد، و [آنان‌] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.

[1]- شمس( 91): 9 و 10

[2]- جمعه( 62): 2

از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛[1]

همانا مبعوث شدم تا مكارم اخلاق را تكميل كنم.» بر پايه اين روايت نيز جايگاه والاى اخلاق و تزكيه نفس مردم از آلودگى‌ها و آراستن آنها به فضايل اخلاقى در رسالت پيامبراسلام صلى الله عليه و آله روشن مى‌شود. در روايت‌هاى ديگرى از ايشان آمده است: «اسلام همان نيك‌خويى است.» و «نيك‌خويى نيمى از دين است.»[2]كه همه اين سخنان بيانگر آن است كه اخلاق و تهذيب اخلاقى جايگاهى بس والا در دين اسلام دارد.

البته ناگفته پيداست پيامبراكرم صلى الله عليه و آله تنها در مقام سخن به اخلاق و فضايل اخلاقى ارج نمى‌نهاد، بلكه در عمل و رفتار او نيز فضايل اخلاقى جايگاهى ويژه داشت. در قرآن اخلاق پيامبر صلى الله عليه و آله چنين ستوده شده:

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ؛[3]و راستى كه تو را خويى والاست!

يكى از رفتارهاى پيامبر صلى الله عليه و آله كه نشان‌دهنده اخلاق والاى اوست، رفتارش با مشركانْ پس از فتح مكه است. مشركان مكه از هيچ نامردمى در حق پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان دريغ نكردند و پس از هجرت ايشان به مدينه در جنگ‌هاى متعدد برخى از بهترين ياران و خويشان پيامبر صلى الله عليه و آله را به شهادت رساندند و حتى كمر به قتل خود حضرت بستند، اما با اين همه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از فتح مكه فرمان عفو عمومى صادر كرد و همه زشتكارى‌هاى آنان را ناديده گرفت.

پيامبر صلى الله عليه و آله نه‌تنها خود به فضايل اخلاقى آراسته بود، بلكه به فضايل اخلاقى ديگران نيز ارج مى‌نهاد. سال نهم هجرى خاندان حاتم طايى به سرپرستى عُدى بن حاتم، هنوز مسلمان نشده بودند. در اين سال دختر حاتم طايى به اسارت مسلمانان درآمد. هنگامى كه دختر وى نزد رسول‌خدا صلى الله عليه و آله آمد، گفت: اى محمد! پدرم از دنيا رفت و سرپرستم عُدى ناپديد شد. اگر صلاح مى‌دانى مرا آزاد كن و سرزنش قبيله‌هاى عرب را از من دور ساز، چرا كه پدرم بردگان را آزاد مى‌ساخت؛ از همسايگان نگهبانى مى‌نمود؛ به مردم غذا مى‌رسانيد؛ آشكارا سلام مى‌كرد

و در

[1]- محمد محمدى رى‌شهرى، ميزان الحكمة، ج 3، ص 149

[2]- همان، ص 137 و 138

[3]- قلم( 68): 4

حوادث تلخ روزگار ياور مردم بود. پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: اين صفت‌ها از آنِ مؤمنان راستين است. اگر پدرت مسلمان بود، ما براى او طلب آمرزش مى‌كرديم. سپس فرمود: به پاس احترام به فضايل اخلاقى پدرش، او را آزاد كنيد.[1]

تجربه بشرى نيز نشان داده كه انسان بدون پايبندى به اصول اخلاقى نمى‌تواند زندگى آرامى داشته باشد. در دوران معاصر در كشورهاى غربى به دنبال پيشرفت‌هايى كه در زمينه علوم‌تجربى به‌دست آمد، به‌تدريج توجه به اصول اخلاقى و فضايل كم‌رنگ شد و حتى در برخى موارد با اخلاق و فضايل اخلاقى مبارزه گرديد، اما اخيراً به سبب آسيب‌هايى جدى كه از اين طريق به جامعه و افراد وارد شده، توجه به اخلاق فزونى يافته است. ليكونا در اين باره مى‌گويد:

واقعاً ما را چه مى‌شود؟ نوزادان در آشغال‌دانى، يك‌ونيم ميليون سقط جنين در هر سال، افزايش مداوم سوءاستفاده‌هاى جنسى و بدنى از كودكان، فقير بودن يك‌چهارم كودكان! نسل‌هاى آينده ما اين امور را در پنجاه يا صد سال بعد، چگونه خواهند ديد؟

نظرسنجى‌ها نشان مى‌دهد بسيارى از مردم آمريكا به اين نتيجه رسيده‌اند كه اين كشور دچار انحطاط معنوى و اخلاقى شده است. اين درك و حس فزاينده وجود دارد كه مدارس، خانواده‌ها، كليساها، همه انجمن‌ها و گروه‌ها و آنهايى كه در طول تاريخ مسئول انتقال ميراث اخلاقى به جوانان بوده‌اند، بايد گردهم آيند و با يارى يكديگر اخلاق كودكان و به‌طوركلى فرهنگ ما را رشد دهند.

مدارس نيز دريافته‌اند كه بايد پرورش اخلاقى انجام دهند. آنها بايد پرورش اخلاقى را بالاترين اولويت خود قرار دهند؛ زيرا اين هدف زيربناى ديگر كارها در مدرسه است.[2].

بنابراين اخلاق نقش بسيار مهمى در سعادت فردى و اجتماعى انسان دارد و به همين رو از ديگر علومْ برتر است و يا دست‌كم در زمره علومى است كه بر ديگر علوم برترى دارند.

پس از بررسى اهميت و ضرورت علم اخلاق، حال بايد پرسيد علم اخلاق چيست؟ از چه مسائلى بحث مى‌كند و با علوم ديگر چه رابطه‌اى دارد؟

[1]- ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسايل، ج 11، ص 193

[2]- 1.،؛""؛،. 971، 2،. 2

تعريف علم اخلاق‌

از آنچه در باب اهميت و ضرورت علم اخلاق گفتيم، تا حد زيادى ماهيت و تعريف اين علم نيز آشكار شد. با اين همه، براى به‌دست دادن تعريفى دقيق از علم اخلاق مى‌بايد معناى لغوى واژه اخلاق روشن شود.

اخلاق جمع «خُلق» است. خُلق حالت و كيفيتى باطنى است كه با چشمِ سر و حواس ظاهرى، دريافتنى نيست. در مقابل، «خَلق» عبارت است از حالت و كيفيتى محسوس كه با چشمِ سر و حواس ظاهرى دريافتنى است. در زبان فارسى صورت در معناى دوم به‌كار مى‌رود و سيرت در معناى اول. صورت به ويژگى‌هاى ظاهرى انسان مانند رنگ پوست، مو، بلندى و كوتاهى قد، چاقى و لاغرى و زشتى و زيبايى گفته مى‌شود و سيرت نيز به ويژگى‌هاى باطنى و معنوى انسان مانند مهربانى، نرم‌خويى و شجاعت كه اين ويژگى‌ها با حواس ظاهرى دريافتنى نيستند، گرچه مى‌توان آثار آنها را مشاهده كرد. بنابراين اخلاق صفت‌ها و ويژگى‌هاى باطنى و معنوى انسان است.

هر خُلق مقتضى رفتار خاصى است. كسى كه صفت و خُلق سخاوت را داراست، به نيازمندان انفاق مى‌كند، و در سختى‌ها به ديگران كمك مالى مى‌دهد. وجود يك صفت در فرد موجب مى‌شود وى رفتارهاى متناسب با آن را بدون احساس سختى و بى‌هيچ تفكر و تأمل جدى انجام دهد. كسى كه سخاوت در وجود او نشسته، به ديگران مى‌بخشد، بى‌آنكه نياز داشته باشد در باره درستى اين عمل بينديشد و يا اين عمل براى او سخت و سنگين باشد؛ درست به مانند راننده‌اى باسابقه و ماهر كه بدون تأمل و احساس اضطراب رانندگى مى‌كند.

از سوى ديگر، خُلق ممكن است امرى پسنديده و يا ناپسند باشد. براى مثال، راست‌گويى و دروغ‌گويى دو صفت‌اند، اما يكى پسنديده است و ديگرى ناپسند. به صفت پسنديده فضيلت و به صفت ناپسند رذيلت مى‌گويند.

اكنون كه معناى واژه اخلاق روشن شد، مى‌توانيم به تعريف علم اخلاق بپردازيم.

ابن‌مسكويه علم اخلاق را تعريف نكرده، اما مى‌توان از مجموعه نوشته‌هاى او به تعريفى از اين علم رسيد. از علم اخلاق دست يافت. وى هدف از تأليف كتاب تهذيب الاخلاق را چنين بيان مى‌كند:

هدف از تأليف اين كتاب اين است كه صفت‌هايى را در خودمان به‌وجود بياوريم كه موجب‌

شود رفتارهاى صادر از ما زيبا و پسنديده باشند و درعين‌حال اين رفتارها به‌آسانى و بدون مشقت و سختى از ما صادر شوند.[1]

وى در باره خُلق نيز مى‌گويد:

حالتى است كه باعث مى‌شود افعال مناسب با آن بدون نياز به فكر و تأمل از فرد صادر شود.[2]

بنابراين، از نظر ابن‌مسكويه علم اخلاق، صفت‌هاى خوب و بد و راه‌هاى اكتساب صفت‌هاى خوب و دورى از صفت‌هاى بد را بيان مى‌كند.

خواجه نصيرالدين طوسى در تعريف علم اخلاق آورده است:

علم است به آنكه نفس انسانى را چگونه خلقى اكتساب تواند كرد كه جملگى افعالى كه به ارادت او از او صادر شود، جميل و محمود بود.[3]

بنابراين از نظر خواجه اين علم بيان‌كننده صفت‌هايى است كه انسان بايد در خود ايجاد كند تا رفتارهاى ارادى صادرشده از او همگى نيكو و پسنديده باشد. از اين رو، وى در علم اخلاق، هم از صفت‌هاى خوب و بد و هم از چگونگى كسب صفت‌هاى خوب و دورى از صفت‌هاى بد بحث مى‌كند.

ملا احمد نراقى در معراج السعاده تعريفى از علم اخلاق به دست نداده است، اما در بيان فايده اخلاق گفته است:

فايده علم اخلاق پاك ساختن نفس است از صفت‌هاى رذيله و آراستن آن به ملكات جميله كه از آن به تهذيب اخلاق تعبير مى‌شود.[4]

بر اين پايه، از نظر ايشان در علم اخلاق از فضايل و رذايل و از چگونگى اكتساب فضايل و زدودن رذايل بحث مى‌شود.

[1]- ابن‌مسكويه، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، ص 27

[2]- همان، ص 51

[3]- خواجه نصيرالدين طوسى، اخلاق ناصرى، ص 48

[4]- ملا احمد نراقى، معراج السعاده، ص 19

از تعريف‌هاى پيش‌گفته روشن مى‌شود كه موضوع علم اخلاق فضيلت‌ها و رذيلت‌ها و راه‌هاى ايجاد فضيلت‌ها و مبارزه با رذيلت‌هاست. با اين همه، برخى معتقدند اخلاق افزون بر صفت‌هاى اخلاقى، رفتارهاى اخلاقى را نيز شامل مى‌شود.[1]بنابراين به نظر مى‌رسد در ميان علماى اخلاق اختلاف‌نظر باشد كه آيا موضوع علم اخلاق شامل رفتارهاى شايسته و ناشايسته است يا تنها منحصر به صفت‌هاى شايسته و ناشايسته؟ با توجه به اينكه صفت‌هاى نفسانى تنها از آن رو اهميت دارند كه منشأ رفتارهاى خوب يا بد مى‌شوند، علم اخلاق صفت‌هاى خوب و بد و رفتارهاى شايسته و ناشايسته را نيز دربرمى‌گيرد. به‌ويژه آنكه از نظر علماى اخلاق، انجام افعال شايسته و دورى از رفتارهاى ناشايست در صورتى از حالت اتفاقى خارج شده و به صورت دائمى درمى‌آيد كه انجام رفتارهاى خوب و دورى از رفتارهاى زشت، در وجود شخص تثبيت و يا به صفتى از صفت‌هاى اخلاقى او تبديل شده باشد. بنابراين مى‌توان علم اخلاق را اين‌گونه تعريف كرد: علم اخلاق علمى است كه صفت‌هاى نفسانى خوب و بد (فضايل و رذايل) و اعمال و رفتار اختيارى خوب و بد و نيز شيوه تحصيل صفت‌هاى نفسانى خوب (فضايل) و انجام اعمال پسنديده و شيوه دورى از صفت‌هاى نفسانى بد (رذايل) اعمال ناپسند را بيان مى‌كند.

رابطه علم اخلاق با ديگر علوم‌

دانشمندان مسلمان علوم را به دو دسته نظرى و عملى تقسيم مى‌كنند. علوم نظرى تنها با شناخت حقيقت امور سر و كار دارد، اما علوم عملى به امور عملى انسان مى‌پردازد. به بيان ديگر، علوم نظرى ناظر به هست‌ها و علوم عملى ناظر به بايدهاست. علم اخلاق از علوم عملى است و به همين روى، گزاره‌هاى موجود در آن ناظر به بايدهاست.

افزون بر اخلاق، در حقوق نيز با گزاره‌هاى ناظر به بايدها سر و كار داريم و از اين رو بايد تفاوت علم اخلاق با اين علم روشن شود. از سوى ديگر، علم اخلاق با برخى علوم ديگر مانند فلسفه اخلاق، تعليم و تربيت و روانشناسى نيز رابطه نزديكى دارد، بدين جهت بايد رابطه‌

[1]- استاد مصباح يزدى موضوع علم اخلاق را اين‌گونه بيان كرده است: موضوع اخلاق اعم از ملكات اخلاقى است و همه‌كارهاى ارزشى انسان را دربرمى‌گيرد؛ كارهايى كه متصف به خوب و بد مى‌شوند و مى‌توانند براى انسان كمالى فراهم آورند يا موجب پيدايش رذيلت و نقصى در نفس شوند