درس هشتم: آفات سعادت خانواده (1)
همان گونه كه موفقيّت و خوشبختى خانواده مرهون عواملى است كه با دستيابى به آن، نور صفا و صميميت محيط زندگى را روشن مىكند، اختلافات و تيره روزى خانواده نيز معلول آفات گوناگونى است كه دامنگير آن مىشود.
بد خلقى، بدبينى و بدگمانى، بىاعتنايى به همسر و بدزبانى نسبت به او از جمله آفتهاى خانواده است كه طى دو درس مورد بحث قرار خواهيم داد.
بد خلقى
بدخلقى صفت ناپسندى است كه زندگى انسان را تيره و تار مىكند. ورود بدخلقى در محيط زندگى خانوادگى موجب عوارض منفى بىشمارى مىگردد كه در قالبتندخويى، گرفتگى چهره، بىحوصلگى، اخم و بهانهگيرى نمايان مىشود.
بداخلاقى يكى از آفات ويرانگر زندگى خانوادگى است؛ پيامبر اكرم6فرمود:
«مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَ مِنْ شَقاوَتِهِ سُوءُ الْخُلْقِ»[1]
يكى از شاخههاى سعادت آدمى در زندگى، خوش اخلاقى است و از جمله عوامل شقاوت او بدخلقى است.
آثار بدخلقى
بدخلقى، محيط خانه را به جهنّم سوزانى تبديل مىكند كه ثمرهاى جز از دست دادن
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 447
خوشبختى و سعادت افراد خانواده ندارد. اينك برخى از آثار منفى بدخلقى را ذكر مىكنيم:
1- ضايع شدن شخصيت انسانى
اولين اثر منفى بدخلقى بطور مستقيم متوجه شخص بدخلق مىگردد؛ بدين معنى كه بداخلاقى چنان چهره زشت و نامطلوبى از انسان ارائه مىدهد كه با مشاهده آن، خوبيها، صفات ارزشمند و ساير ارزشهاى اجتماعى او از ياد رفته، شخصيتش او ضايع مىشود و وى در نظر ديگران خوار و ذليل مىگردد. امير مؤمنان7فرمود:
«رُبَّ عَزيزٍ اذَلَّهُ خُلْقُهُ وَ رُبَّ ذَليلٍ اعَزَّهُ خُلْقُهُ»[1]
چه بسا عزيزى كه اخلاق بد، مايه ذلّت و خوارى او شده و چه بسا خوار و ذليلى كه اخلاق خوب، او را به عزّت و بزرگى رسانده است.
علاوه بر آن، بدخلقى مايه بىارزشى و ضايع شدن آثار اعمال نيك انسان مىشود.
امام صادق7فرمود:
«انَّ سُوءَ الْخُلْقِ لَيُفْسِدُ الْعَمَلَ كَما يُفْسِدُ الْخَلُّ الْعَسَلَ»[2]
بدخويى، كردار را تباه مىسازد، چنان كه سركه عسل را.
اگر در زندگى خانوادگى، هر يك از زن و شوهر، بدخلق و بدرفتار باشند، ويژگيهاى مثبت و خوبيهاى آنان كمرنگ شده، به يكديگر احترام نمىگذارند و در نتيجه، شخصيّت و عزّت خود را از دست خواهند داد. امير مؤمنان7فرمود:
«مَنْ كَثُرَ خُرْقُهُ اسْتُرْذِلَ»[3]
هركس بدخلقىاش زياد باشد، خوار و پست شمرده شود.
. 2- ايجاد ترس و اضطراب
بدخلقى در خانه و يا در محيط كار و زندگى، زمينه تفاهم و همدلى و صميميت را از
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 396
[2]- اصول كافى، ترجمه سيد هاشم رسولى، ج 4، ص 11
[3]- شرح غررالحكم، ج 5، ص 183
بين برده، موجب دورى از مردم مىشود و در نتيجه آشفتگى روحى و احساس تنهايى و دلهره را به همراه دارد. امير مؤمنان7فرمود:
«مَنْ خَشُنَتْ عَريكَتُهُ اقْفَرَتْ حاشِيَتُهُ»[1]
هر كس درشت خوى باشد، دور و برش خالى گردد (و كسى در كنار او نمىماند).
محيط خانه و زندگى بايد محل آرامش و آسايش زن و مرد و فرزندان آنان باشد.
بداخلاقى، آرامش و صفاى محيط خانواده را از بين برده، ترس و دلهره را جايگزين آن مىكند؛ بعلاوه آنگاه كه شوهر با بدخلقى عرصه زندگى را براى همسرش تنگ كند و به جاى ملاطفت و نيكى، خشونت كرده، اضطراب و ترس را بر وى چيره سازد و تعادل روحى او را از بين ببرد، زن نيز احساس وحشت مىكند و خود را در برابر ديو بدخلقى گرفتار مىيابد. امير مؤمنان7فرمود:
«لا وَحْشَةَ اوْحَشُ مِنْ سُوءِ الْخُلْقِ»[2]
هيچ وحشتى، ترسناكتر از بدخلقى نيست.
. 3- زوال محبّت
اثر ديگر بدخلقى، كاهش مهر و محبّت و از بين رفتن مهربانى و دوستى است. رفتار انسان بدخلق، براى هيچ كس خوشايند نيست. همه از خوى ناپسند، در رنج و عذاب بوده، از آن نفرت دارند.
بدخلقى محبتهاى گذشته را به نفرت و انزجار مبدّل مىكند و موجب ناخشنودى آنان مىگردد. حضرت على7فرمود:
«مَنْ ساءَ خُلْقُهُ مَلَّهُ اهْلُهُ»[3]
هركس بداخلاق باشد، خانوادهاش از او ناخشنود مىشوند.
خوشرويى كمترين بهايى است كه زن در مقابل تلاش شبانهروزى خود، از شوهر
[1]- شرح غررالحكم، ج 5، ص 325
[2]- همان، ج 6، ص 400
[3]- همان، ج 5، ص 328
انتظار دارد و در حقيقت جبران كننده بسيارى از كمبودهاى مادى زندگى بوده، تحمّل ناهمواريهاى آن را براى او ميسّر مىسازد. زنى كه همواره با تندخويى شوهرش رو به رو مىشود، زندگى در نظرش تيره و تار شده، از معاشرت با همسر بىحوصله و بدخلقِ خود خسته و درمانده خواهد شد.
گاهى تندخويى و بداخلاقى افراد چنان خسته كننده و نفرت انگيز است كه عدّهاى به انتظار مرگ آنان نشسته و بدين وسيله شاد مىشوند. امير مؤمنان7فرمود:
«مَنْ ساءَتْ سَجِيَّتُهُ سَرَّتْ مَنِيَّتُهُ»[1]
هر كس بداخلاق باشد، مرگش مايه شادى گردد.
بدگمانى
از ديگر آفات سعادت خانواده، بدگمانى زن و شوهر به يكديگر است كه آثار منفى بسيارى را به همراه دارد. شخص بدگمان داراى روحيّه منفىبافى و بيمارگونه است. او از سلامتروحى و تعادل روانى برخوردارنبوده، به رفتار وگفتار ديگران باديده بدبينى مىنگرد.
انسانى كه بر اثر روحيّه بدبينى، به همسر خود اعتماد و اطمينان ندارد، از آرامش و صفاى زندگى خانوادگى محروم خواهد بود. چنين فردى در روابط اجتماعى نيز موفق نخواهد شد، چرا كه در نتيجه به گمانى بد ديگران، دوستان خود را از دست داده، تنها خواهد ماند. امير مؤمنان فرمود:
«شَرُّ النَّاسِ مَنْ لَمْ يَثِقْ بِأَحَدٍ لِسُوءِ ظَنِّهِ وَ لَمْ يَثِقْ بِهِ احَدٌ لِسُوءِ فِعْلِهِ»[2]
بدترين مردم كسى است كه به علت بدگمانى، به هيچ كس اعتماد ندارد و به جهت رفتار بدش، كسى به او اطمينان نمىكند.
آثار بدگمانى
بدگمانى آثار نامطلوبى در زندگى انسان دارد كه برخى از آنها عبارتند از:
[1]- شرح غررالحكم، ج 5، ص 272
[2]- همان، ج 4، ص 178
1- برانگيختن بديها
يكى از نتايج زيانبار بدگمانى، كاهش انگيزه نيكوكارى و ارتكاب اعمال ناپسند است.
اگر مردى در مسائل خانوادگى نسبت به همسرش بدگمان باشد، اتهامات واهى و بىاساسى را به وى نسبت داده و سبب مىشود كه زشتى اعمال بد در نظر او، ناچيز جلوه داده شود و انجام اعمال ناشايست را براى او آسان مىكند و در نتيجه، رفتار او را بتدريج به سمتى انحرافى و نامطلوب سوق داده، موجب ظهور اعمال ناپسند از سوى او خواهد شد. امير مؤمنان على7در اين باره فرمود:
«سُوءُ الظَّنِّ يُفْسِدُ الْامُورَ وَ يَبْحَثُ عَلَى الشُّروُرِ»[1]
بدگمانى كارها را فاسد مىكند و بديها را بر مىانگيزد.
. 2- اختلافات خانوادگى
از ديگر آثار منفى بدگمانى به همسر، ايجاد زمينه وسيع درگيرى و اختلافات خانوادگى است. از نظر فرد بدبين، اغلب رفتارهاى همسر، مشكوك و نادرست است و همين خيال واهى، موجب اعتراضات بىاساس، پرخاشهاى بيجا، دخالتهاى ناروا، اتهامات پوچ و واكنشهاى ناپسند او در مقابل رفتار همسر مىشود. تحمّل چنين وضعى در دراز مدت براى انسان مشكل و طاقت فرساست. همسر چنين فردى هراندازه كه صبور و خويشتندار باشد، پس از گذشت مدت زمانى، كاسه صبرش لبريز شده، به مقابله با او خواهد پرداخت.
در نتيجه، بر اثر غلبه روحيّه بدگمانى، همواره به خاطر مسائل جزئى و غير قابل اعتنا، درگيريهاى مستمر خانوادگى به وجود آمده، صلح و آرامش از اين خانه رخت برمىبندد و دوستى و محبت زن و شوهر، تبديل به جدايى روحى از يكديگر خواهد شد. حضرت على7فرمود:
«مَنْ غَلَبَ عَلَيْهِ سُوءُ الظَّنِّ لَمْ يَتْرُكْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَليلٍ صُلْحاً»[2]
بدگمانى بر هر كس چيره شود، بين او و هيچ دوستى، صلح و آرامش باقى نخواهد گذاشت.
[1]- شرح غررالحكم، ج 4، ص 132
[2]- همان، ج 5، ص 406
خلاصه
تيره روزى هر خانوادهاى معلول آفات گوناگونى است كه دامنگير آن مىشود. براى داشتن زندگى سالم، بايد در زمينه پيراستن كانون گرم خانواده از آفات مختلف تلاش كرد. هر عاملى كه موجبات سعادت خانواده را تضعيف كند، از آفات خانواده محسوب مىشود.
بدخلقى يكى از آفات ويرانگر خانواده است و اثرات زيانبارى دارد. اولين اثر بدخلقى، از بين رفتن تأثير رفتار نيك و ويژگيهاى مثبت انسان نزد همسر و فرزندانش مىباشد. اثر ديگر بدخلقى ايجاد ترس و اضطراب در محيط خانواده است كه آرامش روحى اعضاى خانواده را سلب مىكند. زوال محبت انسان نزد همسر و فرزندان، از ديگر آثار بدخلقى به شمار مىرود.
از ديگر آفات خانواده، بدگمانى نسبت به همسر است كه سلامت زندگى خانوادگى را تحتالشعاع خود قرار مىدهد. برانگيختن زمينههاى منفى و اختلافات و درگيريهاى خانوادگى از جمله آثار نامطلوب بدگمانى در زندگى است.
پرسش
1- مقصود از آفات سعادت خانواده چيست؟
2- ده اثر بدخلقى را بيان كنيد.
3- دو اثر بدگمانى را شرح دهيد.
4- شخص بدبين چه روحيهاى دارد؟ توضيح دهيد.
درس نهم: آفات سعادت خانواده (2)
بىاعتنايى به همسر و موجبات آن
يكى ديگر از آفات سعادت خانواده كه امرى ناپسند و زيان آور است بىاعتنايى به همسر است.
بىاعتنايى به همسر داراى عوامل متعدّدى است كه بعضى از آنها را در زير مىخوانيم:
1- روحيه خودبرتر بينى
روحيه خودبزرگبينى باعث مىشود كه شوهر نيازها، مشكلات و خواستههاىهمسرش را ناديده گرفته، تنها به فكر بهره بردارى از او و رسيدن به اميال نفسانى خود باشد و از همسرش توقّع دارد كه هميشه در خدمت خواستهها و اميال وى باشد و تا پاى جان براى او تلاش كند، ولى خود همچنان با نيازها، مشكلات، احساسات و سخنان همسرش با بىاعتنايى برخورد مىكند. اين گونه افراد در واقع گرفتار صفت ناپسند تكبّر هستند و در خانه ذلّت نشسته و خود نمىدانند. امير مؤمنان على7حالت آنها را چنين ترسيم مىكند:
«التَّكَبُّرُ فِى الْوِلايَةِ ذُلٌّ فِى الْعَزْلِ»
خود بزرگ بينى در سرپرستى و ولايت، خوارى در انزواست.
چنين افرادى در چشم ديگران و حتّى همسران تحقير شده خود، هيچ گونه ارج و منزلتى ندارند، زيرا به گفته امير مؤمنان7:
«تَكَبُّرُ الْمَرْءِ يَضَعُهُ»[1]
[1]- شرح غررالحكم، ج 3، ص 278
خود بزرگ بينى مرد، او را كوچك مىكند.
. 2- بىتوجّهى به نقش همسر
افرادى كه به علّت خودبينى فقط به كار و تلاش خود توجه داشته، از رنج و كوششى كه همسر آنها در زندگى مشترك متحمّل مىشود، غفلت دارند، نقش مهم او را در خانواده، درك نكردهاند، به همين جهت نسبت به او تا اندازهاى بىاعتنا و بىتفاوت مىشوند.
در علم اخلاق از اين حالت زشت به كفران نعمت يا «ناسپاسى» ياد مىشود كه در اسلام از آن سخت نكوهش شده است. امير مؤمنان7مىفرمايد:
«كُفْرُ النِّعْمَةِ لُؤْمٌ»[1]
ناسپاسى نعمت، پستى است.
و نيز مىفرمايد:
«انَّ اهْلَ النَّارِ كُلُّ كَفُورٍ وَ مَكُورٍ»[2]
همه ناسپاسان و نيرنگبازان، اهل دوزخند.
بدزبانى
چهارمين آفت سعادت خانواده كه سلامت و آرامش اين نهاد را تهديد مىكند و اگر به صورت عادت درآيد، همواره زن و شوهر را درگير آثار منفى و زيانبار خود مىسازد، بدزبانى است. بدين جهت، روايات فراوانى درباره پرهيز از آزادى بىحدّ و حصر زبان و تأكيد بر محافظت آن وارد شده است.
مردى خدمت رسول خدا6آمد و تقاضاى نصيحت كرد. پيامبر6فرمود:
«إِحْفَظْ لِسانَكَ»
زبانت را حفظ كن.
[1]- شرح غررالحكم، ج 2، ص 498
[2]- همان، ص 492