کتاب آداب نماز ( فارسی )

رَمى 8 : 17 .[1]و كريمهء الْحَمْدُ لله رَبِّ الْعالَمين 1 : 2 . و كريمهء يُسَبحُ لله ما في السَّمواتِ و ما فِى الارْض 64 : 1 .[2]در توحيد افعال ، كه بعضى به وجه دقيق و بعضى به وجه ادقّ عرفانى دلالت دارد ، براى هر يك از طبقات علماء ظاهر و باطن طورى شفاى امراض است . و در عين حال كه بعضى آيات شريفه ، مثل آيات اوّل « حديد » و سورهء مباركهء « توحيد » ، به حسب حديث شريف كافى[3]براى متعمّقان از آخر الزّمان وارد شده ، اهل ظاهر را نيز از آن بهرهء كافى است . و اين از معجزات اين كتاب شريف و از جامعيت آن است .
و ديگر از مقاصد و مطالب آن ، دعوت به تهذيب نفوس و تطهير بواطن از ارجاس طبيعت و تحصيل سعادت ، و بالجمله ، كيفيّت سير و سلوك إلى اللَّه [ است ] . و اين مطلب شريف به دو شعبهء مهمّه منقسم است : يكى تقوا به جميع مراتب آن ، كه مندرج در آن است تقوى از غير حق و اعراض مطلق از ما سوى اللَّه . و ديگر ، ايمان به تمام مراتب و شئون ، كه در آن مندرج است اقبال به حق و رجوع و انابه به آن ذات مقدّس . و اين از مقاصد مهمّهء اين كتاب شريف است كه اكثر مطالب آن بلا واسطه يا مع الواسطه به اين مقصد رجوع كند .
و ديگر از مطالب اين صحيفهء الهيّه ، قصص انبياء و اولياء و حكماء است ، و كيفيّت تربيت حق آنها را ، و تربيت آنها خلق را ، كه در اين قصص فوائد بى شمار و تعليمات بسيار است . و در آن قصص به قدرى معارف الهيّه و تعليمات و تربيتهاى ربوبيّه مذكور و مرموز است كه عقل را متحيّر كند .
سبحان اللَّه و له الحمد و المنة . در همين قصّه خلق آدم عليه السلام و امر به سجود ملائكه و تعليمات اسماء و قضاياى ابليس و آدم ( ع ) كه در كتاب خدا مكرر ذكر شده ، به قدرى تعليم و تربيت و معارف و معالم است براى كسى كه

[1]- « هنگامى كه تير انداختى تو نينداختى بلكه خدا انداخت . » ( انفال - 17 ) .
[2]- « آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است او را تسبيح مىكنند . » ( جمعه - 1 ، تغابن - 1 ) .
[3]- اصول كافى ، ج 1 ، ص 123 ، « كتاب التوحيد » ، « باب النسبة » ، حديث 3 . .

له قلب او القى السّمع و هو شهيد[1]كه انسان را حيران كند . و اينكه قصص قرآنيّه ، مثل قصهء آدم و موسى و إبراهيم و ديگر انبياء عليهم السلام ، مكرر ذكر شده ، براى همين نكته است كه اين كتاب ، كتاب قصه و تاريخ نيست ، بلكه كتاب سير و سلوك إلى اللَّه و كتاب توحيد و معارف و مواعظ و حكم است . و در اين امور ، مطلوب تكرار است تا در نفوس قاسيه تأثيرى كند و قلوب از آن موعظت گيرد . و به عبارت ديگر ، كسى كه بخواهد تربيت و تعليم و انذار و تبشير كند ، بايد مقصد خود را با عبارات مختلفه و بيانات متشتّته - گاهى در ضمن قصه و حكايت و گاهى در ضمن تاريخ و نقل و گاهى به صراحت لهجه و گاهى به كنايت و امثال و رموز - تزريق كند تا نفوس مختلفه و قلوب متشتّته هر يك بتوانند از آن استفادت كنند .
و چون اين كتاب شريف براى سعادت جميع طبقات و قاطبهء سلسلهء بشر است ، و اين نوع انسانى در حالات قلوب و عادات و اخلاق و ازمنه و امكنه مختلف هستند ، همه را نتوان به يك طور دعوت كرد ، اى بسا نفوسى كه براى اخذ تعاليم به صراحت لهجه و القاء اصل مطلب به طور ساده حاضر نباشند و از آن متأثر نگردند ، اينها را بايد به طور ساختمان دماغ آنها دعوت كرد و مقصد را به آنها فهمانيد . و بسا نفوسى كه با قصص و حكايات و تواريخ سر و كار ندارند و علاقمند به لبّ مطالب و لباب مقاصدند ، اينها را نتوان با دستهء اول در يك ترازو گذاشت . اى بسا قلوب كه با تخويف و انذار متناسبند ، و قلوبى كه با وعده و تبشير سر و كار دارند . از اين جهت است كه اين كتاب شريف به اقسام مختلفه و فنون متعدده و طرق متشتّته مردم را دعوت فرموده ، و چنين كتابى را تكرار حتم و لازم است . دعوت و موعظه بى تكرار و تفنّن ، از حدّ بلاغت خارج ، و آنچه متوقّع از آن است ، كه تأثير در نفوس باشد ، بى تكرار از آن حاصل نشود .
مع الوصف ، در اين كتاب شريف قضايا به طورى شيرين اتفاق افتاده

[1]- پاورقى 85 . .

كه تكرار آن انسان را كسل نكند ، بلكه در هر دفعه كه اصل مطلب را تكرار كند ، خصوصيّات و لواحقى در آن مذكور است كه در ديگران نيست ، بلكه در هر دفعه يك نكتهء مهمّهء عرفانى يا اخلاقى را مورد نظر قرار داده و قضيّه را در اطراف آن چرخ مىدهد . و بيان اين مطلب استقصاى كامل از قصص قرآنيّه لازم دارد كه در اين مختصرات نگنجد . و در آرزوى اين ضعيف بى مايه ثبت است كه با توفيق الهى كتابى در خصوص قصص قرآنيّه و حل رموز و كيفيّت تعليم و تربيت آنها فراهم آورم به قدر ميسور . گرچه قيام به اين امر از مثل نويسنده آرزويى است بسى خام و خيالى است بس باطل .
بالجمله ، ذكر قصص انبياء عليهم السلام ، و كيفيّت سير و سلوك آنها ، و چگونگى تربيت آنها از بندگان خدا ، و حكم و مواعظ و مجادلات حسنهء آنها از بزرگترين ابواب معارف و حكم و بالاترين درهاى سعادت و تعاليم است كه حق تعالى جلّ مجده به روى بندگان خود مفتوح فرموده . و چنانچه ارباب معرفت و اصحاب سلوك و رياضت را از آنها حظَّى وافر و بهرهء كافى است ، كسان ديگر را نيز نصيبى وافى و قسمتى بى پايان است ، چنانچه از كريمهء شريفهء فَلَمّا جَنَّ عَلَيْه اللَّيْلُ رَءَا كَوْكَبا . . . 6 : 76[1]الخ ، مثلا ، اهل معرفت كيفيّت سلوك و سير معنوى حضرت إبراهيم عليه السلام را ادراك مىكنند ، و راه سلوك إلى اللَّه و سير إلى جنابه را تعلَّم مىنمايند ، و حقيقت سير انفسى و سلوك معنوى را از منتهاى ظلمت طبيعت ، كه به جنّ عليه اللَّيل در آن مسلك تعبير شده ، تا القاء مطلق إنّيّت و انانيّت و ترك خودى و خود پرستى و وصول به مقام قدس و دخول در محفل انس ، كه در اين مسلك اشارت به آن است وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّموات 30 : 30[2]. . . الخ ، از آن دريابند . و ديگران از آن ، سير آفاقى و كيفيّت تربيت و تعليم جناب خليل الرّحمن امّت خود را ، ادراك كنند .
و بدين منوال ، ساير قصص و حكايات ، مثل قصّهء آدم و إبراهيم و موسى و

[1]- « چون شب بر او تاريك گرديد ستاره اى ديد . . . » ( انعام - 76 ) .
[2]- پاورقى 183 . .

يوسف و عيسى و ملاقات موسى و خضر ، كه استفادات اهل معارف و رياضات و مجاهدات و ديگران هر يك با ديگرى فرق دارد . و در اين قسمت داخل است ، يا مقصدى مستقلّ است ، حكم و مواعظ ذات مقدّس حق ، كه هر جا مناسب شده خود به لسان قدرت بندگان را دعوت فرموده ، يا به معارف الهيّه و توحيد و تنزيه ، چون سورهء مباركهء « توحيد » و اواخر سورهء « حشر » و اوائل « حديد » ، و ديگر موارد كتاب شريف الهى . و اصحاب قلوب و سوابق حسنى را از اين قسمت حظوظى است بى شمار . مثلا ، اصحاب معارف از كريمهء مقدّسهء و مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِه مُهاجِرا الى الله وَرَسولِه ثُمَّ يُدْرِكْه المَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ اجْرُه عَلَى الله 4 : 100[1]قرب نافله و فريضه را استفادت كنند ، در عين حال كه ديگران خروج به بدن و هجرت ، مثلا به مكه يا مدينه ، را مىفهمند . و يا دعوت فرموده به تهذيب نفوس و رياضات باطنيّه چون كريمهء شريفهء قَدْ افْلَحَ مَنْ زَكَّيها وَقَدْ خابَ مَنْ دَسّيها 91 : 9 - 10 .[2]إلى غير ذلك . و يا دعوت به عمل صالح است ، چنانچه معلوم است . و يا تحذير از مقابلات هر يك از اينها است . و در اين قسمت نيز داخل است حكم لقمانى و ديگر بزرگان و مؤمنين كه در موارد مختلفهء اين صحيفهء الهيّه مذكور است ، چون قضاياى اصحاب كهف .
و ديگر از مطالب اين صحيفهء نورانيّه ، بيان احوال كفّار و جاحدين و مخالفان با حقّ و حقيقت و معاندين با انبياء و اولياء عليهم السلام ، و بيان كيفيّت عواقب امور آنها و چگونگى بوار و هلاك آنها ، چون قضاياى فرعون و قارون و نمرود و شدّاد و اصحاب فيل ، و ديگر از كفره و فجره ، كه در هر يك از آنها موعظتها و حكم بلكه معارفى است براى اهلش . و در اين قسمت داخل است قضاياى ابليس ملعون . و در اين قسمت نيز داخل است - يا قسمتى مستقل است - قضاياى غزوات رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله ، كه در آنها نيز مطالب شريفه مذكور است ، كه يكى از آنها كيفيّت مجاهدات اصحاب

[1]- پاورقى 15 . .
[2]- « هر آينه رستگار شد كسى كه نفس را تزكيه كرد و زيان ديد كسى كه آن را تباه ساخت . » ( شمس - 9 ) .

رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله است براى بيدار كردن مسلمين از خواب غفلت و بر انگيختن آنها است براى مجاهدت في سبيل اللَّه و تنفيذ كلمهء حق و اماتهء باطل .
و يكى ديگر از مطالب قرآن شريف ، بيان قوانين ظاهر شريعت و آداب و سنن الهيّه است ، كه در اين كتاب نورانى كليّات و مهمات آن ذكر شده . و عمده در اين قسم دعوت به اصول مطالب و ضوابط آن است ، مثل باب صلاة ، و زكات ، و خمس ، و حجّ ، و صوم ، و جهاد ، و نكاح ، و ارث ، و قصاص ، و حدود ، و تجارت ، و امثال آن . و چون اين قسم ، كه علم ظاهر شريعت است ، عامّ المنفعه و براى جميع طبقات از حيث تعمير دنيا و آخرت مجعول است و تمام طبقات مردم از آن به مقدار خود استفادت كنند ، از اين جهت در كتاب خدا دعوت به آن بسيار است و در احاديث و اخبار نيز خصوصيّات و تفاصيل آنها به حدّ وافر است و تصانيف علماء شريعت در اين قسمت بيشتر و بالاتر از ساير قسمتها است .
و يكى ديگر از مطالب قرآن شريف ، احوال معاد و براهين بر اثبات آن ، و كيفيّت عذاب و عقاب و جزا و ثواب آن ، و تفاصيل جنّت و نار و تعذيب و تنعيم . و در اين قسمت حالات اهل سعادت و درجات آنها از اهل معرفت و مقرّبين و از اهل رياضت و سالكين و از اهل عبادت و ناسكين ، و همين طور حالات و درجات اهل شقاوت از كفّار و محجوبين و منافقين و جاحدين و اهل معصيت و فاسقين مذكور است . ولى آنچه به حال عموم بيشتر فايده داشته بيشتر مذكور و با صراحت لهجه است ، و آنچه براى يك طبقهء خاصّه مفيد است ، به طريق رمز و اشاره مذكور است ، مثل و رِضْوانٌ مِنَ الله اكْبَر 9 : 72[1]و آيات لقاء اللَّه براى آن دسته . و مثل كَلا انَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ 83 : 15 .[2]براى دستهء ديگر . و در اين قسمت ، يعنى در قسم تفصيل معاد و رجوع إلى اللَّه ،

[1]- « رضايت خدا بزرگتر است . » ( توبه - 72 ) .
[2]- « بتحقيق ، آنان در آن روز از پروردگارشان محجوباند . » ( مطفّفين - 15 ) .

معارفى بى شمار و اسرارى بس دشوار مذكور است كه اطلاع بر كيفيّت آنها جز به سلوك برهانى يا نور عرفانى نتوان پيدا كرد .
و يكى ديگر از مطالب اين صحيفهء الهيّه كيفيّت احتجاجات و براهينى است كه ذات مقدس حق تعالى يا خود اقامه فرموده بر اثبات مطالب حقه و معارف الهيّه ، مثل احتجاج بر اثبات حق و توحيد و تنزيه و علم و قدرت و ديگر اوصاف كماليّه ، كه در اين قسمت گاهى براهين دقيقه اى پيدا شود كه اهل معرفت از آن استفادهء كامل نمايند ، مثل شَهِدَ الله انّه لا اله الا هُو 3 : 18 .[1]و گاهى براهينى است كه حكماء و دانشمندان طورى از آن استفاده كنند ، و اهل ظاهر و عامّه مردم از آن طورى بهره بردارند ، مثل كريمهء لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ الا الله لَفَسَدَتا 21 : 22 .[2]و مثل كريمهء اذا لَذَهَبَ كُلُّ اله بِما خَلَقَ 23 : 91 .[3]و مثل آيات اول سورهء « حديد » و سورهء مباركهء « توحيد » ، و غير آن . و مثل احتجاج بر اثبات معاد و رجوع ارواح و انشاء نشئهء اخرى ، و احتجاج بر اثبات ملائكة اللَّه و انبياء عظام ، كه در موارد مختلفهء اين كتاب شريف موجود است . اين حال احتجاجات خود ذات مقدس . و يا آن كه حق تعالى نقل براهين انبياء و دانشمندان را فرموده بر اثبات معارف ، مثل احتجاجات جناب خليل الرّحمن سلام اللَّه عليه و غير آن .
اينها مهمّات مطالب اين كتاب است ، و الا ديگر مطالب متفرقّه نيز موجود است كه احصاء آن وقتى كافى لازم دارد .
فصل سوم اكنون كه مقاصد و مطالب اين صحيفهء الهيه را دانستى ، يك مطلب مهمّى را بايد در نظر بگيرى كه با توجه به آن راه استفاده از كتاب شريف بر تو

[1]- « خدا شهادت داد كه خدايى جز او نيست . » ( آل عمران - 18 ) .
[2]- « اگر جز خدا خدايانى بود زمين و آسمان تباه مىشدند . » ( انبياء - 22 ) .
[3]- « . . . در اين هنگام هر خدايى به آنچه ( خود ) آفريده مىپرداخت . » ( مؤمنون - 91 ) .

باز شود و ابواب معارف و حكم بر قلبت مفتوح گردد . و آن ، آن است كه به كتاب شريف الهى نظر تعليم داشته باشى و آن را كتاب تعليم و افاده بدانى ، و خود را موظف به تعلَّم و استفاده بدانى . و مقصود ما از تعليم و تعلَّم و افاده و استفاده آن نيست كه جهات ادبيّت و نحو و صرف را از آن تعليم بگيرى ، يا حيث فصاحت و بلاغت و نكات بيانيّه و بديعيّه از آن فراگيرى ، يا در قصص و حكايات آن به نظر تاريخى و اطَّلاع بر امم سالفه بنگرى ، هيچ يك از اينها داخل در مقاصد قرآن نيست و از منظور اصلى كتاب الهى به مراحلى دور است .
و اين كه استفادهء ما از اين كتاب بزرگ بسيار كم است ، براى همين است كه يا به آن نظر تعليم و تعلم نداريم - چنانچه غالبا اين طوريم - فقط قرائت قرآن مىكنيم براى ثواب و اجر ، و لهذا جز به جهت تجويد آن اعتنائى نداريم . مىخواهيم قرآن را صحيح بخوانيم كه ثواب به ما عنايت شود ، و در همين حد واقف مىشويم و به همين امر قناعت مىكنيم ، و لهذا چهل سال قرآن شريف را مىخوانيم و به هيچ وجه از آن استفاده اى حاصل نشود جز اجر و ثواب قرائت . و يا اگر نظر تعليم و تعلَّم داشته باشيم ، با نكات بديعيّه و بيانيّه و وجوه اعجاز آن ، و قدرى بالاتر ، جهات تاريخى و سبب نزول آيات ، و اوقات نزول ، و مكَّى و مدنى بودن آيات و سور ، و اختلاف قرائات و اختلافات مفسرين از عامّه و خاصه ، و ديگر امور عرضيّهء خارج از مقصد كه خود آنها موجب احتجاب از قرآن و غفلت از ذكر الهى است ، سر و كار داريم . بلكه مفسرين بزرگ ما نيز عمدهء همّ خود را صرف در يكى از اين جهات يا بيشتر كرده و باب تعليمات را به روى مردم مفتوح نكرده‌اند .
به عقيدهء نويسنده تا كنون تفسير براى كتاب خدا نوشته نشده . به طور كلَّى معنى « تفسير » كتاب آن است كه شرح مقاصد آن كتاب را بنمايد ، و نظر مهم به آن ، بيان منظور صاحب كتاب باشد . اين كتاب شريف ، كه به شهادت خداى تعالى كتاب هدايت و تعليم است و نور طريق سلوك انسانيّت است ، بايد مفسّر در هر قصه از قصص آن ، بلكه هر آيه از آيات آن ، جهت

اهتداء به عالم غيب و حيث راه نمايى به طرق سعادت و سلوك طريق معرفت و انسانيّت را به متعلَّم بفهماند . مفسّر وقتى « مقصد » از نزول را بما فهماند مفسر است ، نه « سبب » نزول به آن طور كه در تفاسير وارد است . در همين قصهء آدم و حوا و قضاياى آنها با ابليس از اوّل خلقت آنها تا ورود آنها در ارض ، كه حق تعالى مكرّر در كتاب خود ذكر فرموده ، چقدر معارف و مواعظ مذكور و مرموز است و ما را به چقدر از معايب نفس و اخلاق ابليسى و كمالات آن و معارف آدمى آشنا مىكند و ما از آن غافل هستيم .
بالجمله ، كتاب خدا كتاب معرفت و اخلاق و دعوت به سعادت و كمال است ، كتاب تفسير نيز بايد كتاب عرفانى اخلاقى و مبيّن جهات عرفانى و اخلاقى و ديگر جهات دعوت به سعادت آن باشد . مفسّرى كه از اين جهت غفلت كرده يا صرف نظر نموده يا اهمّيّت به آن نداده ، از مقصود قرآن و منظور اصلى انزال كتب و ارسال رسل غفلت ورزيده . و اين يك خطائى است كه قرنها است اين ملت را از استفاده از قرآن شريف محروم نموده و راه هدايت را به روى مردم مسدود كرده . ما بايد مقصود از تنزيل اين كتاب را قطع نظر از جهات عقلى برهانى ، كه خود به ما مقصد را مىفهماند ، از خود كتاب خدا اخذ كنيم . مصنّف كتاب مقصد خود را بهتر مىداند . اكنون به فرموده هاى اين مصنّف راجع به شئون قرآن نظر كنيم ، مىبينيم خود مىفرمايد : ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيه هُدىً لِلمُتَّقين 2 : 2 .[1]اين كتاب را كتاب هدايت خوانده .
مىبينيم در يك سورهء كوچك چندين مرتبه مىفرمايد : وَلَقَدْ يَسَّرْنا القُرآنَ لِلذّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِر 54 : 17 .[2]مىبينيم مىفرمايد : و انْزَلْنا الَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ الَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّروُن 16 : 44 .[3]مىفرمايد : كِتابٌ انْزَلناه اليْك مُبارَكٌ لِيَدَّبَّروُا آياتِه

[1]- « هيچ شكَّى در اين كتاب نيست و آن هدايت براى پرهيزكاران است . » ( بقره - 2 ) .
[2]- « ما قرآن را براى متذكر شدن آسان ساختيم ، آيا متذكر شونده اى هست ؟ » ( قمر - 17 ) .
[3]- « ما قرآن را ( يكباره ) به سوى تو نازل كرديم تا آنچه را كه ( تدريجا ) بر مردم فرستاده شده است براى آنها بيان كنى شايد آنان بينديشند . » ( نحل - 44 ) .