است . و سالك إلى اللَّه به هر مرتبه از مراتب بطون كه نائل شد ، از يك مرتبه تحريف تخلَّص پيدا كند ، تا به بطون مطلق ، كه بطن سابع است به حسب مراتب كلَّيّه كه رسيد ، از تحريف مطلقا متخلَّص شود . پس ، ممكن است قرآن شريف براى كسى محرّف به جميع انواع تحريف باشد ، و براى كسى به بعض مراتب ، و براى كسى محرّف نباشد ، و ممكن است براى يك نفر در حالى محرّف و در حالى غير محرّف باشد ، و در حالى محرّف به بعض انواع تحريف باشد .
و چنانچه دانستى ، فهم عظمت قرآن خارج از طوق ادراك است ، لكن اشارهء اجماليّه به عظمت همين كتاب متنزّل ، كه در دسترس همهء بشر است ، موجب فوائد كثيره است .
بدان اى عزيز كه عظمت هر كلام و كتابى يا به عظمت متكلَّم و كاتب آن است ، و يا به عظمت مطالب و مقاصد آن است ، و يا به عظمت نتايج و ثمرات آن است ، و يا به عظمت رسول و واسطهء آن است ، و يا به عظمت مرسل إليه و حامل آن است ، و يا به عظمت حافظ و نگاهبان آن است ، و يا به عظمت شارح و مبيّن آن است ، و يا به عظمت وقت ارسال و كيفيّت آن است . و بعض از اين امور ذاتا و جوهرا در عظمت دخيل است ، و بعضى عرضا و بالواسطه ، و بعضى كاشف از عظمت است . و جميع اين امور كه ذكر شد ، در اين صحيفهء نورانيّه به وجه اعلى و اوفى موجود بلكه از مختصّات آن است ، كه كتاب ديگرى را در آن يا اصلا شركت نيست و يا به جميع مراتب نيست .
اما عظمت متكلَّم آن و منشى و صاحب آن : پس آن ، عظيم مطلق است كه جميع عظمتهاى متصوّره در ملك و ملكوت و تمام قدرتهاى نازل در غيب و شهادت رشحه اى از تجلَّيات عظمت فعل آن ذات مقدّس است . و حق تعالى با تجلى به عظمت براى احدى ممكن نيست تجلى كند ، و از پس هزاران حجب و سراقادت تجلى كند ، چنانچه در حديث است : انّ للَّه سبعين الف حجاب [ من نور و ظلمة . لو كشفت ، لاحرقت سبحات وجهه دونه ] .[1]و
[1]- « همانا خدا را هفتاد هزار حجاب است از نور و ظلمت ، اگر آن حجابها كنار روند سبحات روى او ما سوى را خواهد سوخت . » در بحار الانوار ، ج 55 ، ص 45 ، اين حديث از طريق عامّه نقل شده است . .
پيش اهل معرفت اين كتاب شريف از حق تعالى به مبدئيّت جميع شئون ذاتيّه و صفاتيّه و فعليّه و به جميع تجليّات جماليّه و جلاليّه صادر شده ، و ديگر كتب سماويّه را اين مرتبت و منزلت نيست .
و اما عظمت آن به واسطهء محتويات و مقاصد و مطالب آن : پس آن ، عقد فصلى على حدّه بلكه فصول و ابوابى و رساله و كتابى جداگانه لازم دارد تا شمّه اى از آن در رشتهء بيان و تحرير در آيد . و ما به طريق اجمال در فصلى مستقلّ به كلَّيّات آن اشاره مىكنيم ، و در آن فصل ان شاء اللَّه اشاره به عظمت آن از حيث نتايج و ثمرات مىنمائيم .
و اما عظمت رسول وحى و واسطهء ايصال : پس آن ، جبرئيل امين و روح اعظم است كه پس از خروج رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم از جلباب بشريّت و توجّه دادن شطر قلب را به حضرت جبروت ، متّصل به آن روح اعظم شود . و آن يكى از اركان اربعهء دار تحقق ، بلكه اعظم اركان و اشرف انواع آن است ، چه كه آن ذات شريف نورانى ملك موكَّل علم و حكمت و صاحب ارزاق معنويّه و اطعمهء روحانيّه است . و از كتاب خدا و احاديث شريفه تعظيم جبرئيل و تقدّم او بر ديگر ملائكه استفاده شود .[1]و اما عظمت مرسل إليه و متحمّل آن : پس آن ، قلب تقىّ نقىّ احمدى احدى جمعى محمّدى است كه حق تعالى به جميع شئون ذاتيّه و صفاتيّه و اسمائيّه و افعاليّه بر آن تجلَّى نموده ، و داراى ختم نبوّت و ولايت مطلقه است ، و اكرم بريّه و اعظم خليقه و خلاصهء كون و جوهرهء وجود و عصارهء دار تحقّق و لبنهء اخيره و صاحب برزخيّت كبرى و خلافت عظمى است .
و اما حافظ و نگاهبان آن ، ذات مقدس حق جل جلاله است ، چنانچه
[1]- ( شعراء - 193 ، نجم - 5 - 9 ، تكوير - 19 - 24 ) و بحار الانوار ، ج 56 ، ص 258 ، « كتاب السماء و العالم » ، « ابواب الملائكة » ، « باب آخر في وصف الملائكة المقربين » ، حديث 23 و 24 . .
فرمايد در كريمهء مباركه : انّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَانّا لَه لَحافِظوُن 15 : 9 .[1]و اما شارح و مبيّن آن ، ذوات مطهّرهء معصومين از رسول خدا تا حجت عصر عجّل اللَّه فرجه ، كه مفاتيح وجود و مخازن كبريا و معادن حكمت و وحى و اصول معارف و عوارف و صاحبان مقام جمع و تفصيلند .
و اما وقت وحى ، ليلة القدر است ، كه اعظم ليالى و « خير من الف شهر » و نورانىترين ازمنه و في الحقيقة وقت وصول ولىّ مطلق و رسول ختمى صلَّى اللَّه عليه و آله است .
و اما كيفيّت وحى و تشريفات آن از نطاق بيان در اين مختصر خارج است و محتاج به فصلى است جداگانه كه به واسطهء طول آن از آن صرف نظر مىكنيم .
فصل دوم در بيان مقاصد و مطالب و مشتملات كتاب شريف الهى به طريق اجمال و اشاره بدان كه اين كتاب شريف ، چنانچه خود بدان تصريح فرموده ، كتاب هدايت و راهنماى سلوك انسانيّت و مربّى نفوس و شفاى امراض قلبيّه و نور بخش سير إلى اللَّه است .
بالجمله ، خداى تبارك و تعالى به واسطهء سعهء رحمت بر بندگان ، اين كتاب شريف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرموده و به حسب تناسب عوالم تنزّل داده تا به اين عالم ظلمانى و سجن طبيعت رسيده و به كسوهء الفاظ و صورت حروف در آمده براى استخلاص مسجونين در اين زندان تاريك دنيا و رهايى مغلولين در زنجيرهاى آمال و امانى ، و رساندن آنها را از حضيض نقص و ضعف و حيوانيّت به اوج كمال و قوّت و انسانيّت ، و از مجاورت
[1]- « همانا ما ذكر ( قرآن ) را فرو فرستاديم و هر آينه ما آن را محفوظ نگاه مىداريم . » ( حجر - 9 ) .
شيطان به مرافقت ملكوتيّين بلكه به وصول به مقام قرب و حصول مرتبهء لقاء اللَّه كه اعظم مقاصد و مطالب اهل اللَّه است . و از اين جهت ، اين كتاب كتاب دعوت به حق و سعادت است و بيان كيفيّت وصول بدين مقام است ، و مندرجات آن اجمالا آن چيزى است كه در اين سير و سلوك الهى مدخليّت دارد و يا اعانت مىكند سالك و مسافر إلى اللَّه را . و به طور كلى يكى از مقاصد مهمّهء آن ، دعوت به معرفت اللَّه و بيان معارف الهيّه است از شئون ذاتيّه و اسمائيّه و صفاتيّه و افعاليّه ، و از همه بيشتر در اين مقصود ، توحيد ذات و اسماء و افعال است كه بعضى از آن به صراحت و بعضى به اشارت مستقصى مذكور است .
و بايد دانست كه در اين كتاب جامع الهى به طورى اين معارف ، از معرفة الذّات تا معرفة الافعال ، مذكور است كه هر طبقه به قدر استعداد خود از آن ادراك مىكنند ، چنانچه آيات شريفهء توحيد ، و خصوصا توحيد افعال ، را علماء ظاهر و محدّثين و فقها رضوان اللَّه عليهم طورى بيان و تفسير مىكنند كه بكلَّى مخالف و مباين است با آنچه اهل معرفت و علماء باطن تفسير مىكنند ، و نويسنده هر دو را در محل خود درست مىداند ، زيرا كه قرآن شفاى دردهاى درونى است و هر مريض را به طورى علاج مىكند . چنانچه كريمهء هُوَ الاوّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالباطِن . 57 : 3[1]و كريمهء الله نورُ السَّمواتِ وَالارْض 24 : 35[2]و كريمهء هُوَ الَّذى فِى السَّماءِ اله وَفيِ الارْضِ اله 43 : 84 .[3]و كريمهء هُوَ مَعَكُمْ 57 : 4 .[4]و كريمهء اينما تُوَلَّوُا فَثَمَّ وَجْه الله 2 : 115[5]إلى غير ذلك در توحيد ذات ، و آيات كريمهء آخر سورهء « حشر » و غير آنها در توحيد صفات ، و كريمهء وَما رَمَيْتَ اذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ الله
[1]- پاورقى 127 . .
[2]- « خداوند نور آسمانها و زمين است . » ( نور - 35 ) .
[3]- « اوست كسى كه در آسمان خداست و در زمين خداست . » ( زخرف - 84 ) .
[4]- « او با شماست . . . » ( حديد - 4 ) .
[5]- « به هر سو رو كنيد ، آنجا روى خداست . » ( بقره - 115 ) .
رَمى 8 : 17 .[1]و كريمهء الْحَمْدُ لله رَبِّ الْعالَمين 1 : 2 . و كريمهء يُسَبحُ لله ما في السَّمواتِ و ما فِى الارْض 64 : 1 .[2]در توحيد افعال ، كه بعضى به وجه دقيق و بعضى به وجه ادقّ عرفانى دلالت دارد ، براى هر يك از طبقات علماء ظاهر و باطن طورى شفاى امراض است . و در عين حال كه بعضى آيات شريفه ، مثل آيات اوّل « حديد » و سورهء مباركهء « توحيد » ، به حسب حديث شريف كافى[3]براى متعمّقان از آخر الزّمان وارد شده ، اهل ظاهر را نيز از آن بهرهء كافى است . و اين از معجزات اين كتاب شريف و از جامعيت آن است .
و ديگر از مقاصد و مطالب آن ، دعوت به تهذيب نفوس و تطهير بواطن از ارجاس طبيعت و تحصيل سعادت ، و بالجمله ، كيفيّت سير و سلوك إلى اللَّه [ است ] . و اين مطلب شريف به دو شعبهء مهمّه منقسم است : يكى تقوا به جميع مراتب آن ، كه مندرج در آن است تقوى از غير حق و اعراض مطلق از ما سوى اللَّه . و ديگر ، ايمان به تمام مراتب و شئون ، كه در آن مندرج است اقبال به حق و رجوع و انابه به آن ذات مقدّس . و اين از مقاصد مهمّهء اين كتاب شريف است كه اكثر مطالب آن بلا واسطه يا مع الواسطه به اين مقصد رجوع كند .
و ديگر از مطالب اين صحيفهء الهيّه ، قصص انبياء و اولياء و حكماء است ، و كيفيّت تربيت حق آنها را ، و تربيت آنها خلق را ، كه در اين قصص فوائد بى شمار و تعليمات بسيار است . و در آن قصص به قدرى معارف الهيّه و تعليمات و تربيتهاى ربوبيّه مذكور و مرموز است كه عقل را متحيّر كند .
سبحان اللَّه و له الحمد و المنة . در همين قصّه خلق آدم عليه السلام و امر به سجود ملائكه و تعليمات اسماء و قضاياى ابليس و آدم ( ع ) كه در كتاب خدا مكرر ذكر شده ، به قدرى تعليم و تربيت و معارف و معالم است براى كسى كه
[1]- « هنگامى كه تير انداختى تو نينداختى بلكه خدا انداخت . » ( انفال - 17 ) .
[2]- « آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است او را تسبيح مىكنند . » ( جمعه - 1 ، تغابن - 1 ) .
[3]- اصول كافى ، ج 1 ، ص 123 ، « كتاب التوحيد » ، « باب النسبة » ، حديث 3 . .
له قلب او القى السّمع و هو شهيد[1]كه انسان را حيران كند . و اينكه قصص قرآنيّه ، مثل قصهء آدم و موسى و إبراهيم و ديگر انبياء عليهم السلام ، مكرر ذكر شده ، براى همين نكته است كه اين كتاب ، كتاب قصه و تاريخ نيست ، بلكه كتاب سير و سلوك إلى اللَّه و كتاب توحيد و معارف و مواعظ و حكم است . و در اين امور ، مطلوب تكرار است تا در نفوس قاسيه تأثيرى كند و قلوب از آن موعظت گيرد . و به عبارت ديگر ، كسى كه بخواهد تربيت و تعليم و انذار و تبشير كند ، بايد مقصد خود را با عبارات مختلفه و بيانات متشتّته - گاهى در ضمن قصه و حكايت و گاهى در ضمن تاريخ و نقل و گاهى به صراحت لهجه و گاهى به كنايت و امثال و رموز - تزريق كند تا نفوس مختلفه و قلوب متشتّته هر يك بتوانند از آن استفادت كنند .
و چون اين كتاب شريف براى سعادت جميع طبقات و قاطبهء سلسلهء بشر است ، و اين نوع انسانى در حالات قلوب و عادات و اخلاق و ازمنه و امكنه مختلف هستند ، همه را نتوان به يك طور دعوت كرد ، اى بسا نفوسى كه براى اخذ تعاليم به صراحت لهجه و القاء اصل مطلب به طور ساده حاضر نباشند و از آن متأثر نگردند ، اينها را بايد به طور ساختمان دماغ آنها دعوت كرد و مقصد را به آنها فهمانيد . و بسا نفوسى كه با قصص و حكايات و تواريخ سر و كار ندارند و علاقمند به لبّ مطالب و لباب مقاصدند ، اينها را نتوان با دستهء اول در يك ترازو گذاشت . اى بسا قلوب كه با تخويف و انذار متناسبند ، و قلوبى كه با وعده و تبشير سر و كار دارند . از اين جهت است كه اين كتاب شريف به اقسام مختلفه و فنون متعدده و طرق متشتّته مردم را دعوت فرموده ، و چنين كتابى را تكرار حتم و لازم است . دعوت و موعظه بى تكرار و تفنّن ، از حدّ بلاغت خارج ، و آنچه متوقّع از آن است ، كه تأثير در نفوس باشد ، بى تكرار از آن حاصل نشود .
مع الوصف ، در اين كتاب شريف قضايا به طورى شيرين اتفاق افتاده
[1]- پاورقى 85 . .
كه تكرار آن انسان را كسل نكند ، بلكه در هر دفعه كه اصل مطلب را تكرار كند ، خصوصيّات و لواحقى در آن مذكور است كه در ديگران نيست ، بلكه در هر دفعه يك نكتهء مهمّهء عرفانى يا اخلاقى را مورد نظر قرار داده و قضيّه را در اطراف آن چرخ مىدهد . و بيان اين مطلب استقصاى كامل از قصص قرآنيّه لازم دارد كه در اين مختصرات نگنجد . و در آرزوى اين ضعيف بى مايه ثبت است كه با توفيق الهى كتابى در خصوص قصص قرآنيّه و حل رموز و كيفيّت تعليم و تربيت آنها فراهم آورم به قدر ميسور . گرچه قيام به اين امر از مثل نويسنده آرزويى است بسى خام و خيالى است بس باطل .
بالجمله ، ذكر قصص انبياء عليهم السلام ، و كيفيّت سير و سلوك آنها ، و چگونگى تربيت آنها از بندگان خدا ، و حكم و مواعظ و مجادلات حسنهء آنها از بزرگترين ابواب معارف و حكم و بالاترين درهاى سعادت و تعاليم است كه حق تعالى جلّ مجده به روى بندگان خود مفتوح فرموده . و چنانچه ارباب معرفت و اصحاب سلوك و رياضت را از آنها حظَّى وافر و بهرهء كافى است ، كسان ديگر را نيز نصيبى وافى و قسمتى بى پايان است ، چنانچه از كريمهء شريفهء فَلَمّا جَنَّ عَلَيْه اللَّيْلُ رَءَا كَوْكَبا . . . 6 : 76[1]الخ ، مثلا ، اهل معرفت كيفيّت سلوك و سير معنوى حضرت إبراهيم عليه السلام را ادراك مىكنند ، و راه سلوك إلى اللَّه و سير إلى جنابه را تعلَّم مىنمايند ، و حقيقت سير انفسى و سلوك معنوى را از منتهاى ظلمت طبيعت ، كه به جنّ عليه اللَّيل در آن مسلك تعبير شده ، تا القاء مطلق إنّيّت و انانيّت و ترك خودى و خود پرستى و وصول به مقام قدس و دخول در محفل انس ، كه در اين مسلك اشارت به آن است وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّموات 30 : 30[2]. . . الخ ، از آن دريابند . و ديگران از آن ، سير آفاقى و كيفيّت تربيت و تعليم جناب خليل الرّحمن امّت خود را ، ادراك كنند .
و بدين منوال ، ساير قصص و حكايات ، مثل قصّهء آدم و إبراهيم و موسى و
[1]- « چون شب بر او تاريك گرديد ستاره اى ديد . . . » ( انعام - 76 ) .
[2]- پاورقى 183 . .
يوسف و عيسى و ملاقات موسى و خضر ، كه استفادات اهل معارف و رياضات و مجاهدات و ديگران هر يك با ديگرى فرق دارد . و در اين قسمت داخل است ، يا مقصدى مستقلّ است ، حكم و مواعظ ذات مقدّس حق ، كه هر جا مناسب شده خود به لسان قدرت بندگان را دعوت فرموده ، يا به معارف الهيّه و توحيد و تنزيه ، چون سورهء مباركهء « توحيد » و اواخر سورهء « حشر » و اوائل « حديد » ، و ديگر موارد كتاب شريف الهى . و اصحاب قلوب و سوابق حسنى را از اين قسمت حظوظى است بى شمار . مثلا ، اصحاب معارف از كريمهء مقدّسهء و مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِه مُهاجِرا الى الله وَرَسولِه ثُمَّ يُدْرِكْه المَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ اجْرُه عَلَى الله 4 : 100[1]قرب نافله و فريضه را استفادت كنند ، در عين حال كه ديگران خروج به بدن و هجرت ، مثلا به مكه يا مدينه ، را مىفهمند . و يا دعوت فرموده به تهذيب نفوس و رياضات باطنيّه چون كريمهء شريفهء قَدْ افْلَحَ مَنْ زَكَّيها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسّيها 91 : 9 - 10 .[2]إلى غير ذلك . و يا دعوت به عمل صالح است ، چنانچه معلوم است . و يا تحذير از مقابلات هر يك از اينها است . و در اين قسمت نيز داخل است حكم لقمانى و ديگر بزرگان و مؤمنين كه در موارد مختلفهء اين صحيفهء الهيّه مذكور است ، چون قضاياى اصحاب كهف .
و ديگر از مطالب اين صحيفهء نورانيّه ، بيان احوال كفّار و جاحدين و مخالفان با حقّ و حقيقت و معاندين با انبياء و اولياء عليهم السلام ، و بيان كيفيّت عواقب امور آنها و چگونگى بوار و هلاك آنها ، چون قضاياى فرعون و قارون و نمرود و شدّاد و اصحاب فيل ، و ديگر از كفره و فجره ، كه در هر يك از آنها موعظتها و حكم بلكه معارفى است براى اهلش . و در اين قسمت داخل است قضاياى ابليس ملعون . و در اين قسمت نيز داخل است - يا قسمتى مستقل است - قضاياى غزوات رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله ، كه در آنها نيز مطالب شريفه مذكور است ، كه يكى از آنها كيفيّت مجاهدات اصحاب
[1]- پاورقى 15 . .
[2]- « هر آينه رستگار شد كسى كه نفس را تزكيه كرد و زيان ديد كسى كه آن را تباه ساخت . » ( شمس - 9 ) .