داودی ، محمد، 1345.
اخلاق اسلامی / محمد داودی، تدوین: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها ، معاونت پژوهشی دانشگاه معارف قم دفتر نشر معارف ، 1387
222 ص ISBN:978-964-531-097-2
کتابنامه: ص. 227 232 ؛ همچنین به صورت زیرنویس
1.اخلاق اسلامی الف. نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها ، معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی . ب.عنوان.
3/الف 2 د 8/ 247 BP
مجموعه اخلاق اسلامی
19
اخلاق اسلامی
(مبانی و مفاهیم)
--------------------------------------------------
مولف: محمد داودی
تدوین: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها
مرکز برنامهریزی و تدوین متون درسی
ناشر: دفتر نشر معارف
ویراستار: امیرعباس رجبی
بازبینی نهایی: محمدتقی سلمانی
صفحهآرایی: امیرحسین نائینی
شابک: 972 531 964 978
کلیه حقوق محفوظ است.
مراکز پخش:
مدیریت پخش معارف قم ،خیابان شهدا کوچه 32، پلاک3، تلفن و نمابر: 7744616؛
فروشگاه شماره 1:قم خیابان شهدا روبه روی دفتر مقام معظم رهبری، تلفن: 7735451؛
فروشگاه شماره 2: تهران خیابان انقلاب اسلامی چهارراه کالج،پلاک 791، تلفن: 88911212؛نمابر: 8889386؛
نشانی الکترونیک:info@nashremaaref.ir ، پایگاه اینترنتی :www.nashremaaref.ir
سخن آغازين
اقوام روزگار به اخلاق زندهاند
قومى كه گشت فاقد اخلاق مرده است
به گواه تاريخ، اخلاق علمى است كه در بهبود روابط انسان با خدا و اعضاى جامعه بسيار نقشآفرين و تأثيرگذار است. ملكات نفسانى انسان و تزكيه و تهذيب نفس در پرتو اخلاق شكل مىگيرد و در يك جمله سرنوشت فردى و اجتماعى انسان تحتتأثير عميق و گسترده اخلاق است.
دين مبين اسلام بهسان شجره طيبهاى است كه آموزههاى اعتقادى به منزله ريشه، احكام و موازين فقهى به مثابه شاخ و برگ، و اخلاق به منزله ميوه آن است. هدف نهايى دين برطرف كردن دشوارىهاى رفتارى و برپايى جامعه آرمانى و برخوردار از موازين صحيح اخلاقى است. حديث نبوى مشهور
«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ.»
(بحارالانوار، ج 16، ص 210.) گوياى اين امر مهم است. مفاهيمى چون توكل، تقوا، توبه و شكر از اركان «اخلاق دينى» اند و اگر بخواهيم در اين حوزه ساحت دل را با آب زلال سرچشمه معرفت شستشو دهيم به ناچار بايد بر ساحل ارشادات و تعليمات پيشوايان دين بنشينيم.
كتاب اخلاق اسلامى (مبانى و مفاهيم) به قلم فاضل ارجمند حجتالاسلام محمد داودى عضو هيئت علمى پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، بر اساس سرفصلهاى مصوب اين درس در پنج فصل، بعد از بيان كليات و مبانى اخلاق اسلامى بعضى از مهمترين فضايل اخلاقى و راههاى وصول
به آن و شمارى از رذايل اخلاقى و راههاى اجتناب از آنها را بيان نموده است.
با تلاش نويسنده محترم ساختار و حجم كتاب براى دو واحد درسى تنظيم شده است و محور مباحث آموزههاى قرآنى و روايى است.
معاونت پژوهشى دانشگاه معارف اسلامى ضمن تشكر از نويسنده محترم از همه عزيزانى كه در مراحل مختلف آمادهسازى و چاپ و نشر اين مجموعه ما را يارى رساندهاند، صميمانه سپاسگزارى مىنمايد. بىشك ديدگاهها و پيشنهادهاى صاحبنظران، استادان و دانشجويان عزيز مىتواند در رفع كاستىهاى احتمالى آثار منتشر شده از سوى اين مركز مفيد باشد.
معاونت پژوهشى دانشگاه معارف اسلامى
گروه اخلاق اسلامى
فهرست مطالب
فصل اول : کلیات
(28-13)
اهمیت و ضرورت اخلاق ---------------------------------------------------------------------------------------13
تعریف علم اخلاق ----------------------------------------------------------------------------------------------18
رابطه علم اخلاق با دیگر علوم ----------------------------------------------------------------------------------20
تاریخچه علم اخلاق اسلامی -------------------------------------------------------------------------------------24
رویکردهای مختلف در اخلاق اسلامی ---------------------------------------------------------------------------26
پرسش ---------------------------------------------------------------------------------------------------------27
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------------28
برای مطالعه بیشتر ---------------------------------------------------------------------------------------------28
فصل دوم : مبانی اخلاق اسلامی
(48-29)
هدفمندی انسان -----------------------------------------------------------------------------------------------29
هدف انسان ----------------------------------------------------------------------------------------------------33
آیین بندگی -----------------------------------------------------------------------------------------------------36
توانمندی انسان برای اخلاقی زیستن -----------------------------------------------------------------------------38
خلق و خوی انسان تغییر ناپذیر است ------------------------------------------------------------------42اخلاقی زیستن مستلزم از بین رفتن شهوت و غضب در انسان است و این محال است --------------------44اخلاقی زیستن با آزادی انسان ناسازگار است ----------------------------------------------------------47
پرسش --------------------------------------------------------------------------------------------------------48
برای پژوهش -------------------------------------------------------------------------------------------------48
برای مطالعه بیشتر -----------------------------------------------------------------------------------------48
فصل سوم : فضیلتهای اخلاقی ایمانی
(98-49)
دورنمایی از فضایل و رذایل اخلاقی در قرآن و روایات ------------------------------------------------------49
فضیلتهای اخلاقی ایمانی ----------------------------------------------------------------------------------50
1.محبت خدا، پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) -------------------------------------------------------------------51
مفهوم محبت --------------------------------------------------------------------------------------------53
منشا محبت ----------------------------------------------------------------------------------------------54
آثار و پیامدهای محبت ------------------------------------------------------------------------------------55
راههای رسیدن به محبت خدا و پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) --------------------------------------------------56
2.تسلیم بودن در برابر خدا -----------------------------------------------------------------------------------57
مفهوم تسلیم بودن در برابر خداوند -------------------------------------------------------------------------58
آثار تسلیم بودن در برابر خداوند ---------------------------------------------------------------------------60
منشا تسلیم و راه رسیدن به آن -----------------------------------------------------------------------------61
3.خوف و رجا (بیم و امید) -----------------------------------------------------------------------------------61
مفهوم خوف و رجا ----------------------------------------------------------------------------------------62
منشا خوف و رجا ------------------------------------------------------------------------------------------63
آثار خوف و رجا --------------------------------------------------------------------------------------------64
راه تحصیل خوف و رجا -------------------------------------------------------------------------------------66
4.توکل ------------------------------------------------------------------------------------------------------66
مفهوم توکل -----------------------------------------------------------------------------------------------67
منشا توکل ------------------------------------------------------------------------------------------------69
مراتب و درجات توکل -------------------------------------------------------------------------------------70
آثار توکل --------------------------------------------------------------------------------------------------70
راه رسیدن به صفت توکل -----------------------------------------------------------------------------------71
5.شکر ------------------------------------------------------------------------------------------------------72
مفهوم شکر ---------------------------------------------------------------------------------------------73
منشا شکر ----------------------------------------------------------------------------------------------74
مراتب و درجات شکر ----------------------------------------------------------------------------------75
آثار شکر -----------------------------------------------------------------------------------------------76
راه رسیدن به صفت شکر -------------------------------------------------------------------------------77
6.صبر و استقامت ----------------------------------------------------------------------------------------77
مفهوم صبر ------------------------------------------------------------------------------------------80
منشا صبر --------------------------------------------------------------------------------------------81
درجات و مراتب صبر ---------------------------------------------------------------------------------81
انواع صبر ---------------------------------------------------------------------------------------------82
آثار صبر -----------------------------------------------------------------------------------------------83
راه دستیابی به صفت صبر--------------------------------------------------------------------------------84
7.اخلاص -------------------------------------------------------------------------------------------------85
مفهوم اخلاص ---------------------------------------------------------------------------------------87
منشا اخلاص -----------------------------------------------------------------------------------------89
مراتب و درجات اخلاص ------------------------------------------------------------------------------90
آثار و پیامدهای اخلاص --------------------------------------------------------------------------------90
راه رسیدن به اخلاص ----------------------------------------------------------------------------------92
8.اعتدال(میانهروی) --------------------------------------------------------------------------------------92
مفهوم میانهروی -------------------------------------------------------------------------------------95
منشا اعتدال -----------------------------------------------------------------------------------------96
آثار اعتدال ------------------------------------------------------------------------------------------96
راه رسیدن به اعتدال ---------------------------------------------------------------------------------97
پرسش ---------------------------------------------------------------------------------------------------98
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------98
برای مطالعه بیشتر --------------------------------------------------------------------------------------98
فصل چهارم : فضیلتهای اخلاقی اجتماعی
(154-99)
1.احسان ------------------------------------------------------------------------------------------------99
مفهوم احسان ----------------------------------------------------------------------------------------102
مصداق های احسان به مردم ---------------------------------------------------------------------------103
مصداق های احسان به والدین --------------------------------------------------------------------------104
منشا احسان --------------------------------------------------------------------------------------------105
آثار احسان ---------------------------------------------------------------------------------------------107
راه نیکوکار شدن ---------------------------------------------------------------------------------------108
2.عدل و انصاف ----------------------------------------------------------------------------------------109
مفهوم عدل و انصاف --------------------------------------------------------------------------------111
منشا عدل --------------------------------------------------------------------------------------------113
آثار عدل ---------------------------------------------------------------------------------------------115
راه عادل شدن -----------------------------------------------------------------------------------------116
3.امر به معروف و نهی از منکر -------------------------------------------------------------------------117
مفهوم امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------119
آثار امر به معروف و نهی از منکر ---------------------------------------------------------------------119
شرایط امر به معروف و نهی از منکر ------------------------------------------------------------------121
راه و روش امر به معروف و نهی از منکر --------------------------------------------------------------121
4.اصلاح میان مردم --------------------------------------------------------------------------------------123
5.عفت ---------------------------------------------------------------------------------------------------124
مفهوم عفت -------------------------------------------------------------------------------------------126
سرچشمههای عفت ------------------------------------------------------------------------------------127
آثار عفت ----------------------------------------------------------------------------------------------128
راه رسیدن به صفت عفت -------------------------------------------------------------------------------129
6.سخنان نیکو گفتن --------------------------------------------------------------------------------------130
مفهوم سخن نیکو -------------------------------------------------------------------------------------132
آثار سخن نیکو ----------------------------------------------------------------------------------------134
7.عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------------137
مفهوم عفو گذشت ------------------------------------------------------------------------------------139
آثار عفو و گذشت ------------------------------------------------------------------------------------141
منشا عفو و گذشت و راه رسیدن آن -------------------------------------------------------------------142
8. همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای ناپسند ------------------------------------------------144
مفهوم همیاری در کارهای نیک -------------------------------------------------------------------145
آثار همیاری در کارهای نیک و ناهمیاری در کارهای زشت -----------------------------------------147
موانع همیاری در نیکیها و ناهمیاری در زشتیها و راه از میان بردن آنها ---------------------------147
9. اهتمام به امور مسلمانان و رسیدگی به آنها -----------------------------------------------------------148
مصداقهای اهتمام به امور مسلمانان -------------------------------------------------------------150
آثار اهتمام به امور مسلمانان ----------------------------------------------------------------------152
سرچشمههای اهتمام به امور مسلمانان --------------------------------------------------------------153
راه و روش اهتمام به امور مسلمانان -----------------------------------------------------------------154
پرسش --------------------------------------------------------------------------------------------------154
برای پژوهش --------------------------------------------------------------------------------------------154
برای مطالعه بیشتر ---------------------------------------------------------------------------------------154
فصل پنجم : آشنایی با برخی رذایل اخلاقی
(204-155)
1.ارتکاب گناه --------------------------------------------------------------------------------------------155
مفهوم گناه --------------------------------------------------------------------------------------------157
آثار گناه ----------------------------------------------------------------------------------------------157
انواع گناهان ------------------------------------------------------------------------------------------159
سرچشمههای گناه -------------------------------------------------------------------------------------160
راه دوری از گناه --------------------------------------------------------------------------------------161
2.پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------------164
مفهوم هوای نفس -------------------------------------------------------------------------------------166
آثار پیروی از هوای نفس ------------------------------------------------------------------------------167
منشا پیروی از هوای نفس و راه مبارزه با ان ------------------------------------------------------------169
3.غصب ---------------------------------------------------------------------------------------------------170
حدود غضب ------------------------------------------------------------------------------------------172
آثار غصب -------------------------------------------------------------------------------------------172
راه مبارزه با غصب ----------------------------------------------------------------------------------174
4.طمع -----------------------------------------------------------------------------------------------------176