کتاب آداب نماز ( فارسی )

منكشف گردد .
پس ، آثار و افعال كماليّه را به همان نسبت كه به خلق نسبت دهند ، به همان نسبت به حق نيز نسبت توان داد ، بدون آن كه مجاز در هيچ طرف باشد .
و اين در نظر وحدت و كثرت و جمع بين الامرين متحقّق گردد . بلى ، كسى كه در كثرت محض واقع است و از وحدت محجوب است ، فعل را به خلق نسبت دهد و از حق غافل شود ، چون ما محجوبان ، و كسى كه وحدت در قلبش جلوه كند ، از خلق محجوب شود و همهء افعال را به حق نسبت دهد . و عارف محقّق جمع بين « وحدت » و « كثرت » كند : در عين حال كه فعل را به حق نسبت مىدهد بى شائبهء مجاز ، به خلق نسبت دهد بى شائبهء مجاز . و آيهء شريفهء وَما رَمَيْتَ اذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ الله رَمى 8 : 17 ،[1]كه در عين اثبات رمى نفى آن نمود ، و در عين نفى اثبات فرموده ، اشاره به همين مشرب احلاى عرفانى و مسلك دقيق ايمانى است . و اين كه گفتيم افعال و آثار كماليّه ، و نقايص را خارج نموديم ، چون كه نقايص به اعدام برگردد ، و آن از تعيّنات وجود است و منسوب به حق نيست مگر بالعرض . و شرح اين مبحث را در اين اوراق نتوان داد .
و چون اين مقدّمه معلوم شد ، نسبت « تنزيل » به حق و جبرئيل ، و « احياء » به اسرافيل و حق ، و « اماته » به عزرائيل و ملائكهء موكَّله به نفوس و حق ، معلوم شود . و در قرآن شريف اشاره به اين مطلب بسيار است . و اين يكى از معارف قرآن است كه قبل از اين كتاب شريف در آثار حكما و فلاسفه از آن عين و اثرى نيست ، و عائلهء بشريّه مرهون عطيّهء اين صحيفهء الهيّه‌اند در اين لطيفه ، چون ساير معارف الهيّهء قرآنيه .
مطلب دوم در اشاره به نكتهء آن كه فرموده است انّا به صيغهء جمع و انزلنا به صيغهء جمع .
بدان كه نكتهء آن ، تفخيم مقام حق تعالى به مبدئيّت تنزيل اين كتاب

[1]- پاورقى 287 . .

شريف است . و شايد اين جمعيت براى جمعيّت اسمائيّه باشد ، و اشاره به آن باشد كه حق تعالى به جميع شئون اسمائيّه و صفاتيّه مبدأ از براى اين كتاب شريف است ، و از اين جهت ، اين كتاب شريف صورت احديّت جمع جميع اسماء و صفات و معرّف مقام مقدس حق به تمام شئون و تجلَّيات است . و به عبارت ديگر ، اين صحيفهء نورانيّه صورت « اسم اعظم » است ، چنانچه انسان كامل نيز صورت اسم اعظم است ، بلكه حقيقت اين دو در حضرت غيب يكى است ، و در عالم تفرقه از هم به حسب صورت متفرّق گردند ، ولى باز به حسب معنا از هم متفرّق نشوند . و اين يكى از معانى لن يفترقا حتّى يردا علىّ الحوض[1]مىباشد . و چنانچه حق تعالى بيدى الجلال و الجمال تخمير طينت آدم اول و انسان كامل فرموده ، بيدى الجمال و الجلال تنزيل كتاب طينت آدم و انسان كامل فرموده ، بيدى الجمال و الجلال تنزيل كتاب كامل و قرآن جامع فرموده . و شايد به همين جهت آن را « قرآن » نيز گويند ، چه كه مقام احديّت جمع وحدت و كثرت است . و از اين جهت ، اين كتاب قابل نسخ و انقطاع نيست ، زيرا كه اسم اعظم و مظاهر او ازلى و ابدى است و تمام شرايع دعوت به همين شريعت و ولايت محمّديّه است .
و شايد به همين نكته كه در انّا انزلنا گفته شد ، انّا عَرَضْنَا الامانَة 33 : 72[1]نيز به صيغهء جمع ذكر شده ، زيرا كه امانت به حسب باطن حقيقت ولايت ، و به حسب ظاهر شريعت يا دين اسلام يا قرآن يا نماز است .
مطلب سوم در اجمالى از كيفيّت نزول قرآن است و اين از لطايف معارف الهيّه و از اسرار حقايق دينيّه است كه كم كسى مىتواند به شمّه اى از آن اطلاع پيدا كند به طريق علمى . و جز كمّل از اولياء ، كه اوّل آنها خود وجود مبارك رسول ختمى است و پس از آن به دستگيرى آن سرور ديگر از

[1]- ( احزاب - 72 ) . .
[1]- « كتاب خدا و عترت من از هم جدا نمىگردند تا در كنار حوض ( كوثر ) بر من وارد شوند . » قسمتى از حديث مشهور و متواتر « ثقلين » . اصول كافى ، ج 1 ، ص 299 ، « كتاب الحجّة » ، « باب ما فرض اللَّه و رسوله من الكون مع الائمة عليهم السلام » ، حديث 6 . و ج 4 ، ص 141 . « كتاب الايمان و الكفر ، « باب ادنى ما يكون به العبد مؤمنا » ، حديث 1 .

اولياء و اهل معارفند ، كسى ديگر نتواند به طريق كشف و شهود از اين لطيفهء الهيّه مطَّلع شود ، زيرا كه مشاهدهء اين حقيقت نشود جز به وصول به عالم وحى و خروج از حدود عوالم امكانى . و ما در اين مقام به طريق اشاره و رمز بيانى از اين حقيقت مىكنيم .
بايد دانست كه قلوبى كه به طريق سلوك معنوى و سفر باطنى سير إلى اللَّه مىكنند و از منزل مظلم نفس و بيت انيّت و انانيّت مهاجرت مىنمايند ، دو طايفه‌اند به طريق كلى :
اول ، آنان كه پس از اتمام سفر إلى اللَّه ، موت آنها را درك كند ، و در همين حال جذبه و فنا و موت باقى مانند . و اينها اجرشان على اللَّه و هو اللَّه است . اينها محبوبينى هستند كه در تحت « قباب اللَّه » فانى ، و كسى آنها را نشناسد و با كسى رابطه پيدا نكنند و آنها نيز جز حق كسى را نشناسند - اوليائى تحت قبابى ، لا يعرفهم غيرى .[1]طايفهء دوم آنان هستند كه پس از تماميّت سير إلى اللَّه و في اللَّه ، قابل آن هستند كه به خود رجوع كنند و حالت صحو و هشيارى براى آنها دست دهد .
اينها آنان هستند كه به حسب تجلَّى به فيض اقدس ، كه « سرّ قدر » است ، تقدير استعداد آنها شده و آنها را براى تكميل عباد و تعمير بلاد انتخاب فرموده‌اند . اينها پس از اتصال به حضرت علميّه و رجوع به حقايق اعيان ، كشف سير اعيان و اتّصال آنها را به حضرت قدس و سفر آنها را إلى اللَّه و إلى السّعاده نمايند ، و مخلَّع به خلعت نبوت شوند . و اين كشف وحى الهى است قبل از تنزّل به عالم وحى جبرائيلى . و پس از آن كه از اين عالم توجه به عوالم نازله كردند ، كشف آنچه در اقلام عاليه و الواح قدسيّه است نمايند به قدر احاطهء علميّه و نشئهء كماليّهء خود كه تابع حضرات اسمائيّه است . و اختلاف شرايع و نبوات بلكه جميع اختلافات از آنجا است .
و در اين مقام گاه شود كه آن حقيقت غيبيّه و سريرهء قدسيّه ، كه در

[1]- پاورقى 157 . .

حضرت علميّه و اقلام و الواح عاليه مشهود شده ، از طريق غيب نفس و سرّ روح شريف آنها به توسّط ملك وحى ، كه حضرت جبرئيل است ، تنزّل كند در قلب مبارك آنها . و گاهى جبرائيل « تمثّل مثالى » پيدا كند در حضرت « مثال » براى آنها ، و گاهى « تمثّل ملكى » پيدا كند ، و از ممكن غيب به توسّط آن حقيقت تا مشهد عالم شهادت ظهور پيدا كند ، و آن لطيفهء الهيّه را تنزل دهد ، و در هر نشئه از نشئات ، صاحب وحى به طورى ادراك كند و مشاهده نمايد :
در حضرت علميه به طورى ، و در حضرت اعيان به طورى ، و در حضرات اقلام به طورى ، و در حضرات الواح به طورى ، و در حضرت مثال به طورى ، و در حس مشترك به طورى ، و در شهادات مطلقه به طورى . و اين ، هفت مرتبه از تنزّل است ، كه شايد نزول قرآن بر « سبعة احرف »[1]اشاره به اين معنى باشد . و اين معنى منافات ندارد با آنچه فرمايد : قرآن واحد من عند واحد[2]چنانچه معلوم است . و اين مقام را تفصيلى است كه مناسب ذكر نيست .
مطلب چهارم در سرّ « هاء » غايب است در « انزلناه » چنانچه معلوم شد ، از براى قرآن قبل از تنزّل در اين نشئه ، مقامات و كينونتهايى است : اول مقام او ، كينونت علميّهء او است در حضرت غيبيّه به تكلَّم ذاتى و مقارعهء ذاتيّه به طريق احديّت جمع . و ضمير غايب شايد اشاره به آن مقام باشد ، و براى افادهء اين معنى به ضمير غيبت ذكر فرموده است ، كانّه مىفرمايد همين قرآن نازل در « ليلة القدر » همان قرآن علمى در سرّ مكنون و غيبى در نشئهء علميّه است ، كه او را از آن مراتب ، كه در يك مقام متّحد با ذات و از تجلَّيات اسمائيّه بود ، نازل فرموديم ، و اين حقيقت ظاهر همان سرّ الهى است . و اين كتاب ، كه در كسوهء عبارات و الفاظ ظهور نموده ، در مرتبهء ذات به صورت تجلَّيات

[1]- ان القرآن نزل على سبعة احرف . . . بحار الانوار ، ج 89 ، ص 83 . .
[2]- انّ القرآن واحد نزل من عند واحد . اصول كافى ، ج 4 ، ص 438 ، « كتاب فضل القرآن » ، « باب النّوادر » ، حديث 12 . .

ذاتيّه ، و در مرتبهء فعل عين تجلَّى فعلى است ، چنانچه امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه فرمود : انّما كلامه فعله .[1]مطلب پنجم در بيان « ليلة القدر » مطلب پنجم در بيان « ليلة القدر » و در آن مباحث بسيار و معارف بى شمارى است كه علماء اعلام رضوان اللَّه عليهم به حسب مشارب و مسالك خود از آن بحث فرمودند ، و ما در اين اوراق بعض از آن را به طريق اشاره بيان مىكنيم . و بعض از مطالب هم ذكرى از آن نفرمودند كه ما اشاره به آن مىكنيم در ضمن امورى .
اول در وجه تسميهء « ليلة القدر » اول در وجه تسميهء « ليلة القدر » علماء اختلافاتى كردند . بعضى بر آنند كه چون صاحب شرف و منزلت است ، و قرآن صاحب قدر به توسّط ملك صاحب قدر بر رسول صاحب قدر براى امّت صاحب قدر وارد شده است ، ليلة القدرش گويند . و بعضى گفته‌اند كه براى آن « ليلهء قدر » به آن گويند كه تقدير امور و آجال و ارزاق مردم در اين شب مىشود . و بعضى گفته‌اند به واسطهء آن كه از كثرت ملائكه زمين تنگ شود ، آن را قدر گويند . و آن از قبيل وَمَنْ قُدِرَ عَلَيه رِزْقُه 65 : 7[2]است . اين حرفهايى است كه در اين مقام گفته شده . و در هر يك از آن مقامات تحقيقاتى است كه اشاره به آن اجمالا خالى از فايده نيست .
اما مطلب اول ، كه به معنى صاحب منزلت و قدر بودن است . پس بدان كه كلامى در اين مقام است كه مطلق زمان و مكان كه بعضى شريف و بعضى غير شريف و بعضى سعد و بعضى نحس است ، آيا از خود ذات زمان يا تشخّصات ذاتيّهء آن است . و همينطور در مكان . يا آن كه به واسطهء وقوع وقايع و حصول امور شريفه و خسيسه ، بالعرض داراى آن مزيت شوند . و اين گرچه مبحث مهمّ شريفى نيست و بحث در اطراف آن چندان مفيد نيست ، لكن ما به طريق اختصار از آن ياد كنيم .

[1]- پاورقى 525 . .
[2]- « و كسى كه دچار تنگى معاش است . . . » . ( طلاق - 7 ) .

وجه ترجيح احتمال اول آن است كه ظاهر اخبار و آياتى كه براى زمان و مكان شرافت يا نحوست اثبات نمودند ، آن است كه صفت خود آنها است نه صفت به حال متعلَّق . و چون مانع عقلى ندارد ، حمل آنها بر ظاهر خود متعيّن است .
وجه ترجيح احتمال دوم آن است كه حقيقت زمان و مكان حقيقت واحده بلكه شخصيّت آنها نيز شخصيّت واحده است ، و از اين جهت ، ممكن نيست شخص واحد در حكم متجزّى و مختلف شود . بنابر اين ، ناچار آنچه وارد شده در شرافت يا نحوست ، محمول بر وقايع و قضاياى حاصله در آنها است . و اين وجه برهانى نيست ، زيرا كه زمان گرچه شخص واحد است ، ولى چون متدرّج و ممتدّ است و حقيقت مقداريّه است ، مانع ندارد كه بعضى اجزاء آن با بعضى ديگر در حكم و اثر مختلف باشد . و برهانى قائم نشده است كه هر شخص به هر طورى هست داراى دو حكم و دو اثر نمىشود ، بلكه خلاف آن ظاهر است . مثلا ، افراد انسان با آن كه هر يك شخص واحد هستند ، معذلك ، در صورت جسميّهء آنها اختلافات كثيره هست ، مثلا ، جليديّه و دماغ و قلب شريفتر و لطيفترند از اعضاى ديگر ، و همين طور قواى باطنه و ظاهرهء آن بعضى اشرف از بعضى هستند . و اين براى آن است كه در اين عالم انسان به نعت وحدت تامّه ظاهر نيست ، گرچه شخص واحد است ، ولى چون به نعت كثرت ظاهر است ، احكام او نيز مختلف شود .
و اما وجه ترجيح احتمال اول نيز وجه صحيح دل پسندى نيست ، زيرا كه مرجع اين حرف به « اصالة الظَّهور » و « اصالة الحقيقة » ، مثلا ، مىباشد . و در اصول معلوم شده است كه « اصالة الحقيقة » و « اصالة الظهور » براى آنست كه در مورد شك در مراد ، تعيين مراد كند ، نه پس از معلوميّت مراد ، اثبات حقيقت نمايد . تأمّل[1].

[1]وجه تأمل آن است كه در اينجا از جهت ديگر مىتوان اين دعوى را تقرير كرد و آن آنست كه ظاهر در نسبت دادن محمولى به موضوع آن است كه آن موضوع خوددارى آن حكم باشد و تمام موضوع باشد چنانچه

بنابر اين ، هر دو وجه ممكن است ، ولى وجه ثانى به نظر ارجح است .
بنابر اين ، شايد « ليلة القدر » براى آن صاحب « قدر » شده است كه شب وصال نبىّ ختمى و ليلهء وصول عاشق حقيقى به محبوب خود است . و در مباحث سابقه معلوم شد كه تنزّل ملائكه و نزول وحى پس از حصول فنا و قرب حقيقى است . و از اخبار كثيره و آيات شريفه نيز استفاده شود كه شرف و نحوست زمانها و مكانها به واسطهء وقايع در آن است ، و اين با مراجعه معلوم شود .
گرچه استفادهء شرف ذاتى از بعض آنها نيز مىشود .
و اما احتمال ديگر كه ليلة القدرش گويند : براى آن كه در آن تقدير امور ايّام سنه شود . پس ، بدان كه حقيقت « قضا » و « قدر » و كيفيّت آن ، و مراتب ظهور آن ، از اجلّ و اشرف علوم الهيّه است ، و از باب كمال دقّت و لطافت آن ، غور در اطراف آن براى نوع مردم منهىّ و موجب حيرت و ضلالت است .
و از اين جهت ، اين حقيقت را از اسرار شريعت و ودايع نبوت بايد شمرد ، و از بحث دقيق در اطراف آن بايد صرف نظر كرد . و ما اشاره به يك مبحث آن ، كه مناسب اين مقام است ، مىكنيم . و آن آن است كه با آن كه تقدير امور در علم حق تعالى در ازل آزال شده و از امور تدريجيّه نسبت به مقام منزّه علم ربوبى نيست ، معنى « تقدير » در هر سال ، در ليلهء معيّنه ، چيست ؟ بدان كه از براى « قضا » و « قدر » مراتبى است كه به حسب آن مراتب و نشئات احكام آنها متفاوت شود . مرتبه اولى از آن ، حقايقى است كه در حضرت علم به تجلَّى به « فيض اقدس » تبع ظهور اسماء و صفات تقدير و اندازه گيرى شود . و بعد از آن در اقلام عاليه و الواح عاليه ، حسب ظهور ، به تجلَّى فعلى تقدير و تحكيم شود . و در اين مراتب تغييرات و تبديلاتى واقع نشود . و قضاى حتم لا يبدّل ، حقايق مجرّدهء واقعه در حضرات اعيان و نشئهء علميّه و نازله در اقلام و الواح مجرّده است . و پس از آن ، حقايق به صور

در باب اطلاق نيز شيخ استاد ما در علوم تقليد به اين بيان بى احتياج به مقدمات اطلاق اثبات اطلاق مىكردند .

برزخيّه و مثاليّه در الواح ديگر و عالم نازلتر ظهور كند ، كه آن عالم « خيال منفصل » و « خيال الكلّ » است ، كه به طريقهء حكماء اشراق آن عالم را عالم « مثل معلَّقه » گويند . و در اين عالم تغييرات و اختلافاتى ممكن الوقوع بلكه واقع است . و پس از آن ، تقديرات و اندازه گيرىها به توسّط ملائكهء موكَّله به عالم طبيعت است ، كه در اين لوح قدر تغييرات دائمى و تبديلات هميشگى است ، بلكه خود صورت سيّاله و حقيقت متصرّمه و متدرّجه است . و در اين لوح ، حقايق قابل شدّت و ضعف ، و حركات قابل سرعت و بطؤ و زياده و نقيصه‌اند ، و معذلك ، وجههء « يلى اللَّهى » و وجههء غيبى همين اشيا ، كه جهت تدلَّى به حق است و صورت ظهور « فيض منبسط » و « ظلّ ممدود » است و حقيقت « علم فعلى » حق است ، به هيچ وجه تغيير و تبديل در آن راه ندارد .
بالجمله ، كليّهء تغييرات و تبديلات و زيادى آجال و تقدير ارزاق نزد حكماء در لوح « قدر علمى » كه « عالم مثال » است - و نزد نويسنده در لوح « قدر عينى » كه محل خود تقديرات است - به دست ملائكهء موكلَّه به آن واقع شود .
بنابر اين ، مانعى ندارد كه چون « ليلة القدر » ليلهء توجه تامّ ولىّ كامل و ظهور سلطنت ملكوتيّهء او است ، به توسّط نفس شريف ولىّ كامل و امام هر عصر و قطب هر زمان - كه امروز حضرت بقية اللَّه في الارضين ، سيدنا و مولانا و امامنا و هادينا ، حجة بن الحسن العسكرى ارواحنا لمقدمه فداء است - تغييرات و تبديلات در عالم طبع واقع شود . پس ، هر يك از جزئيات طبيعت را خواهد بطيء الحركة كند ، و هر يك را خواهد سريع كند ، و هر رزقى را خواهد توسعه دهد ، و هر يك را خواهد تضييق كند . و اين اراده ارادهء حق است ، و ظل و شعاع ارادهء ازليّه و تابع فرامين الهيّه است ، چنانچه ملائكة اللَّه نيز از خود تصرّفى ندارند و تصرّفات همه ، بلكه تمام ذرّات وجود ، تصرّف الهى و از آن لطيفهء غيبيّهء الهيه است - فَاسْتَقِمْ كَما امِرْت 11 : 112 .[1]و اما آنچه گفته شده در احتمال ديگر ، وجه تسميهء « ليلة القدر » كه چون

[1]- « . . . پس استقامت بورز آنچنانكه بدان امر شده اى . » ( هود - 112 ) .