کتاب آداب نماز ( فارسی )

چنانچه بعضى از اهل معرفت روايت نمودند از رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله راجع به اهل بهشت كه ملكى مىآيد پيش آنها ، پس از آن كه اذن ورود مىطلبد وارد مىشود و نامه اى از جناب ربوبيّت به آنها مىدهد بعد از آن كه از خداى تعالى به آنها سلام ابلاغ نمايد . و در آن نامه است براى هر انسانى كه مخاطب به آن است :
من الحىّ القيّوم الَّذى لا يموت إلى الحىّ القيّوم الَّذى لا يموت . امّا بعد ، فانّى اقول للشّيء كن فيكون ، و قد جعلتك تقول للشّيء كن فيكون . فقال صلى اللَّه عليه و آله : فلا يقول احد من اهل الجنّة للشّيء كن الا و يكون .[1]و اين سلطنت الهيّه ايست كه به بنده دهند از براى ترك ارادهء خود و ترك سلطنت هواهاى نفسانيّه و اطاعت ابليس و جنود او . و هيچيك از اين نتايج كه ذكر شد حاصل نمىشود مگر با حضور قلب كامل . و اگر قلب در وقت عبادت غافل و ساهى باشد ، عبادت او حقيقت پيدا نكند و شبه لهو و بازى است . و البته چنين عبادتى را در نفس به هيچ وجه تأثيرى نيست و عبادت از صورت و ظاهر به باطن و ملكوت بالا نرود - چنانچه به اين معنى در اخبار اشاره شده - و قواى نفس با چنين عبادتى تسليم نفس نشوند و سلطنت نفس بر آنها بروز نكند و همينطور قواى ظاهره و باطنه تسليم ارادهء اللَّه نگردد و مملكت در تحت كبرياى حق منقهر نشود ، چنانچه پر واضح است . و از اين جهت است كه مىبينيد در ما پس از چهل - پنجاه سال عبادت اثرى حاصل نشده ، بلكه روز به روز بر ظلمت قلب و تعصّى قوا افزوده مىشود و آن به آن اشتياق ما به طبيعت و اطاعت ما از هواهاى نفسانيّه و وساوس شيطانيّه افزون گردد . اينها نيست جز آن كه عبادات ما بى مغز و شرايط باطنه و آداب قلبيّهء آن به عمل نمىآيد ، و الا به نصّ آيهء مباركهء كتاب الهى : « نماز نهى از فحشاء و منكر

[1]» از حىّ قيّومى كه نمىميرد به [ سوى ] حىّ قيّومى كه نمىميرد . اما بعد ، من چون به ( هر ) چيز گويم « باش » ، پس ( موجود ) مىشود ، تو را ( نيز ) چنان قرار دادم كه به ( هر ) چيز بگويى « باش » موجود شود . آن گاه رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود : احدى از اهل بهشت به چيزى نمىگويد « باش » مگر آنكه ( موجود ) شود . « علم اليقين ، ج 2 ، ص 1061 . ( با اندكى اختلاف )

مىنمايد . »[1]و البته اين نهى صورى ظاهرى نيست ، لا بدّ بايد در دل چراغى روشن شود و در باطن نورى فروزان شود كه انسان را هدايت به عالم غيب كند و زاجر الهى پيدا شود كه انسان را از عصيان و نافرمانى باز دارد .
و ما خود را در زمرهء نمازگزارها محسوب مىداريم و سالهاى سال است اشتغال به اين عبادت بزرگ داريم و در خود چنين نورى نديديم و در باطن چنين زاجر و مانعى براى ما پيدا نشده ، پس واى به حال ما آن روزى كه صور اعمال ما و صحيفهء افعال ما را در آن عالم به دست ما دهند و گويند خود حساب خود را بكش ،[2]ببين آيا چنين اعمالى قابل قبول درگاه است و آيا چنين نمازى با اين صورت مشوّه ظلمانى مقرّب بساط حضرت كبريائى است ؟ و آيا با اين امانت بزرگ الهى و وصيّت انبياء و اوصياء بايد اينطور سلوك كرد و اينطور دست خيانت شيطان رجيم را ، كه عدوّ اللَّه است ، به آن راه داد ؟ و آيا نمازى كه معراج مؤمن است و قربان متّقين است[3]چرا بايد شما را از ساحت مقدّس تبعيد و از درگاه قرب الهى دور كند ؟ آن روز آيا جز حسرت و ندامت و بيچارگى و بدبختى و خجلت و شرمسارى چيزى نصيب ما مىشود ؟ حسرت و ندامتى كه در اين عالم شبيه ندارد ، خجلت و شرمسارى كه نظيرش را تصوّر نمىتوانيم كرد . حسرتهاى اين عالم هر چه باشد مشوب به هزار طور اميدها است ، و شرمسارىهاى اينجا سريع الزّوال است ، بخلاف آنجا كه روز بروز حسرت و ندامت است ، چنانچه حق فرمايد : وَانْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ اذْ قُضِىَ الامْر 19 : 39 .[4]امر گذشته را نتوان جبران نمود و عمر تلف شده را نتوان برگرداند - يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللَّه 39 : 56 .[5]

[1]- « اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَر 29 : 45 . ( عنكبوت - 45 ) .
[2]- اشاره است به آيهء 14 سورهء « اسراء » : اِقْرَءْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ اليَوْمَ عَلَيْكَ حَسيباً 17 : 14 . .
[3]- الصّلوة معراج المؤمن اعتقادات ، مرحوم مجلسى ، ص 29 . الصّلوة قربان كلّ تقىّ ( نماز وسيلهء تقرّب هر پرهيزكار است به خدا ) فروع كافى ، ج 3 ، ص 265 ، « كتاب الصّلوة » ، « باب فضل الصّلوة » ، حديث 6 . .
[4]- « بيمشان ده از روز حسرت - روزى كه كار به آخر رسد . » ( مريم - 39 ) .
[5]- پاورقى 12 . .

اى عزيز ، امروز روز مهلت و عمل است ، انبياء آمدند و كتابها آوردند و دعوتها نمودند با اين همه تشريفات و اين همه تحمّل رنج و تعب كه ما را از خواب غفلت بيدار و از سكر طبيعت هشيار كنند و ما را به عالم نور و نشئهء بهجت و سرور رسانند و به حيات ابدى و نعمتهاى سرمدى و لذّتهاى جاويدانى رسانند و از هلاك و شقاوت و نار و ظلمت و حسرت و ندامت رهايى دهند ، تمام اينها براى خود ما بدون اين كه براى آنها نتيجه اى حاصل شود و آن ذوات مقدّسه احتياجى به ايمان و اعمال ما داشته باشند ، با اين وصف در ما به هيچ وجه اثرى نكرد و شيطان مسامع قلب ما را چنان گرفته و سلطنت بر باطن و ظاهر ما همچو پيدا كرده كه هيچ يك از مواعظ آنها را در ما اثرى حاصل نشود ، بلكه هيچ يك از آيات و اخبار به گوش قلب ما نرسد و از ظاهر گوش حيوانى تجاوز نكند .
بالجمله ، اى قارى محترم كه اين اوراق را مطالعه مىكنى ، مثل نويسنده خالى از همهء انوار و تهى دست از همهء اعمال صالحه و گرفتار هواهاى نفسانيّه مباش ، تو به حال خود رحمى كن و از عمر خود نتيجه اى حاصل كن ، دقت در حال انبياء و اولياء كمّل كن و اشتهاهاى كاذب و وعده هاى شيطان را پشت پا زن ، مغرور گول شيطان مباش و فريب نفس امّاره مخور كه تدليس اينها بسيار دقيق است و هر امر باطلى را به صورت حق به انسان تعميه مىكنند و انسان را فريب مىدهند . گاهى به اميد توبه در آخر عمر انسان را به شقاوت مىكشانند ، با آن كه توبه در آخر عمر و تراكم ظلمات معاصى و بسيارى مظالم عباد و حقوق اللَّه امرى است بسيار صعب و مشكل . امروز كه ارادهء انسان قوّت دارد و قواى جوانى برقرار است و درخت معصيت برومند نيست و سلطنت شيطان در نفس مستحكم نشده و نفس جديد العهد به ملكوت و قريب الافق به فطرت اللَّه است و شرايط حصول و قبول توبه سهل است ، نمىگذارند انسان قيام به توبه كند و اين درخت سست را ريشه كن و سلطنت غير مستقلّ را منقرض نمايد ، وعدهء ايّام پيرى را مىدهند كه بعكس اين ، اراده ضعيف و قوا ناتوان و درخت معاصى گوناگون كهن و برومند و سلطنت ابليس

در ظاهر و باطن مستقل و مستقرّ شده و الفت به طبيعت شديد و بعد از ملكوت زياد و نور فطرت خاموش و منطفى گرديده و شرايط توبه سخت و ناگوار شده است ، اين نيست جز غرور .
و گاهى به وعدهء شفاعت شافعين عليهم السلام انسان را از ساحت قدس آنها دور و از شفاعت آنها مهجور مىنمايند ، زيرا كه انغمار در گناهان كم كم قلب را سياه و منكوس كند و انسان را به سوء عاقبت منجرّ نمايد . و طمع شيطان از انسان دزديدن ايمان است ، دخول در گناهان را مقدّمهء آن قرار مىدهد تا به نتيجهء مطلوبه برسد . انسان اگر طمع شفاعت دارد ، بايد در اين عالم با سعى و كوشش رابطهء بين خود و شفعاى خود را حفظ كند و قدرى تفكَّر در حال شافعان محشر نمايد كه حال آنها در عبادت و رياضت به كجا رسيده بود . فرضا كه شما با ايمان از دنيا برويد ، ولى اگر بار گناهان و مظالم سنگين باشد ممكن است در عذابهاى گوناگون برزخ و قبر از شما شفاعت نشود ، چنانچه از حضرت صادق منقول است كه « برزخ شما با خودتان است . »[1]و عذابهاى برزخ طرف قياس با عذابهاى اين جا نيست ، و طول مدّت برزخ را جز خدا كسى نداند ، شايد ميليون ميليونها سال طول كشد . و ممكن است در قيامت نيز پس از مدّتهاى طولانى و عذابهاى گوناگون طاقت فرسا شفاعت نصيب ما شود ، چنانچه در احاديث نيز اين معنى وارد است .[2]پس ، غرور شيطان انسان را از عمل صالح باز دارد و انسان را يا بى ايمان يا با بارهاى سنگين از دنيا ببرد و به شقاوت و بدبختى گرفتار كند . و گاهى با وعدهء رحمت واسعهء ارحم الرّاحمين دست انسان را از دامن رحمت كوتاه كند ، غافل از آن كه اين همه بعث رسل و ارسال كتب و فرو فرستادن فرشتگان و وحى و الهام به پيغمبران و راهنمايى طريق حق ، از رحمت ارحم الرّاحمين است . عالم را رحمت واسعهء حق فرو گرفته و ما در لب چشمهء

[1]- اين معنى از روايت عمرو بن يزيد در فروع كافى ، ج 3 ص 242 ، و علم اليقين ، ج 2 ، ص 1051 ، استفاده مىشود . .
[2]- از جمله در بحار الانوار ، ج 8 ، ص 362 ، « كتاب العدل و المعاد » ، باب 12 ، حديث 35 و 36 . .

حيوان از تشنگى به هلاكت مىرسيم .
بزرگتر رحمتهاى الهى قرآن است ، تو اگر به رحمت ارحم الرّاحمين طمع دارى و آرزوى رحمت واسعه دارى ، از اين رحمت واسعه استفاده كن .
طريق وصول به سعادت را باز نموده و چاه را از راه روشن فرموده . تو خود به پاى خود در چاه مىافتى و از راه معوج مىشوى ، رحمت را چه نقصانى است ؟ اگر ممكن بود طريق خير و سعادت را به مردم به طور ديگر نشان بدهند ، مىدادند ، به موجب وسعت رحمت ، و اگر ممكن بود اكراها مردم را به سعادت برسانند مىرساندند ، لكن هيهات راه آخرت راهى است كه جز با قدم اختيار نمىتوان آن را پيمود ، سعادت با زور حاصل نشود ، فضيلت و عمل صالح بدون اختيار فضيلت نيست و عمل صالح نمىباشد ، و شايد معنى آيهء شريفهء لا اكْراه فِى الدّين 2 : 256 نيز همين باشد .
بلى ، آنچه در آن ، اعمال اكراه و اجبار مىتوان نمود صورت دين الهى است نه حقيقت آن . انبياء عليهم السلام مأمور بودند كه صورت را با هر طور ممكن است تحميل مردم كنند تا صورت عالم صورت عدل الهى شود و مردم را ارشاد به باطن نمايند تا مردم به قدم خود آن را بپيمايند و به سعادت برسند .
بالجمله ، اين نيز از غرور شيطان است كه دست انسان را با طمع رحمت از رحمت كوتاه كند .
فصل نهم در بيان احاديث راجع به حضور قلب در ذكر شمّه اى از احاديث اهل بيت عصمت و طهارت سلام اللَّه عليهم راجع به ترغيب حضور قلب .
و ما در اين جا به ترجمهء متن بعضى از روايات اكتفا مىكنيم :
از حضرت رسول ختمى صلَّى اللَّه عليه و آله روايت است كه « عبادت

كن خداى تعالى را چنانچه گويا او را مىبينى ، و اگر تو او را نمىبينى او تو را مىبيند . »[1]از اين حديث شريف استفادهء دو مرتبه از مراتب حضور قلب مىشود :
يكى ، آنكه سالك مشاهد جمال جميل و مستغرق تجلَّيات حضرت محبوب باشد به طورى كه جميع مسامع قلب از ديگر موجودات بسته شده و چشم بصيرت به جمال پاك ذى الجلال گشوده گرديده و جز او چيزى مشاهده نكند . بالجمله ، مشغول حاضر باشد و از حضور و محضر نيز غافل باشد .
و مرتبهء ديگر ، كه نازلتر از اين مقام است ، آن است كه خود را حاضر محضر ببيند و ادب حضور و محضر را ملحوظ دارد . جناب رسول اكرم فرمايد : « اگر مىتوانى از اهل مقام اوّل باشى عبادت خدا را آن طور بجا آور ، و الا از اين معنا غافل مباش كه تو در محضر ربوبيّتى . » و البته محضر حق را ادبى است كه غفلت از آن از مقام عبوديت دور است . و اشاره به اين فرموده است . در حديثى كه جناب أبو حمزهء ثمالى رضى اللَّه عنه نقل مىكند ، مىگويد : « ديدم حضرت على بن الحسين سلام اللَّه عليهما را كه نماز مىخواند . عباى آن حضرت از دوشش افتاد . آن را راست و تسويه نفرمود تا آن كه از نماز فارغ شد . سؤال كردم از سببش ، فرمود : واى بر تو ، آيا مىدانى در خدمت كى بودم ؟ »[2]و نيز از حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله منقول است كه « دو نفر از امّت من به نماز مىايستند در صورتى كه ركوع و سجودشان يكى است و حال آن كه ميان نماز آنها مثل ما بين زمين و آسمان است . »[3]و فرمودند : « آيا نمىترسد كسى كه صورت خود را در نماز بر مىگرداند صورت او چون روى حمار شود . »[4]

[1]- بحار الانوار ، ج 74 ، ص 74 ، « كتاب الروضة » ، باب 4 ، حديث 3 . مكارم الاخلاق ، ص 459 . .
[2]- وسائل الشيعة ، ج 4 ، ص 688 ، « كتاب الصلوة » ، « ابواب افعال الصلوة » ، باب 3 ، حديث 6 . .
[3]- بحار الانوار ، ج 81 ، ص 249 ، « كتاب الصّلوة » ، باب 16 ، حديث 41 . .
[4]- مستدرك الوسائل ، « كتاب الصلوة » ، « ابواب افعال الصّلوة » ، باب 2 ، حديث 20 . .

و فرمودند : « كسى كه دو ركعت نماز بجا آورد و در آن به چيزى از دنيا متوجّه نشود ، خداى تعالى گناهان او را مىآمرزد . »[1]و فرمودند : « بعضى از نمازها قبول مىشود نصفش يا ثلثش يا ربعش يا خمسش - تا عشرش . و بعضى از نمازها چون جامهء كهنه پيچيده مىشود و به روى صاحبش زده مىشود . و از نماز تو مال تو نيست مگر آن كه به قلبت اقبال به آن كنى . »[2]و حضرت باقر عليه السلام فرمودند : « رسول خدا فرمود : وقتى بندهء مؤمن به نماز بايستد خداى تعالى نظر به سوى او كند - يا فرمودند خداى تعالى اقبال به او كند - حتى منصرف شود . و رحمت از بالاى سرش سايه بر او افكند و ملائكه فرو گيرند اطراف و جوانب او را تا افق آسمان و خداى تعالى ملكى را موكَّل او كند كه بايستد بالاى سر او و بگويد : اى نمازگزار ، اگر بدانى كى نظر مىكند به سوى تو و با كى مناجات مىكنى ، توجّه به جايى نمىكنى و از موضعت جدا نمىشوى هرگز . »[3]و از حضرت صادق عليه السلام منقول است كه « جمع نمىشود اشتياق و خوف در دلى مگر آن كه بهشت بر او واجب شود . پس وقتى نماز مىخوانى ، اقبال كن به قلب خود به خداى عزّ و جلّ ، زيرا كه نيست بندهء مؤمنى كه اقبال كند به قلبش به خداى تعالى در نماز و دعا مگر آن كه قلوب مؤمنين را خداى تعالى به او اقبال دهد و با دوستى آنها او را تأييد كند او را به بهشت برد . »[4]و از حضرت باقر و صادق عليهما السلام مروى است كه فرمودند :
« نيست از براى تو از نمازت مگر آنچه را كه اقبال قلبت داشته باشى در آن ، پس ، اگر به غلط بجا آورد تمام آن را يا غفلت از آداب آن كند ، پيچيده شود

[1]- منبع پيشين ، حديث 13 . .
[2]- بحار الانوار ، ج 81 ، ص 260 ، « كتاب الصّلوة » ، باب 16 ، حديث 59 . .
[3]- مستدرك الوسائل ، « كتاب الصّلوة » ، « ابواب افعال الصّلوة » ، باب 2 ، حديث 22 . .
[4]- وسائل الشيعة ، ج 4 ، ص 687 ، « كتاب الصّلوة » ، « ابواب افعال الصّلوة » ، باب 3 ، حديث 3 . .

آن و به روى صاحبش زده شود . »[1]و از حضرت باقر العلوم عليه السلام روايت شده كه « همانا بالا مىرود از نماز بنده از براى او نصف يا ثلث يا ربع يا خمسش ، پس ، بالا نمىرود براى او مگر آنچه را اقبال به قلب نموده است بر آن . و ما مأمور شديم به نافله تا تتميم شود نقص فرايض به آن . »[2]و از جناب صادق مروى است كه فرمود : « وقتى احرام بستى در نماز ، اقبال كن بر آن ، زيرا كه وقتى اقبال نمودى خداوند به تو اقبال فرمايد و اگر اعراض نمايى خداوند از تو اعراض كند . پس گاهى بالا نمىرود از نماز مگر ثلث يا ربع يا سدس آن به آن قدر كه نمازگزار اقبال به نماز نموده و خداوند عطا نمىفرمايد به غافل چيزى . »[3]و از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله روايت است كه به ابى ذر فرمودند :
« دو ركعت متوسّط با فكر بهتر است از ايستادن يك شب در صورتى كه قلب غافل باشد . »[4]احاديث در اين باب بسيار است و براى اصحاب اعتبار و قلوب بيدار اين قدر كفايت كند .
فصل دهم در دعوت به تحصيل حضور قلب اكنون كه فضيلت و خواصّ حضور قلب را عقلا و نقلا دانستى و ضررهاى ترك آن را فهميدى ، علم تنها كفايت نكند بلكه حجّت را تمام تر نمايد ، دامن همّت به كمر زن و آنچه را دانستى در صدد تحصيل آن باش و

[1]- منبع پيشين ، حديث 1 . .
[2]- علل الشّرائع ، ج 2 ، ص 327 ، باب 24 ، حديث 2 . .
[3]- مستدرك الوسائل ، « كتاب الصّلوة » ، « ابواب افعال الصّلوة » ، باب 3 ، حديث 7 . .
[4]- پاورقى 57 . .