کتاب اخلاق اسلامی

3. سختى‌ها و مشكلات:آن‌كه پيرو هواى نفس خويش باشد، پيوسته در رنج و سختى است. امام على عليه السلام مى‌فرمايد:

از پيروى هواى نفس بپرهيز كه انسان را در هرگونه سختى وارد مى‌كند.[1]

ابتداى هواى نفس، فتنه و آخر آن رنج است.[2]

4. ضعف اراده:اميرالمؤمنين عليه السلام چنين مى‌فرمايد:

كسى كه هواى نفسش قوى است، اراده‌اش ضيعف است.[3]

5. نابود شدن دين فرد و خود او:پيروى هواى نفس نخست دين انسان را نابود مى‌كند و سپس خود او را. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

به خودت اجازه پيروى از هواى نفس و ترجيح لذت‌ها را مده كه دينت را نابود مى‌كند.[4]

هرگاه هواهاى نفسانى بر شما غالب آمد، نابودتان مى‌كند.[5]

توجه به آثار و پيامدهاى ناگوار پيروى از هواى نفس روشن مى‌كند كه مهار هواى نفس و پيروى نكردن از آن از ضروريات است. از اين رو در بسيارى از آيات و روايات از مؤمنان خواسته شده هواها و خواسته‌هاى نفسانى خويش را مهار كنند و عنان اختيار خويش را به دست نفس نسپارند.

منشأ پيروى از هواى نفس و راه مبارزه با آن‌

چنان‌كه در مباحث پيشين گذشت، انسان به صورت طبيعى تابع خواهش‌ها و اميال خويش است.

[1]- همان

[2]- همان

[3]- همان، ص 307

[4]- همان

[5]- همان

البته تمايل به خواسته‌هاى نفسانى و تن دادن به اين گرايش‌ها و ميل‌ها به صورت كلى مذموم نيست، بلكه پيروى از آنها در صورتى ناپسند است كه از حدود دستورهاى الهى فراتر روند. به همين سبب، آنچه در اخلاق اسلامى مهم است، مهار اين خواسته‌ها و تعديل آنها بر اساس موازين اسلامى است.

حال اين پرسش مطرح است كه چگونه مى‌توان خواسته‌ها و اميال نفسانى را مهار كرد؟

بر اساس آموزه‌هاى دينى، بهترين روش براى مهار خواسته‌هاى نابجاى نفس، برآورده نكردن و مقاومت در برابر آنها است. امام‌صادق عليه السلام مى‌فرمود:

نفس و هواى نفس را رها مكن كه هواهاى نفسانى موجب خوارى و آزار آن و بازداشتن نفس از هواى نفس علاج آن است.[1]

اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

آن‌كه ميل‌هاى نفسانى خود را با ترك آنها معالجه نكند، پيوسته مريض خواهد بود.[2]

ميل‌هاى نفسانى آفت‌هايى كشنده‌اند و بهترين داروى آنها صبر كردن در برابر آنهاست.[3]

3. غضب‌

غضب يكى از رذيلت‌هاى مهلك نفسانى است. غضب چون آتشى است‌[4]كه اگر با آب حلم خاموش نشود، صاحب خشم و ديگران را مى‌سوزاند. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

بدترين دشمن انسان غضب و شهوت اوست. كسى كه بر اين دو تسلط يابد، درجه‌اش بالا مى‌رود و به بالاترين مرتبه مى‌رسد.[5]

[1]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 336

[2]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 305

[3]- همان، ص 304

[4]- همان، ص 301

[5]- همان

در روايتى ديگر، ايشان خشم را نوعى ديوانگى مى‌داند:

تندى گونه‌اى از ديوانگى است؛ زيرا صاحب آن پشيمان مى‌شود و اگر پشيمان نشود، ديوانگى‌اش استوار شده است.[1]

برخى روايات نيز افرادى كه خشم بر آنها مسلط شده را در زمره بهايم به شمار آورده‌اند.

على عليه السلام مى‌فرمايد:

آن‌كه غضب و شهوت بر او غالب شده است، در زمره چهارپايان است.[2]

با توجه به اين اوصاف است كه معصومان عليهم السلام در روايات متعددى ما را از اين رذيله برحذر داشته‌اند. امام‌صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

از پدرم شنيدم كه مى‌فرمود: مردى بَدَوى نزد رسول‌خدا صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: من در بيابان ساكنم. از كلمات جامع خود سخنى به من بياموز. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: تو را دستور مى‌دهم كه خشمگين نشوى. اعرابى سؤال خود را سه بار تكرار كرد [و پيامبر صلى الله عليه و آله جواب نداد] تا با خود گفت: از اين پس چيزى نمى‌پرسم. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله جز به نيكى دستورم نداده است.

آن‌گاه امام‌صادق عليه السلام فرمود: پدرم مى‌فرمود: «چه چيزى بدتر از غضب است. ممكن است كسى خشمگين شود و نفس محترمى را بكشد كه خداوند كشتن او را حرام كرده و يا زن پاكدامنى را تهمت بزند.»[3]

اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

مسلطترين مردم بر خود آن است كه بر خشم خود چيره شود و شهوتش را بميراند.[4]

اكنون بايد به اين سئوال پاسخ داد كه آيا هر نوع خشمى مذموم است؟

[1]- همان.

[2]- همان، ص 302.

[3]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 303.

[4]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 302.

حدود غضب‌

غضب چنان‌كه دانشمندان اخلاق گفته‌اند، نيرويى است كه خداوند در نهاد بشر قرار داده تا در برابر خطرهايى كه او را تهديد مى‌كند، از خود دفاع كند. بنابراين خشم امرى مطلوب است كه در مسير صحيح و براى رسيدن به هدف‌هاى مقدس به كار گرفته مى‌شود. براى مثال، خشمگين شدن و جنگ كردن با كسانى كه به مال و ناموس يا سرزمين مسلمانان تجاوز كرده‌اند، خشمى مقدس و از نظر اسلام مطلوب و ارزشمند است؛ تا جايى كه اسلام كسى را كه در اين راه كشته شود، شهيد مى‌داند.

بدين ترتيب، از نظر اسلام خشم در صورتى كه مطابق با معيارها و آموزه‌هاى اسلام باشد، پسنديده و در برخى موارد ضرورى و واجب است و در صورتى كه با معيارهاى دينى در تعارض باشد، امرى مذموم است. به ديگر سخن، خشم از آن جهت كه قدرتى در اختيار انسان است، نه مذموم است و نه محمود. آنچه سبب پسنديده يا ناپسند بودن آن مى‌شود، چگونگى استفاده از آن است.[1]

اكنون بايد پرسيد چرا به كار گرفتن خشم در مواردى كه با دستورهاى خداوند در تعارض است، موجب ناپسند شدن آن مى‌شود؟ پاسخ اين پرسش را بايد در آثار و پيامدهاى ناگوار چنين خشمى جستجو كرد.

آثار غضب‌

خشم هرگاه از حد خود بگذرد، آثار ناگوارى برجاى مى‌نهد كه در سخنان معصومان عليهم السلام بسيارى از اين آثار بيان شده كه ما در اينجا برخى از آنها را به‌اختصار بيان مى‌كنيم تا ضرورت دورى كردن از اين‌گونه خشم روشن شود:

1. نابود كرن ايمان:امام‌صادق عليه السلام به نقل از پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

خشم ايمان را نابود مى‌كند، چنان‌كه سركه عسل را.[2]

[1]- بنگريد به: ملامحسن فيض كاشانى، حقايق، ص 160

[2]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 302

2. نابود كردن عقل:خشم عقل انسان را زايل مى‌كند و به همين رو آدمى در حالت خشم كارهايى انجام مى‌دهد كه موجب شرمسارى او مى‌شود. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

غضب مركب سبك‌سرى است.[1]

امام‌صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

آن‌كه خشم خود را مهار نكند، عقل خود را از دست مى‌دهد.[2]

3. از ميان بردن ادب:خشم در صورتى كه افسارگسيخته و از مهار عقل و دين خارج شود، ادب را نيز از ميان مى‌برد؛ زيرا كسى كه مقهور چنين خشمى است، نه از عقل بهره‌اى دارد و نه از ايمان، و بديهى است كه از ادب نيز بى‌بهره باشد. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد: «با خشم، ادبى نمى‌ماند.»[3]

4. آشكار كردن عيب‌هاى آدمى:از آنجا كه انسان خشمگين از عقل و ايمان و ادب بى‌بهره است، همه عيب‌هاى پنهان خويش را در رفتارهايى نابخردانه آشكار مى‌كند و بدين صورت خود را رسوا مى‌سازد. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

خشم همراه بدى است؛ عيب‌ها را آشكار و بدى‌ها را نزديك و خوبى را دور مى‌كند.[4]

خشم صاحب خود را خوار و عيب‌هايش را آشكار مى‌كند.[5]

5. بيدار كردن كينه‌هاى خفته:على عليه السلام مى‌فرمايد:

خشم كينه‌هاى خفته را بيدار مى‌كند.[6]

[1]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكم، ص 303

[2]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 305

[3]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 303

[4]- همان

[5]- همان

[6]- همان

6. ايجاد ناراحتى و فشار روانى:كسى كه خشم بر او مسلط شده، كارهاى ناشايستى انجام مى‌دهد كه با فروكش كردن خشم از آنها پشيمان مى‌شود و همين باعث ناراحتى او شده و فشار روانى بر او وارد مى‌كند. افزون بر اين، كسى كه مقهور خشم است، چه‌بسا بر كسانى خشم مى‌گيرد كه توانايى مقابله با آنها را ندارد. چنين خشمى متوجه خود فرد مى‌شود و او را ناراحت و غمگين و آكنده از فشار روانى مى‌كند. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

آن‌كه بر كسى خشم بگيرد كه توانايى ضربه زدن به او را ندارد، ناراحتى طولانى براى خود مى‌خرد و خود را عذاب مى‌دهد.[1]

آن‌كه بر كسى خشم مى‌گيرد كه از او تواناتر است، اين خشم را با خود به گور مى‌برد.[2]

چكيده آنچه گفتيم، در سخنى از امام‌صادق عليه السلام آمده است:

خشم كليد همه بدى‌ها و شرور است.[3]

از اين رو، همه بايد خود را از اين صفت زشت پاك كنند؛ همان گونه كه در روايات نيز بسيار به آن توصيه شده است. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

رأس همه فضيلت‌ها چيرگى بر خشم و ميراندن شهوت است.[4]

مبادا خشمت بر بردبارى‌ات چيره شود.[5]

راه مبارزه با غضب‌

چنان‌كه پيش از اين گفتيم، توجه به آثار و پيامدهاى زيانبار خشمِ لجام‌گسيخته، هر انسانى را به اين نتيجه مى‌رساند كه بايد خشم خود را تحت كنترل عقل و دين درآورد. براى روشن‌تر شدن

[1]- همان

[2]- همان

[3]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 303

[4]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 303

[5]- همان

اين ضرورت، به نقل از امام‌صادق عليه السلام ماجرايى را بيان مى‌كنيم:

مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول‌خدا! چيزى به من بياموز. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: برو و خشم مگير. مرد گفت: همين برايم كافى است و به سوى قوم خويش بازگشت.

ديد قبيله او درگير جنگى شده و همه صف بسته و لباس رزم پوشيده‌اند. او نيز هنگامى كه چنين ديد، لباس رزم پوشيد و در كنار قوم خود ايستاد. ناگهان سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد آورد كه فرمود خشم مگير. سلاح را بر زمين انداخت و به سوى قبيله‌اى رفت كه در مقابل قبيله او صف آراسته بودند و خطاب به آنان گفت: اى مردمان! هر جراحت يا قتل يا زدنى كه صورت گرفته و انجام‌دهنده آن مشخص نيست [و براى همين جنگى درگرفته است‌] به عهده من و من از مال خودم ديه آن را مى‌پردازم، يا شما از آن بگذريد. آنان در پاسخ گفتند:

هرچه بوده، ما از آن گذشتيم كه ما به اين كار سزاوارتريم و دو قبيله با يكديگر آشتى كردند.[1]

در متون دينى دو راه براى مهار خشم بيان شده است نخست اينكه اگر فردِ خشمگين ايستاده است، بنشيند و اگر نشسته است، دراز بكشد. اين كار از شدت خشم مى‌كاهد.

امام‌باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

كسى كه بر گروهى خشم گرفته، اگر ايستاده است، فوراً بنشيند كه اين كار، پليدى شيطان را از او برطرف مى‌كند و كسى كه بر خويشان خود خشم گرفته، به او نزديك شود و او را لمس كند كه اين كار خشم او را آرام مى‌كند.[2]

در روايتى ديگر آمده است:

خشم شعله‌اى شيطانى است كه در قلب انسان برافروخته مى‌شود. هرگاه كسى خشم گيرد، چشمانش سرخ و رگ‌هايش متورم مى‌شود و شيطان در وجود او وارد مى‌شود. پس اگر كسى از اين حالت مى‌ترسد، دراز بكشد كه در اين صورت، پليدى شيطان از او پاك مى‌شود.[3]

[1]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 304

[2]- همان، ص 302

[3]- همان، ص 305

همچنين روايت شده است:

هرگاه پيامبر صلى الله عليه و آله خشمگين مى‌شد، اگر ايستاده بود، مى‌نشست و اگر نشسته بود، دراز مى‌كشيد تا خشمش فرونشيند.[1]

راه دوم كه شيوه اصلى مبارزه با خشم است، فروبردن خشم و بردبارى در برابر آن مى‌باشد. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

هرگاه خشم بر تو غالب شد، با بردبارى و متانت بر او چيره شو.[2]

خود را از شدت خشم محافظت كنيد و هرچه از بردبارى و فروبردن خشم در توان داريد، براى مقابله با آن آماده كنيد.[3]

4. طمع‌

طمع يكى از صفت‌هاى ناپسندى است كه در اسلام بسيار مذمت شده است. اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد:

نابود كننده ترين چيز طمع است.[4]

زشت‌ترين صفت طمع است.[5]

بدترين چيز طمع است.[6]

همچنين از امام‌باقر عليه السلام روايت شده است:

بد بنده‌اى است آن‌كه طمعى دارد كه او را به دنبال خود مى‌كشاند و بد بنده‌اى است آن‌كه ميلى دارد كه او را خوار مى‌كند.[7]

[1]- احمدبن حنبل، مسند احمد، ج 5، ص 152

[2]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 302

[3]- همان

[4]- همان

[5]- همان

[6]- همان

[7]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 320