کتاب آداب نماز ( فارسی )

و از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله روايت شده كه « قول بنده كه مىگويد الحمد للَّه سنگينتر است در ميزانش از هفت آسمان و هفت زمين . »[1]و هم از آن حضرت منقول است كه « اگر خداوند عطا كند جميع دنيا را به بنده اى از بندگانش پس از آن بگويد آن بنده : الحمد للَّه ، آن كه او گفته افضل است از آنچه به او عطا شده . »[2]و هم از آن حضرت روايت شده كه « هيچ چيز محبوبتر پيش خدا نيست از قول قائل الحمد للَّه ، و از اين جهت خداوند به آن بر خود ثنا گفته . »[3]و احاديث در اين باب بسيار است .
قوله تعالى : رَبِّ الْعالَمين 1 : 2 « ربّ » اگر به معناى « متعالى » و « ثابت » و « سيّد » باشد ، از اسماء ذاتيّه است . و اگر به معناى « مالك » و « صاحب » و « غالب » و « قاهر » باشد ، از اسماء صفتيّه است . و اگر به معناى « مربّى » و « منعم » و « متمّم » باشد ، از اسماء افعاليه است .
و « عالم » اگر « ما سوى اللَّه » كه شامل همهء مراتب وجود و منازل غيب و شهود است باشد ، « ربّ » را بايد از اسماء صفات گرفت . و اگر مقصود « عالم ملك » است كه تدريجى الحصول و الكمال است ، مراد از آن اسم فعل است . و در هر صورت ، در اينجا مقصود اسم ذات نيست . و شايد ، به نكته اى ، مراد از « عالمين » همين عوالم ملكيّه ، كه در تحت تربيت و تمشيت الهيّه به كمال لايق خود مىرسد ، و مراد از « ربّ » مربّى ، كه از اسماء افعال است ، باشد .
و بدان كه ما در اين رساله از ذكر جهات تركيبى و لغوى و ادبى آيات شريفه خوددارى مىكنيم ، زيرا كه آنها را غالبا متعرّض شده‌اند . و بعض امور كه يا اصلا تعرّض نشده يا ذكر ناقص از آن شده در اين جا مذكور مىگردد .

[1]- مستدرك الوسائل ، چاپ مؤسسهء آل البيت ، ج 5 ، ص 314 . .
[2]- مكارم الاخلاق ، ص 307 ، « الباب العاشر » ، « الفصل الثالث ، فى التحميد » . ( با اندكى اختلاف ) . .
[3]- مأخذ يافت نشد . .

و بايد دانست كه اسماء « ذات » و « صفات » و « افعال » كه اشاره اى به آن شد ، مطابق اصطلاح ارباب معرفت است . و بعضى از مشايخ اهل معرفت در كتاب انشاء الدوائر اسماء را تقسيم نموده به « اسماء ذات » و « اسماء صفات » و « اسماء افعال » و فرموده است :
و اسماء الذّات هو : اللَّه ، الربّ ، الملك ، القدّوس ، السّلام ، المؤمن ، المهيمن ، العزيز ، الجبّار ، المتكبّر ، العلىّ ، العظيم ، الظَّاهر ، الباطن ، الاوّل ، الآخر ، الكبير ، الجليل ، المجيد ، الحقّ ، المبين ، الواجد ، الماجد ، الصمد ، المتعالى ، الغنىّ ، النور ، الوارث ، ذو الجلال ، الرقيب .
و اسماء الصفات و هي : الحىّ ، الشّكور ، القهّار ، القاهر ، المقتدر ، القوىّ ، القادر ، الرّحمن ، الرحيم ، الكريم ، الغفّار ، الغفور ، الودود ، الرّؤف ، الحليم ، الصّبور ، البرّ ، العليم ، الخبير ، المحصى ، الحكيم ، الشّهيد ، السميع ، البصير .
و اسماء الافعال هو : المبدئ ، الوكيل ، الباعث ، المجيب ، الواسع ، الحسيب ، المقيت ، الحفيظ ، الخالق ، البارء ، المصوّر ، الوهّاب ، الرّزّاق ، الفتّاح ، القابض ، الباسط ، الخافض ، الرّافع ، المعزّ ، المذلّ ، الحكيم ، العدل ، اللَّطيف ، المعيد ، المحيى ، المميت ، الوالى ، التوّاب ، المنتقم ، المقسط ، الجامع ، المغنى ، المانع ، الضّارّ ، النّافع ، الهادى ، البديع ، الرّشيد . -[1]انتهى .
و در ميزان اين تقسيم گفته‌اند كه گرچه تمام اسماء اسماء ذات است لكن به اعتبار ظهور ذات ، اسماء ذات گويند ، و به اعتبار ظهور صفات و افعال ، اسماء صفاتيّه و افعاليّه به آنها گويند ، يعنى ، هر اعتبار ظاهرتر گرديد ، اسم تابع آن است . و از اين جهت گاهى در بعضى اسماء دو يا سه اعتبار جمع شود ، و از اين جهت از اسماء ذاتيّه و صفاتيّه و افعاليّه يا دو از اين سه شود ، مثل « ربّ » چنانچه ذكر شد . و اين مطلب در مذاق نويسنده درست نيايد و مطابق

[1]- انشاء الدوائر ، ص 28 . .

ذوق عرفانى نشود . بلكه آنچه در اين تقسيم به نظر مىرسد آن است كه ميزان در اين اسماء آن است كه سالك به قدم معرفت پس از آن كه فناى فعلى براى او دست داد ، حق تعالى تجلَّياتى كه به قلب او مىكند تجلَّيات به اسماء افعال است ، و پس از فناى صفاتى ، تجلَّيات صفاتيّه ، و پس از فناى ذاتى ، تجلَّيات به اسماء ذات براى او مىشود . و اگر قلب او قدرت حفظ داشت پس از صحو ، آنچه كه از مشاهدات افعاليّه خبر دهد اسماء افعال است ، و آنچه كه از مشاهدات صفاتيّه ، اسماء صفات ، و هكذا اسماء ذات . و اين مقام را تفصيلى است كه در اين اوراق نشايد . و آنچه را در انشاء الدوائر مذكور شده ، مطابق ميزانى كه خود دست داده صحيح نيست ، چنانچه در نظر به اسماء واضح شود .
و مىتوان گفت كه اين تقسيم به « اسماء ثلاثه » در قرآن شريف نيز اشاره به آن شده . و آن آيات شريفهء آخر سورهء « حشر » است . قال تعالى : هُوَ الله الَّذى لا اله الا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحيمُ 59 : 22 .[1]إلى آخر الآيات الشريفة .
و اين آيات شريفه ، شايد اوّلى آنها اشاره به اسماء ذاتيّه ، و دومى اشاره به اسماء صفاتيّه ، و سومى اشاره به اسماء افعاليّه ، باشد . و تقديم ذاتيّه بر صفاتيّه ، و آن بر افعاليّه ، به حسب ترتيب حقايق وجوديّه است و تجلَّيات الهيّه ، نه به حسب ترتيب مشاهدات اصحاب مشاهده و تجليات به قلوب ارباب قلوب . و بايد دانست كه آيات شريفه را رموز ديگرى است كه ذكر آن مناسب مقام نيست . و اين كه آيهء دوم اسماء صفاتيّه ، و سوم افعاليّه است ، واضح است . و اما « عالم الغيب و الشهادة » و « رحمن » و « رحيم » از اسماء ذاتيّه بودن مبنى بر آن است كه « غيب » و « شهادت » عبارت از اسماء باطنه و ظاهره باشد ، و « رحمانيّت » و « رحيميّت » از تجلَّيات « فيض اقدس » باشد نه « فيض مقدس » . و اختصاص دادن اين اسماء را به ذكر ، با اينكه « حىّ » و

[1]- « اوست خدايى كه جز او خدايى نيست ، داناى نهان و آشكار ، اوست رحمن رحيم . » ( حشر - 22 ) . .

« ثابت » و « ربّ » و امثال آن به اسماء ذاتيّه نزديكتر به نظر مىآيد ، شايد براى احاطهء آنها باشد ، زيرا كه اينها از امّهات اسماء هستند . و اللَّه العالم .
تنبيه در لفظ و اشتقاق و معنى « عالمين » اختلاف عظيم واقع است . چنانچه بعضى گفته‌اند « عالمين » جمع است و مشتمل بر جميع اصناف خلق است از مادّى و مجرّد ، و هر صنفى خود عالمى است . و اين جمع از جنس خود مفرد ندارد و اين قول مشهور است .
و بعضى گفته‌اند كه « عالم » ، به فتح لام ، اسم مفعول و « عالم » ، به كسر ، اسم فاعل است ، و « عالمين » به معناى « معلومين » است و اين قول علاوه بر آن كه خود في حدّ نفسه بى شاهد و بعيد است ، اطلاق « ربّ المعلومين » بسيار بارد و بى مورد است .
و اشتقاق آن را بعضى از « علامت » دانسته‌اند . و در اين صورت بر تمام موجودات اطلاق شود ، زيرا كه همه علامت و نشانه و آيهء ذات مقدّسند . و « واو » و « نون » به اعتبار اشتمال بر ذوى العقول و تغليب آن است بر ديگر موجودات .
و بعضى او را مشتق از « علم » دانسته‌اند . و در هر صورت ، اطلاق آن بر جميع موجودات صحيح است ، چنانچه اطلاق بر ذوى العقول نيز وجيه است . ولى « عالم » اطلاق بر « ما سوى اللَّه » شود ، و بر هر صنف و هر فرد نيز گاه اطلاق شود . و اگر آن كس كه « عالم » را بر هر فرد و صنف اطلاق كند از اهل عرف و لغت باشد ، به اعتبار آن كه هر فردى علامت ذات بارى است - و فى كُلِّ شَىْءٍ لَه آيَةٌ .[1]و اگر عارف الهى باشد ، به اعتبار آن كه هر موجودى ظهور اسم جامع و مشتمل كلّ حقايق است به طريق ظهور احديّت جمع و

[1]- و في كلّ شيء له آية ( شاهد ) تدلّ على انّه واحد . ( در هر چيز خدا را آيتى است ، كه دلالت كند بر اينكه او يكتاست . ) كشف الاسرار ، ميبدى ، ج 1 ، ص 436 . برخى اين بيت را از « ابو العتاهيه » دانسته‌اند . .

سر وجود ، و از اين جهت تمام عالم را و هر جزئى از آن را اسم اعظم به مقام احديّت جمع ممكن است دانست ، و الاسماء كلَّها في الكلّ و كذا الآيات .
و بنابر آنچه ذكر شد ، ايراد فيلسوف عظيم الشّأن صدر الملَّة و الدّين قدّس سرّه بر مثل بيضاوى وارد است ، زيرا كه آنها ذوق اين مشرب نكرده‌اند ، و اما در مسلك اصحاب عرفان صحيح نيست . و چون كلام بيضاوى در اين مقام و كلام فيلسوف مذكور طولانى است ، ذكر آن نشد ، هر كس مايل است ، به تفسير سورهء « فاتحهء » مرحوم فيلسوف مذكور رجوع كند .
و « ربّ » اگر از اسماء صفات باشد به معنى « مالك » و « صاحب » و اشباه آن مراد از « عالمين » جميع ما سوى اللَّه ممكن است باشد ، چه موجودات عالم ملك باشد يا موجودات مجرّدهء غيبيّه . و اگر از اسماء افعال باشد - كه شايد ظاهرتر همين است - مراد از « عالمين » عالم ملك است فقط ، زيرا كه « ربّ » در آن وقت به معنى « مربّى » است ، و اين معنا تدريج لازم دارد و عوالم مجرّده از تدريج زمانى منزّه هستند . گر چه نزد نويسنده به يك معنى روح « تدريج » در عالم « دهر » متحقّق است ، و به همان معنى اثبات حدوث زمانى ، به معنى روح زمان و دهريّت تدريج ، در عوالم مجرّده نيز كرديم ، و در مسلك عرفانى نيز حدوث زمانى را براى جميع عوالم ثابت مىدانيم ، اما نه به آن طور كه در فهم متكلَّمين و اصحاب حديث آيد .
تنبيه آخر بدان كه « حمد » چون در مقابل « جميل » است ، و از آيهء شريفه استفاده شود كه حمد و ستايش براى مقام اسم اعظم كه اسم جامع است ، كه داراى مقام ربوبيّت عالميان و رحمت « رحمانيّه » و « رحيميّه » و « مالك يوم دين » است ثابت است ، پس اين اسماء شريفه يعنى ربّ و رحمن و رحيم و مالك را بايد در تحميد مدخليّتى به سزا باشد . و ما پس از اين در ذيل قول خداى تعالى :
مالِكِ يَوْمِ الدّين 1 : 4 به بيانى تفصيلى ذكرى از اين مطلب مىنماييم .
و اكنون راجع به تناسب مقام ربوبيّت عالميان با « تحميد » سخن

مىگوييم . و آن از دو جهت متناسب است :
يكى آن كه چون خود حامد از عالميان بلكه خود گاهى عالمى برأسه است ، بلكه در نظر اهل معرفت هر يك از موجودات عالمى برأسه مىباشد ، تحميد حق كند كه او را با دست تربيت مقام ربوبيّت از ضعف و نقص و وحشت و ظلمت نيستى هيولانى ، به قوّت و كمال و طمأنينه و نورانيّت عالم انسانيّت آورد ، و از منازل جسمى و عنصرى و معدنى و نباتى و حيوانى در تحت نظامى مرتّب به حركات ذاتيّه و جوهريّه و عشقهايى فطرى و جبلى عبور داد و به منزلگاه انسانيّت كه اشرف منازل موجودات است رسانيد . و پس از اين نيز تربيت كند تا آن كه آنچه در وهم تو نايد آن شوم .
« پس عدم گردم عدم چون ارغنون گويدم انا إليه راجعون 2 : 156[1]و ديگر آن كه چون تربيت نظام عالم ملك از فلكيّات و عنصريّات و جوهريّات و عرضيّات آن ، مقدّمهء وجود انسان كامل است و در حقيقت اين وليده عصارهء عالم تحقّق و غاية القصواى عالميان است و از اين جهت آخر وليده است ، و چون عالم ملك به حركت جوهريّهء ذاتيّه متحرّك است و اين حركت ذاتى استكمالى است به هر جا منتهى شد آن غايت خلقت و نهايت سير است ، و چون به طريق كلَّى نظر در جسم كلّ و طبع كلّ و نبات كلّ و حيوان كلّ و انسان كلّ افكنيم انسان آخرين وليده اى است كه پس از حركات ذاتيّهء جوهريّهء عالم به وجود آمده و منتهى به او شده ، پس دست تربيت حق تعالى در تمام دار تحقق به تربيت انسان پرداخته است و الانسان هو الأوّل و الآخر .
و اين كه ذكر شد ، در افعال جزئيّه و نظر به مراتب وجود است ، و الا به حسب فعل مطلق از براى فعل حق تعالى غايتى جز ذات مقدّسش نيست

[1]- « بار ديگر از ملك قربان شوم - آنچه اندر وهم نايد آن شوم پس عدم گردم عدم چون ارغنون - گويدم ك انا إليه راجعون » . - مولوى .

چنانچه در محالّ خود مبرهن است . و نظر به افعال جزئيّه نيز چون كنيم ، غايت خلقت انسان عالم غيب مطلق است ، چنانچه در قدسيّات وارد است :
يا بن آدم خلقت الأشياء لاجلك ، و خلقتك لاجلى .[1]و در قرآن شريف خطاب به موسى بن عمران على نبينا و آله و عليه السلام فرمايد : وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسى 20 : 41[2]و نيز فرمايد : وَانَا اخْتَرْتُكَ 20 : 13 .[3]پس ، انسان مخلوق « لاجل اللَّه » و ساخته شده براى ذات مقدّس او است ، و از ميان موجودات او مصطفى و مختار است ، غايت سيرش وصول به باب اللَّه و فناى في ذات اللَّه و عكوف به فناء اللَّه است ، و معاد او إلى اللَّه و من اللَّه و في اللَّه و باللَّه است ، چنانچه در قرآن فرمايد : انَّ الَيْنا ايابَهُم 88 : 25 .[4]و ديگر موجودات به توسّط انسان رجوع به حق كنند ، بلكه مرجع و معاد آنها به انسان است ، چنانچه در زيارت جامعه ، كه اظهار شمّه اى از مقامات ولايت را فرموده ، مىفرمايد : و اياب الخلق اليكم ، و حسابهم عليكم . و مىفرمايد : بكم فتح اللَّه ، و بكم يختم .[5]و اينكه در آيهء شريفه حق مىفرمايد : انَّ الَيْنا ايابَهُمْ ثُمَّ انَّ عَلَيْنا حِسابَهُم 88 : 25 - 26 .[6]و در زيارت جامعه مىفرمايد : و اياب الخلق إليكم و حسابهم عليكم سرّى از اسرار توحيد ، و اشاره به آن است كه رجوع به انسان الكامل رجوع إلى اللَّه است ، زيرا كه انسان كامل فانى مطلق و باقى به بقاء اللَّه است و از خود تعيّن و انّيّت و انانيّتى ندارد ، بلكه خود از اسماء حسنى و اسم اعظم است ، چنانچه اشاره به اين معنى در قرآن و احاديث شريفه بسيار است .
و قرآن شريف به قدرى جامع لطايف و حقايق و سراير و دقايق توحيد

[1]- « اى فرزند آدم ، من همه چيز را براى تو و تو را براى خود آفريدم » . علم اليقين ، ج 1 ، ص 381 . .
[2]- پاورقى 390 . .
[3]- پاورقى 388 . .
[4]- « همانا بازگشت آنان به سوى ماست . » ( غاشيه - 25 ) .
[5]- « بازگشت آفريدگان به سوى شما و حسابرسى آنان با شماست . . . خدا به سبب شما ( خلقت را ) آغاز كرد و به شما پايانش مىدهد . » عيون اخبار الرّضا ، ج 2 ، ص 272 . زيارت « جامعهء كبيره » . .
[6]- « همانا بازگشت آنان به سوى ماست ، آن گاه حسابشان بر عهدهء ماست . » ( غاشيه - 25 ، 26 ) . .

است كه عقول اهل معرفت در آن حيران مىماند ، و اين ، اعجاز بزرگ اين صحيفهء نورانيّهء آسمانى است ، نه فقط حسن تركيب و لطف بيان و غايت فصاحت و نهايت بلاغت و كيفيّت دعوت و اخبار از مغيبات و احكام احكام و اتقان تنظيم عائله و امثال آن ، كه هر يك مستقلا اعجازى فوق طاقت و خارق عادت است . بلكه مىتوان گفت اين كه قرآن شريف معروف به فصاحت شد و اين اعجاز در بين ساير معجزات مشهور آفاق شد ، براى اين بود كه در صدر اول اعراب را اين تخصّص بود و فقط اين جهت از اعجاز را ادراك كردند ، و جهات مهمترى كه در آن موجود بود و جهت اعجازش بالاتر و پايهء ادراكش عالىتر بود اعراب آن زمان ادراك نكردند . الآن نيز آنهايى كه هم افق آنها هستند ، جز تركيبات لفظيّه و محسّنات بديعيّه و بيانيّه چيزى از اين لطيفهء الهيّه ادراك نكنند . و اما آنهايى كه به اسرار و دقايق معارف آشنا و از لطائف توحيد و تجريد باخبرند ، وجههء نظرشان در اين كتاب الهى و قبلهء آمالشان در اين وحى سماوى همان معارف آن است و به جهات ديگر چندان توجهى ندارند . و هر كس نظرى به عرفان قرآن و عرفاى اسلام كه كسب معارف از قرآن نمودند كند و مقايسه ما بين آنها با علماء ساير اديان و تصنيفات و معارف آنها كند ، پايهء معارف اسلام و قرآن را ، كه اسّ اساس دين و ديانت و غاية القصواى بعث رسل و انزال كتب است ، مىفهمد ، و تصديق به اين كه اين كتاب وحى الهى و اين معارف معارف الهيّه است براى او مئونه ندارد .
ايقاظ ايمانى بدان كه ربوبيّت حق تعالى جلّ شأنه از عالميان بر دو گونه است :
يكى « ربوبيّت عامّه » كه تمام موجودات عالم در آن شركت دارند . و آن تربيتهاى تكوينى است كه هر موجودى را از حدّ نقص به كمال لايق خود در تحت تصرّف ربوبيّت مىرساند . و تمام ترقّيات طبيعيّه و جوهريّه و حركات و تطوّرات ذاتيّه و عرضيّه در تحت تصرّفات ربوبيّت واقع شود . و بالجمله ، از منزل مادّة الموادّ و هيولاى اولى تا منزل حيوانيّت و حصول قواى جسمانيّه و