چه بسيار خونهايى كه با دهان ريخته شده است.[1]
6. پاسخهاى درشت شنيدن:كسى كه در سخن گفتن با ديگران احترام و ادب را رعايت نمىكند و هر سخنى را مىگويد، بايد آماده درشتگويى ديگران نيز باشد. اميرالمؤمنين عليه السلام مىفرمايد:
آنكه سخنان ناشايست بر زبان مىآورد، سخنانى ناخوشايند مىشنود.[2]
عوامل لجامگسيختگى زبان و راههاى مهار كردن آن
بىترديد لجامگسيختگى زبان در سرشت آدمى قرار داده نشده است. بنابراين عواملى دركارند كه اين صفت را بهوجود مىآورند. در منابع اسلامى برخى از اين علتها بيان شده كه در ادامه به پارهاى از آنها مىپردازيم:
1. سخن را جزء عمل ندانستن:بر پايه برخى روايات، يكى از علتهاى كنترل نكردن زبان اين است كه شخص سخن را جزئى از عمل و رفتار خود نمىداند و بدين جهت گمان مىكند خداوند انسان را براى سخنانى كه گفته است، مؤاخذه نمىكند. پيامبر صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
كسى كه مقام سخن را مقام عمل بداند، سخنش- جز در موارد لازم- كم مىشود.[3]
اميرالمؤمنين عليه السلام نيز مىفرمايد:
سخن تو نگهدارى مىشود و در نامه عمل تو براى هميشه مىماند. پس سخنانى بگو كه تو را به خدا نزديك كند و از سخنانى كه تو را در نزد خدا زشت و منفور مىكند، بپرهيز.[4]
[1]- همان
[2]- همان، ص 213
[3]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 116
[4]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 209
در روايتى از امامصادق عليه السلام آمده است:
كسى كه سخنش را از عملش به شمار نياورد، لغزشهايش بسيار و عذابش نزديك خواهد شد.[1]
2. بىانديشه سخن گفتن:كسى كه پيش از سخن نينديشد، دچار لغزشها و خطاها و گناهان بسيارى خواهد شد. اميرالمؤمنين عليه السلام مىفرمايد:
انديشه كردن در سخن [پيش از بر زبان آوردن آن] انسان را از لغزش در امان نگه مىدارد.[2]
قلب احمق در پسِ زبان او و زبان عاقل در پسِ قلب اوست.[3]
از اين روست كه عاقل برخلاف احمق، سخنان ناشايست بر زبان نمىآورد.
3. پرگويى:بسيار سخن گفتن نيز يكى ديگر از علتهاى از دست دادن كنترل زبان است.
اميرالمؤمنين عليه السلام مىفرمايد:
كسى كه زياد سخن بگويد، دچار لغزش مىشود.[4]
4. عادتهاى نادرست:كسى كه عادت دارد عيبهاى ديگران را بيان كند، دروغ بگويد و ...
در اين امور كنترلى بر زبان خود نخواهد داشت. از اين رو على عليه السلام مىفرمايد:
زبانت همان را مىطلبد كه به آن عادت كرده است.[5]
با توجه به مطالبى كه بيان شد، راههاى مبارزه با لجامگسيختگى زبان نيز روشن مىشود.
گام اول در مهار كردن زبان اين است كه فرد در آثار و پيامدهاى عنانگسيختگى زبان تأمل
كند تا انگيزهاى قوى براى كنترل آن بهوجود آيد و گام دوم اينكه بايد از پرگويى دورى كند و بكوشد سخن گفتن را به موارد ضرورى و مورد نياز محدود كند. گام سوم آن است كه خود را ملزم سازد
[1]- محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج 2، ص 115
[2]- تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص 210
[3]- همان
[4]- همان، ص 212
[5]- همان، ص 213
پيش از آنكه سخنى بر زبان آورد، درباره آن انديشه كند تا اگر درست بود، بر زبان آورد و اگر نادرست بود، بر زبان نراند. گام چهارم اينكه اگر عادتهاى نادرستى در سخن گفتن دارد، آنها را بهتدريج كنار بگذارد كه اين نيز جز با ترك رفتارهاى متناسب با آن عادتها و انجام دادن رفتارهايى متناسب با عادتهايى ضد آنها، بهدست نمىآيد.
پرسش
1. گناه چيست و چه آثارى درپى دارد؟
2. انواع گناهان را بيان كنيد.
3. سرچشمه ارتكاب گناهان كدام است و چگونه مىتوان از گناهان دورى كرد؟
4. هواى نفس چيست و پيروى از آن چه آثارى دارد؟
5. منشأ پيروى از هواهاى آن و راه مبارزهكردن با آن را بيان كنيد.
6. حدود خشم را بيان كرده، آثار آن را با استناد به روايات توضيح دهيد.
7. راه مبارزه با خشم را بهاختصار بيان كنيد.
براى پژوهش
روانشناسى و علوم تربيتى امروزه نقش مهمى در جهتدهى و اصلاح رفتار انسان ايفا مىكنند.
يكى از زمينههايى كه مىتوان از اين دو علم استفاده كرد، اخلاق و تربيت اخلاقى است. به نظر شما چگونه مىتوان از اين دو علم و يافتههاى آنها در اين زمينه استفاده كرد؟
براى مطالعه بيشتر
ابوحامد محمد غزالى، كيمياى سعادت، ج 2.
امام خمينى قدس سره، چهل حديث، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى قدس سره.
سيدعبدالحسين دستغيب، گناهان كبيره.
محمدرضا مهدوى كنى، نقطههاى آغاز در اخلاق عملى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
منابع
1. قرآنكريم
2. نهج البلاغه، قم، دارالهجره، بىتا.
3. ابنفهد حلى، عدة الداعى، بىجا، دارالكتاب الاسلامى، 1407 ق.
4. ابن مسكويه، تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق، انتشارات بيدار، 1422 ق.
5. ابنمنظور، لسان العرب، بىجا، نشر ادب الحوزه، ط الاول، 1405 ق.
6. احمدبن حنبل، مسند احمد، 6 جلدى، بيروت، دارصادر، 1498 ق.
7. الاحسائى، ابنابىجمهور، عوالى اللئالى المدرسين، قم، انتشارات سيدالشهداء، 1405 ق.
8. الحرانى، ابن شعبة، تحف العقول عن آل الرسول صلى الله عليه و آله، تحقيق علىاكبر غفارى، قم، مؤسسه النشر الاسلامى لجماعة، ط الثانى، بىتا.
9. الحكيمى، محمدرضا و ديگران، الحياة، تهران، مكتب نشر الثقافه الاسلاميه، چ پنجم، بىتا.
10. الطريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، تحقيق السيداحمد الحسينى، بىجا، مكتب نشر الثقافة الاسلامية، ط الثانى، 1408 ق.
11. الطهرانى، الشيخ آقا بزرگ، الذريعه الى تصانيف الشيعه، الجزء الاول، بيروت، دارالاضواء، ط الثالث، 1403 ق.
12. الكلينى، محمدبن يعقوب، الكافى، 8 جلدى، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365.
13. امامصادق عليه السلام (منسوب به)، مصباح الشريعه، بىجا، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، 1400 ق.
14. انيس، ابراهيم و ديگران، المعجم الوسيط، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ سوم، 1367.
15. تميمى آمدى، عبدالواحدبن محمد، غرر الحكم و درر الكلم، قم، دفتر تبليغات اسلامى، 1366.
16. جعفرى، محمدتقى، آفرينش و انسان، قم، دفتر تبليغات اسلامى، بىتا.
17.-، تفسير و نقد و تحليل مثنوى، تهران، انتشارات اسلامى، چ دهم، 1363.
18. جوادى آملى، عبدالله، مبادى اخلاق در قرآن، قم، مركز نشر اسراء، 1377.
19. حرّ عاملى، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، 29 جلدى، قم، مؤسسه آلالبيت، 1409 ق.
20. دفتر همكارى حوزه و دانشگاه، فلسفه تعليم و تربيت، تهران، سمت، 1372.
21. ديلمى، احمد و مسعود آذربايجانى، اخلاق اسلامى، قم، نشر معارف، 1380.
22. سبحانى، جعفر، فروغ ابديت، قم، دفتر تبليغات اسلامى، بىتا.
23. سعدى، گلستان، تصحيح و توضيح غلامحسين يوسفى، تهران، انتشارات خوارزمى، چ چهارم، 1374.
24. شُبَّر، سيدعبدالله، اخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، انتشارات هجرت، چ هفتم، 1380.
25. صدوق، ابوجعفر محمد، عيون اخبار الرضا عليه السلام، 2 جلدى، بىجا، انتشارات جهان، 1378 ق.
26.-، من لايحضره الفقيه، 4 جلدى، قم، جامعه مدرسين، 1413 ق.
27. صدر، سيدحسن، شيعه و پايهگذارى علوم اسلامى، ترجمه سيدمحمد مختارى، تهران، روزبه، چ دوم، 1357.
28. طباطبايى، سيدمحمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن، 20 جلدى، تهران، دارالكتب الاسلاميه، ط الثالث، 1297 ق. (نرم افزار جامع التفاسير)
29.-، سنن النبى، تحقيق محمدهادى فقهى، قم، مؤسسه النشر الاسلامى، 1416 ق.
30. طوسى، خواجه نصيرالدين، اخلاق ناصرى، تحقيق مجتبى مينوى و عليرضا حيدرى، تهران، انتشارات خوارزمى، چ دوم، 1360.
31. عاملى، محمدبن حسن، الفصول المهمه فى اصول الائمه، 2 جلدى، تحقيق محمدبن محمدحسين القائينى، قم، مؤسسه معارف اسلامى، 1418 ق.
32. غزالى، ابوحامد محمد، كيمياى سعادت، 2 جلدى، به كوشش حسين خديوجم، تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، چ چهارم، 1368.
33. فتحعليخانى، محمد، آموزههاى بنيادين علم اخلاق، قم، مركز جهانى علوم اسلامى، 1379.
34. فيض كاشانى، ملامحسن، الصافى، 5 جلدى، مشهد، دارالمرتضى للنشر، بىتا.
35. كوچنانى، قاسمعلى، فرهنگ اخلاق، تهران، مؤسسه فرهنگى انتشاراتى الحوراء، 1376.
36. كين، سم، گابريل مارسل، ترجمه مصطفى ملكيان، تهران، انتشارات گروس، 1375.
37. مصباح يزدى، محمدتقى، آموزش عقايد، بىجا، سازمان تبليغات اسلامى، 1365.
38.-، اخلاق در قرآن، 2 جلدى، تهران، انتشارات اميركبير، 1372.
39.-، حقوق و سياست در قرآن، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس سره، 1377.
40. مطهرى، مرتضى، آشنايى با علوم اسلامى، 3 جلدى، قم، انتشارات صدرا، بىتا.
41.-، حكمتها و اندرزها، قم، صدرا، چ سوم، 1372.
42.-، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، 1370.
43.-، مقدمهاى بر جهان بينى اسلامى (4- 1)، بىجا، انتشارات اسلامى، بىتا.
44. مكارم شيرازى، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه الامام علىابن ابيطالب، 1377.
45.-، تفسير نمونه، تهران، درالكتب الاسلاميه، 1374.
46.-، زندگى در پرتو اخلاق، قم، انتشارات سرور، 1376.
47. موسوى خمينى (امام)، روح الله، تحرير الوسيله، 2 جلدى، تهران، مكتبه الاسلاميه، بىتا.
48. مولوى، جلالالدين محمد، مثنوى معنوى، با تحقيق رينولد نيكلسون، تهران، انتشارات مولى، بىتا.
49. ميرزاحسين نورى، مستدرك الوسائل، 18 جلدى، قم، مؤسسه آلالبيت، 1408 ق.
50. مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس سره، فلسفه اخلاق، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس سره، 1377.
51. نراقى، ملااحمد، معراج السعاده، تهران، انتشارات رشيدى، بىتا.
52.-، معراج السعاده، تهران، انتشارات علمى، 1351.
53. نراقى، ملامهدى، جامع السعادات، ترجمه جلالالدين مجتبوى، تهران، انتشارات حكمت، 1381.
54.-، جامع السعادات، قم، مؤسسه مطبوعاتى اسماعيليان، بىتا ..
55. MorganT. Cli ffor dand RichardA. KingandJohnR. Weiszand JohnSchop ler; Psyc hology; 7 thed.; NewYork: McGraw- HillBook Company; 6891.
65. Lickona, Thomas;" Teacher ' sRoleinchara cteredution", inJournalof Moral Education; vol. 971, Issue 2, 7991
( مولوى، مثنوى معنوى، دفتر اول، ص 15.)
( مرتضى مطهرى، مجموعه آثار، ج 3، ص 611، به نقل از آثار ملاهادى سبزوارى)