کتاب آداب نماز ( فارسی )

ان شاء اللَّه به آن اشاره خواهم كرد .
و بايد دانست كه عبوديّت مطلقه از اعلى مراتب كمال و ارفع مقامات انسانيّت است كه جز اكمل خلق اللَّه محمّد صلَّى اللَّه عليه و آله بالاصالة و ديگر اولياى كمّل بالتّبعيّة كسى ديگر را از آن نصيبى نيست ، و ديگران را پاى عبوديّت لنگ است و عبادت و عبوديّت آنها معلَّل است . و جز با قدم عبوديّت نتوان به معراج حقيقى مطلق رسيد ، و لهذا در آيهء شريفه فرمايد : سُبحانَ الَّذى اسْرى بِعَبْدِه 17 : 1 .[1]قدم عبوديّت و جذبهء ربوبيّت سير داد آن ذات مقدّس را به معراج قرب و وصول . و در « تشهدّ » نماز كه رجوع از فناى مطلق است ، كه در سجده حاصل شده ، باز توجّه به عبوديّت قبل از توجّه به رسالت است . و ممكن است اشاره به آن باشد كه مقام رسالت نيز در نتيجهء جوهرهء عبوديّت است . و اين مطلب را دنبالهء طويلى است كه از وظيفهء اين اوراق خارج است .
فصل دوم در مراتب مقامات اهل سلوك بدان كه اهل سلوك را در اين مقام و ساير مقامات مراتب و مدارجى است بىشمار ، و ما به ذكر بعض از آن مراتب به طور كلَّى مىپردازيم . و امّا احاطه به جميع جوانب و احصاء همهء مراتب آن از عهدهء اين ناچيز بيرون است : الطَّرق إلى اللَّه بعدد انفاس الخلائق .[1]يكى از آن مراتب مرتبهء « علم » است . و آن ، چنان است كه به سلوك

[1]« منزّه است خداوندى كه بنده اش را سير داد . » ( اسراء - 1 ) .
[1]- « به عدد نفسهاى آفريدگان به سوى خدا راههاست . » حديث منسوب به پيامبر ( ص ) است . جامع الاسرار و منبع الانوار ، سيد حيدر آملى ، ص 8 ، 95 ، 121 . و نيز شرح لاهيجى بر گلشن راز ، ص 153 . و نقد النصوص ، ص 185 . و منهاج الطالبين ، ص 221 . و الأصول العشرة ، ص 31 .

علمى و برهان فلسفى ثابت نمايد ذلَّت عبوديّت و عزّت ربوبيّت را . و اين يكى از لباب معارف است كه در علوم عاليه و حكمت متعاليه به وضوح پيوسته كه جميع دار تحقّق و تمام دايرهء وجود صرف ربط و تعلَّق و محض فقر و فاقه است . و عزّت و ملك و سلطنت مختصّ به ذات مقدّس كبريا است واحدى را از حظوظ عزّت و كبريا نصيبى نيست ، و ذل عبوديّت و فقر در ناصيهء هر يك ثبت و در حاقّ حقيقت آنها ثابت است . و حقيقت عرفان و شهود و نتيجهء رياضت و سلوك ، رفع حجاب از وجه حقيقت و رؤيت ذلّ عبوديّت و اصل فقر و تدلَّى است در خود و در همهء موجودات . و دعاى منسوب به سيّد كائنات صلَّى اللَّه عليه و آله : اللَّهمّ ارنى الأشياء كما هي .[1]شايد اشاره به همين مقام باشد ، يعنى ، خواهش مشاهدهء ذلّ عبوديّت كه مستلزم شهود عزّ ربوبيّت است نموده .
پس ، اگر سالك راه حقيقت و مسافر طريق عبوديّت با قدم سلوك علمى و مركب سير فكرى اين منزل را طى كرد ، در حجاب علم واقع شود و به مقام اوّل انسانيّت نائل شود ، و لكن اين حجاب از حجب غليظه است كه گفته‌اند :
العلم هو الحجاب الاكبر .[1]و بايد سالك در اين حجاب باقى نماند و آن را خرق كند . و شايد به اين مقام اگر قناعت كند و قلب را در اين قيد محبوس نمايد ، در استدراج واقع شود . و استدراج در اين مقام آن است كه به تفريعات كثيرهء علميّه پرداخته و به جولان فكر براى اين مقصد براهين كثيره اقامه كند و از منازل ديگر محروم ماند ، و قلبش به اين مقام علاقه مند شود و از نتيجهء مطلوبه كه وصول إلى فناء اللَّه است غافل شود ، و صرف عمر خود را در حجاب برهان و شعب آن نمايد ، و هر چه كثرت فروع بيشتر شود ، حجاب بزرگتر و احتجاب از حقيقت افزون گردد . پس ، سالك نبايد گول شيطان را در اين مقام خورده از

[1]- « دانش بزرگترين حجاب است . » .
[1]- « خدايا ، اشيا ( و امور ) را آنچنانكه هستند نشانم بده . » در عوالى اللَّئالى ، ج 4 ، ص 132 ، روايت كرده است : اللَّهمّ ارنا الحقائق كما هي . و در تعليق بر آن ، از تفسير كبير فخر رازى ، ج 6 ، ص 26 ، و مرصاد العباد ، ص 309 ، ارنا الأشياء كما هي نقل گرديده است .

حق و حقيقت به واسطهء كثرت علم و غزارت آن و قوّت برهان محجوب شود و از سير در طلب بازماند ، و دامن همّت به كمر زند و از جدّيّت در طلب مطلوب حقيقى غفلت نورزد و خود را به مقام ديگر كه مقام دوم است برساند .
و آن ، چنان است كه آنچه را عقل با قوّت برهان و سلوك علمى ادراك كرده با قلم عقل به صفحهء قلب بنگارد و حقيقت ذلّ عبوديّت و عزّ ربوبيّت را به قلب برساند و از قيود و حجب علميّه فارغ گردد . و ما اشاره به اين مقام در آتيهء نزديكى مىنماييم ان شاء اللَّه . پس نتيجهء مقام دوم حصول ايمان به حقايق است .
مقام سوّم ، مقام « اطمينان و طمأنينهء نفس » است كه در حقيقت مرتبهء كاملهء ايمان است . قال تعالى مخاطبا لخليله : اوَ لَم تُؤمِنْ ؟ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبي 2 : 260 .[1]و شايد اشاره به اين مرتبه نيز پس از اين بيايد .
مقام چهارم ، مقام « مشاهده » است كه آن نورى است الهى و تجلَّىاى است رحمانى كه تبع تجلَّيات اسمائيّه و صفاتّيه در سرّ سالك ظهور كند و سر تا پاى قلب او را به نور شهودى متنوّر نمايد . و در اين مقام درجاتى است كثيره كه ذكر آنها از حوصلهء اين اوراق خارج است . و در اين مقام نمونه اى از قرب نوافل ( كنت سمعه و بصره و يده )[2]بروز كند و سالك خود را مستغرق بحر لا يتناهى بيند ، و پس از آن بحرى است بسيار عميق كه از اسرار « قدر » در آن شمّه اى كشف شود .
و هر يك از اين مقامات را استدراجى است خاصّ به خود كه سالك را در آن هلاكت عظيم است ، و سالك بايد در تمام مقامات خود را تخليص از انانيّت و انّيّت كند و خود بين و خودخواه نباشد كه سرچشمهء اكثر مفاسد است خصوصا براى سالك . و پس از اين اشارتى به اين مطلب مىنماييم ، ان شاء اللَّه .

[1]- « خداى تعالى خطاب به خليل خود ( إبراهيم ) فرمود : آيا ايمان نياورده اى ؟ گفت : چرا ، اما ( اين تقاضايم ) براى اين است كه قلبم اطمينان و آرامش يابد . » ( بقره - 260 ) .
[2]- پاورقى شماره 17 . .

فصل سوم در بيان خشوع است يكى از امورى كه از براى سالك در جميع عبادات خصوصا نماز كه سر آمد همهء عبادات است و مقام جامعيّت دارد لازم است ، خشوع است . و حقيقت آن عبارت است از خضوع تامّ ممزوج با حبّ يا خوف . و آن حاصل شود از ادراك عظمت و سطوت و هيبت جمال و جلال . و تفصيل اين اجمال آن است كه قلوب اهل سلوك به حسب جبلَّت و فطرت مختلف است :
پاره اى از قلوب عشقى و از مظاهر جمالند و به حسب فطرت متوجّه به جمال محبوب هستند ، و چون در سلوك ادراك ظلّ جميل يا مشاهدهء اصل جمال كنند ، عظمت مختفيه در سرّ جمال آنها را محو كند و از خود بى خود نمايد . چون در هر جمالى جلالى مختفى و در هر جلالى جمالى مستور است ، چنانچه اشاره به اين ممكن است فرموده باشد حضرت مولى العارفين و امير المؤمنين و السالكين صلوات اللَّه عليه و على آله اجمعين آنجا كه فرمايد : سبحان من اتّسعت رحمته لاوليائه في شدّة نقمته و اشتدّت نقمته لاعدائه فى سعة رحمته .[1]پس ، هيبت و عظمت و سطوت جمال آنها را فرو گيرد و حالت خشوع در مقابل جمال محبوب براى آنها دست دهد . و اين حالت در اوائل امر موجب تزلزل قلب و اضطراب شود ، و پس از تمكين حالت انس رخ دهد و وحشت و اضطراب حاصل از عظمت و سطوت مبدّل به أنس و سكينه شود و حالت طمأنينه دست دهد ، چنانچه حالت قلب خليل الرحمن عليه السلام چنين بوده .
و پاره اى از قلوب خوفى و از مظاهر جلالند . آنها هميشه ادراك عظمت

[1]« منزه است كسى كه عذاب و نقمتش شديد است و در همان حال رحمت او دوستانش را فرا گرفته ، و با آنكه دايرهء رحمتش فراگير است ، عذاب و نقمتش براى دشمنان شدّت گرفته است . » نهج البلاغة ، فيض الاسلام ، ص 215 ، خطبهء 89 .

و كبريا و جلال كنند و خشوع آنها خوفى باشد ، و تجليّات اسماء قهريّه و جلاليّه بر قلوب آنها شود ، چنانچه حضرت يحيى على نبيّنا و آله و عليه السلام چنين بوده . پس ، خشوع گاهى ممزوج با حبّ است و گاهى ممزوج با خوف و وحشت است ، گرچه در هر حبّى وحشتى و در هر خوفى حبّى است .
و مراتب خشوع به حسب مراتب ادراك عظمت و جلال و حسن و جمال است . و چون امثال ماها با اين حال از نور مشاهدات محروميم ، ناچار بايد در صدد تحصيل خشوع از طريق علم يا ايمان بر آييم . قال تعالى : قَدْ افْلَحَ الْمُؤْمِنوُنَ الَّذين هُمْ في صَلاتِهِمْ خاشِعُون . 23 : 1 - 2[1]خشوع در نماز را از حدود و علائم ايمان قرار داده ، پس ، هر كس در نماز خاشع نباشد ، به حسب فرمودهء ذات مقدّس حق از زمرهء اهل ايمان خارج است . و نمازهاى ماها كه مشفوع با خشوع نيست از نقصان ايمان يا فقدان آن است . و چون اعتقاد و علم غير از ايمان است ، از اين جهت اين علمى كه به حق و اسماء و صفات او و ساير معارف الهيّه در ما پيدا مىشود غير از ايمان است . شيطان به شهادت ذات مقدّس حق علم به مبدأ و معاد دارد ، مع ذلك كافر است - خَلَقْتَنى مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِين 7 : 12[2]گويد ، پس حق تعالى و خالقيّت او را مقرّ است ، انْظِرْنى الى يَوْمِ يُبْعَثوُن 7 : 14[3]گويد ، پس معاد را معتقد است ، علم به كتب و رسل و ملائكه دارد ، با اين وصف خداوند او را كافر خطاب كرده و از زمرهء مؤمنين خارج فرموده .
پس ، اهل علم و ايمان از هم ممتازند : هر اهل علمى اهل ايمان نيست .
پس ، بايد پس از سلوك علمى خود را در سلك مؤمنين داخل كند و عظمت و جلال و بهاء و جمال حق جلت عظمته را به قلب برساند تا قلب خاشع شود ، و الا مجرد علم خشوع نمىآورد ، چنانچه مىبينيد در خودتان كه با اعتقاد به مبدأ و معاد و اعتقاد به عظمت و جلال حقّ قلب شما خاشع نيست .
و اما قول خداى تعالى : الَمْ يَانِ لِلَّذينَ آمَنوُا انْ تَخْشَعَ قُلوُبُهُمْ لِذِكْرِ الله وَما

[1]- « همانا رستگار شدند مؤمنانى كه در نمازشان خاشعاند . » ( مؤمنون - 1 و 2 ) .
[2]- « مرا از آتش و او را از گل آفريده اى . » ( اعراف - 12 ) .
[3]- « مرا تا روزى كه بر انگيخته شوند مهلت ده . » ( اعراف - 14 ) .

نَزَلَ مِنَ الْحَق 57 : 16[1]شايد ايمان صورى ، كه همان اعتقاد بما جاء به النّبيّ صلَّى اللَّه عليه است ، مقصود باشد ، و الا ايمان حقيقى ملازم با يك مرتبه از خشوع است ، يا آن كه خشوع در آيهء شريفه خشوع به مراتب كامله باشد ، چنانچه عالم را گاهى اطلاق كنند بر كسى كه از حدّ علم به حدّ ايمان رسيده باشد ، و محتمل است در آيهء شريفهء انَّما يَخْشَى الله مِنْ عِبادِه الْعُلَماء 35 : 28[2]اشاره به آنها باشد . و در لسان كتاب و سنّت علم و ايمان و اسلام به مراتب مختلفه اطلاق شده و بيان آنها از وظيفهء اين اوراق خارج است .
بالجمله ، سالك طريق آخرت - خصوصا با قدم معراج صلوتى - لازم است قلب خود را با نور علم و ايمان خاشع كند و اين رقيقهء الهيّه و بارقهء رحمانيّه را در قلب هر اندازه ممكن است متمكَّن نمايد بلكه بتواند در تمام نماز حفظ اين حالت را بنمايد . و حالت تمكَّن و استقرار در اوّل امر گرچه براى امثال ماها قدرى صعب و مشكل است ولى با قدرى ممارست و ارتياض قلب امرى است بسى ممكن .
عزيزم ، تحصيل كمال و زاد آخرت طلب و جدّيّت مىخواهد و هر چه مطلوب بزرگتر باشد جدّيّت در راه آن سزاوارتر است ، البتّه معراج قرب الهى و مقام تقرّب جوار ربّ العزة با اين حال سستى و فتور و سهل انگارى دست ندهد ، مردانه بايد قيام كرد تا به مطلوب رسيد . شما كه ايمان به آخرت داريد و آن نشئه را نسبت به اين نشئه طرف قياس نمىدانيد ، چه در جانب سعادت و كمال يا در جانب شقاوت و وبال ، چه كه آن نشئه عالم ابدى دائمى است كه موت و فنا ناپذير است ، سعيدش در راحت و عزّت و نعمت هميشه ايست آنهم راحتى كه در اين عالم شبيه ندارد ، عزّت و سلطنتى الهى كه در اين نشئه نظير ندارد ، نعمتهايى كه در متخيّلهء كسى خطور ننموده است ، و همينطور در جانب شقاوت آن كه عذاب و نقمت و وبالش در اين عالم نظير و مثل ندارد ، و

[1]- « آيا مؤمنان را آن زمان فرا نرسيده است كه دلهايشان براى ياد خدا و آنچه از حق نازل گشته خاشع گردد . » ( حديد - 16 ) .
[2]- « همانا از ميان بندگان خدا ، دانشمندان از خداوند بيم و خشيت دارند . » ( فاطر - 28 ) .

راه وصول به سعادت اطاعت ربّ العزّة است ، و در بين اطاعات و عبادات هيچ يك به مرتبهء اين نماز كه معجونى است جامع الهى كه متكفّل سعادت بشر است و قبولى آن موجب قبولى جميع اعمال است نمىباشد ، پس بايد در طلب آن جدّيّت تامّ نماييد و از كوشش مضايقه نكنيد و در راه آن تحمّل مشاقّ نماييد ، با آنكه مشقّت هم ندارد بلكه اگر چندى مواظبت كنيد و انس قلبى حاصل شود ، در همين عالم از مناجات با حق لذّتها مىبريد كه با هيچ يك از لذّات اين عالم طرف نسبت نيست ، چنانچه از مطالعهء احوال اهل مناجات با حق اين مطلب روشن شود .
بالجمله ، خلاصهء مذاكرهء ما در اين فصل آن است كه پس از آن كه عظمت و جمال و جلال حق را انسان به برهان يا بيان انبياء عليهم السلام فهميد ، قلب را متذكَّر آن بايد نمود ، و كم كم با تذكَّر و توجّه قلبى و مداومت به ذكر عظمت و جلال حقّ خشوع را در قلب وارد بايد نمود تا نتيجهء مطلوبه حاصل آيد . و در هر حال سالك نبايد قناعت كند به آن مقامى كه دارد ، كه هر مقام براى امثال ماها حاصل شود در بازار اهل معرفت به پشيزى نيرزد و در سوق اصحاب قلوب با خردلى مقابله نكند . سالك بايد در جميع حالات متذكَّر نقص و معايب خود باشد شايد راهى به سعادت از اين طريق باز شود .
و الحمد للَّه .
فصل چهارم و از آداب مهمّهء قلبيّهء عبادات ، خصوصا عبادات ذكريّه ، طمأنينه است .
و آن غير از طمأنينه ايست كه فقهاء رضوان اللَّه عليهم در خصوص نماز اعتبار كرده‌اند . و آن عبارت است از آن كه شخص سالك عبادت را از روى سكونت قلب و اطمينان خاطر بجا آورد ، زيرا كه اگر عبادت را با حال اضطراب قلب و تزلزل بجا آورد ، قلب از آن عبادت منفعل نشود و آثارى از

عبادت در ملكوت قلب حاصل نشود و حقيقت عبادت صورت باطنيّهء قلب نگردد .
و يكى از نكات تكرار عبادات و تكثار اذكار و اوراد آن است كه قلب را از آنها تأثيرى حاصل آيد و انفعالى رخ دهد تا كم كم حقيقت ذكر و عبادت تشكيل باطن ذات سالك را دهد و قلبش با روح عبادت متّحد گردد . و تا قلب را اطمينان و سكونت و طمأنينه و وقار نبود ، اذكار و نسك را در آن تأثيرى نيست و از حدّ ظاهر و ملك بدن به ملكوت و باطن نفس سرايت ننمايد و حظوظ قلبى از حقيقت عبادت ادا نشود ، و اين خود از مطالب واضحه است كه محتاج به بيان نيست و با اندك تأمّل معلوم شود . و اگر عبادتى چنين باشد كه قلب را از آن به هيچ وجه خبرى نبود و از آن آثارى در باطن پيدا نشود ، در عوالم ديگر محفوظ نماند و از نشئهء ملك به نشئهء ملكوت بالا نرود ، و ممكن است در وقت شدائد مرض موت و سكرات هولناك موت و أهوال و مصيبات پس از موت خداى نخواسته صورت آن بكلَّى از صفحهء قلب محو و نابود شود و انسان با دست خالى در پيشگاه مقدّس حق برود . مثلا اگر كسى ذكر شريف لا اله الا اللَّه ، محمّد رسول اللَّه ( ص ) را با سكونت قلب و اطمينان دل بگويد و قلب را به اين ذكر شريف تعليم دهد ، كم كم زبان قلب گويا شود و زبان ظاهر تابع زبان قلب شود و اوّل قلب ذاكر گردد و پس از آن لسان . و اشاره به اين معنى فرموده جناب صادق عليه السلام به حسب روايت مصباح الشريعة ، قال : فاجعل قلبك قبلة للسانك ، لا تحرّكه الا باشارة القلب و موافقة العقل و رضى الايمان .[1]در اوّل امر كه زبان قلب گويا نشده ، سالك راه آخرت بايد آن را تعليم دهد و با طمأنينه و سكونت ذكر را به آن القا كند ، همين كه زبان قلب باز شد ، قلب قبلهء لسان و ساير اعضاء شود ، با ذكر آن همهء مملكت وجود انسانى ذاكر

[1]- « قلب خود را قبلهء زبانت قرار بده ، جز با اشارهء قلب و موافقت عقل و رضاى ايمان زبان مجنبان » . . مصباح الشريعة ، باب 5 ( فى الذّكر ) . مستدرك الوسائل « كتاب الصّلوة » ، « أبواب الذكر » ، « باب النّوادر » ، حديث 2 . .