به هر حال آيه فوق، بيانگر عواقب دردناك«بخل»و انحصارطلبى است كه حتى در دنياى مادى نيز«بخل»كارساز نيست.
قابل توجه است كه قرآن در آغاز اين آيات، مىگويد: «ما مردم مكه را نيز با چنين امتحانى آزموديم؛ همان گونه كه «اصحاب الجنّة» را آزمايش كرديم» و گويا اين تعبير، اشاره به قحطى و خشكسالى شديدى است كه در مكه بر اثر«بخل»و ترك انفاق روى داد و ثروتمندان بخيل را به روز سياه نشاند.
درسوّمينآيه سخن از سرنوشت فرد بخيلى در عصر رسول الله صلى الله عليه و آله است. مطابق بسيارى از تفاسير، مردى از انصار به نام«ثعلبة بن حاطب»كه در آغاز مرد بسيار تهى دستى بوده و هميشه آرزو داشت كه روزى ثروتمند شود؛ به همين خاطر با اصرار فراوان از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تقاضا كرد كه براى او دعا كند تا مال فراوانى به دست آورد.
پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله به او فرمود: «داشتن مقدار كم كه بتوانى حقّش را ادا كنى بهتر از مقدار زياد است كه توانايى اداى حقّش را نداشته باشى»؛ يعنى، به زندگى ساده ات بساز و شاكر باش. ولى او گفت: با خدا عهد مىكنم، اگر ما را از فضل خود بهرهمند سازد، به طور قطع صدقه خواهيم داد و از صالحان (شاكران) خواهيم بود؛«وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَاللّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحين».[1]
سرانجام پيامبر صلى الله عليه و آله براى اين مرد پر ادعاى كم ظرفيت، بنا به اصرار خودش دعا كرد تا صحنه آزمونى براى او و سايرين باشد. چيزى نگذشت كه به بركت دعاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، ثروت زيادى كه انتظار آن را نداشت، به او رسيد و روز به روز فزونى يافت.
صاحب دامهاى زيادى شد و كارش بسيار رونق گرفت. امّا هنگامى كه آيه زكات نازل شد؛ به او ابلاغ كردند كه بايد مقدار كمى از اين اموال را به عنوان زكات، در اختيار نيازمندان بگذارى، آن مرد«بخيل»كم ظرفيت، پيمان خود را با خدا و پيامبرش به دست فراموشى سپرده و از پرداخت مقدار ناچيز زكات خوددارى ورزيد.
قرآن در يك جمله كوتاه چنين مىفرمايد: «هنگامى كه خداوند از فضل و رحمتش به
[1]-/ توبه، 75
آنان داد؛ «بخل» ورزيدندو سرپيچى كردند و روى گردان شدند؛فَلَمَّا آتَاهُم مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوا وَ هُم مُعرِضُونَ».[1]
گرچه«ثعلبه»يك نفر بيش نبود، ولى هنگامى كه كار و ثروتش رونق گرفت، از گروه بسيارى براى حفظ اموالش كمك مىگرفت، لذا ممكن است صيغههاى جمع در آيه، اشاره به همين مطلب داشته باشد.
احتمال ديگر نيز وجود دارد كه اين گونه درخواستها را تنها«ثعلبه»از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نكرد و اين آزمايش نيز تنها براى او رخ نداد؛ بلكه افراد زيادى چنين تقاضايى را داشتند كه نتوانستند از امتحان الهى، سرافراز بيرون آيند.
به هر حال نتيجه پيمان شكنى و بخلشان، آن شد كه روح نفاق به طور پايدار در دل آنان ريشه كند و تا قيامت ادامه يابد؛ زيرا، عهدى را كه با خدا بسته بودند، شكستند و دروغ گفتند؛«فَأعْقَبَهُم نِفاقاً في قُلُوبِهِم الَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا اخْلَفُوا اللّهَ مَا وَعَدُوا وَ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ»[2].
آرى! مردى كه يك روز جزء عبّاد بود و او را حمامه مسجد[3]مىناميدند و پيشانى او مانند زانوى شتر پينه بسته بود، بر اثر«بخل»و انحصارطلبى، روياروى پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت و حتّى به طور كنايه بر آيين اسلام و قانون زكات خرده گرفت و آن را شبيه جزيه اهل كتاب شمرد و به اين ترتيب در صف منافقان قرار گرفت و همه مسلمين نيز او را از جامعه اسلامى طرد كردند.
درچهارمينآيه، خداوند مجازات سنگين«بخيلان»را بيان مىنمايد، مجازاتى كه در قرآن مجيد، تنها در اين مورد به كار رفته و درباره هيچ گناه ديگرى ديده نمىشود، مىفرمايد: «آنها كه «بخل» مىورزند، آنچه را خداوند از فضل خويش به آنها داده، انفاق نمىكنند، گمان نكنند به نفع آنهاست، بلكه براى آنها شر است؛وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذينَ يَبْخَلُون بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيراً لَهُم بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُم ...»[4]
[1]-/ توبه، 76
[2]-/ توبه، 77
[3]-/ اين تعبير كنايهاى كه به معنى كبوتر مسجد است، به خاطر كثرت حضور او در مراسم عبادى مسجدبكار رفته است
[4]-/ آل عمران، 180
سپس مىافزايد: «به زودى آنچه را كه آنها درباره آن «بخل» ورزيدند، در روز قيامت همانند طوقى به گردن آنان مىافكنند (به صورت بار بسيار سنگينى كه قدرت حركت را از آنان مىگيرد و آنها را در عرصه محشر رسوا مىسازد.)؛... سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلوُا بِهِ يَومَ الْقِيامَةِ ...»[1].
در انتهاى آيه مىفرمايد: «ميراث آسمانها و زمين از آن خداست و خداوند از آنچه انجام مىدهيد، آگاه است؛... وَلِلّهِ مِيراثُ السَّمَاوَاتِ وَ الارضِ وَ اللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبيرٌ»[2].
اين آيه اشاره به اين دارد كه نگهدارى اموال و«بخل»كردن چه سودى دارد؛ در حالى كه بايد همه آنها را بگذاريد و برويد.
گرچه بعضى از روايات، آيه فوق را به مسئله منع«زكات»تفسير كردهاند، ولى در ظاهر مفهوم آيه، عام است و انواع«بخل»را شامل مىشود؛ حتى به گفته بعضى از مفسران علاوه بر«بخل»در اموال،«بخل»در علم و دانش و مانند آن را نيز شامل مىشود.
در اين كه به چه صورت طوقى به گردن آنها مىافتد، بايد گفت: مطابق بعضى از روايات، آن اموال به صورت طوق آتشين در مىآيد. چنان كه تفسير عيّاشى از امام باقر عليه السلام نقل مىكند: «هر كس زكات مال خود را نپردازد، خدا آن را به صورت اژدهايى از آتش مبدّل مىكند و به گردن او مىافكند و پيوسته او را مىگزد (و به او گفته مىشود، همان گونه كه در دنيا اين اموال را هرگز از خود دور نمىكردى، اكنون آنها را بردار و به گردن بيفكن)».[3]
از تعبير بالا به خوبى روشن مىشود كه تعبير به«طوق»در واقع تجسّمى از اعمال آنها در دنياست؛ زيرا«طوق»چيزى است كه از انسان دور نمىشود. به هر حال، تعبيرات مختلف آيه، همه حكايت از زشتى«بخل»و خوبى«انفاق»در راه خدا و«سخاوت»در اموال و مواهب خداداد مىكند.
قابل توجه اين كه، اموال«بخيلان»نه تنها در قيامت، طوقى بر گردن آنها مىشود، بلكه در دنيا نيز هميشه بايد بار سنگين حفظ و نگهدارى و محاسبه آن را بر گردن نهند و
[1]-/ آل عمران، 180
[2]-/ آل عمران، 180
[3]-/ تفسير برهان، جلد 1، صفحه 327. تفسير عياشى، جلد 1، صفحه 207
سپس آن را رها ساخته و به سراى ديگر براى پاسخ گويى بشتابند.
درپنجمينآيه، خداوند بخيلانى را كه نه تنها خود بخيلند، بلكه ديگران را نيز به«بخل»دعوت مىكنند، مورد نكوهش قرار داده است؛ زيرا آنها به عنوان مصداق روشنى از«مختال فخور[1]»معرفى گرديدهاند و در چندين آيه از قرآن مجيد تصريح شده است كه خداوند«مختال فخور»را دوست ندارد. خداوند در مورد اين گروه مىفرمايد: «مختال فخور، همان كسانى هستند كه «بخل» مىورزند و مردم را نيز دعوت به «بخل» مىنمايند و هر كس از اين فرمان روى گردان شود (به خدا زيانى نمىرساند)؛ زيرا خداوند غنى و حميد است؛الَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُروُنَ النَّاسَ بِالبُخْلِ وَ يَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرينَ عَذاباً مُهيناً»[2].
بديهى است كه خداوند، هرگز انسانى را كه هميشه در تضاد مطلق با صفات«جلال»و«جمال»خداست، دوست نخواهد داشت و او را مشمول عنايات خاص خود نخواهد نمود.
جالب توجه اين كه، در آيات قبل از آن، اشاره به مصائب مختلف زندگى انسانها كرده و مىفرمايد: فلسفه اين مصائب آن است كه به زندگى مادى خود دلبسته نباشيد؛ يعنى، از امكانات مادى مغرور نشويد و بدانيد«بخل»شما را ثروتمند نمىكند، بلكه با وزش نسيمى، دفتر ايّام بر هم مىخورد و ثروتمندترين مردم ممكن است در يك شب به فقيرين مردم تبديل شود؛ پس فخر و مباهات به ثروت چه معنى دارد و«بخل»چه مشكلى را حل مىكند؟
نكته مهم ديگر اين كه دعوت بخيلان از ساير مردم به«بخل»به خاطر آن است كه مىخواهند همه، همرنگ آنها باشند تا در ميان جمعيت رسوا نشوند، به علاوه چون اين گونه افراد، عواطف انسانى را زير پا گذاردهاند، افرادى بى رحم و سنگدلند؛ حتى از«سخاوت»و ترحم ديگران به فقرا و نيازمندان، احساس رنج و ناراحتى مىكنند.
در اين رابطه امام صادق عليه السلام مىفرمايند: «اميرمؤمنان عليه السلام دستور داد كه پنج «وسق»[3]
[1]-/ مختال فخور: متكبر فخر فروش
[2]-/ نساء، 37
[3]-/ هر وسق برابر با شصت مَن مىباشد
خرما براى شخصى بفرستند و اين شخص مرد سخى و بخشندهاى بود كه نيازمندان از او بهره مىبردند و هرگز نه از على عليه السلام و نه از ديگران، چيزى طلب مىكرد. شخص (بخيلى كه در آنجا بود) عرض كرد: اى اميرمؤمنان! اين شخص تقاضايى از شما نكرده بوده، به علاوه يك وسق كافى است. اميرمؤمنان عليه السلام فرمودند:«لاكَثَّرَ اللّهُ في المُؤْمِنينَ ضَرْبَكَ، اعْطِىَ أَنَا و تَبْخَلُ انْتَ...؛ خداوند در ميان مؤمنان مانند تو را زياد نكند. من دارم مىبخشم، تو دارى بخل مىورزى، خدا خيرت دهد، اگر من به كسى كه اميد بخشش را دارد، تنها بعد از درخواست كمك كنم، در حقيقت بهاى چيزى را كه از او گرفتهام، دادهام؛ زيرا، آبروى خود را نزد من ريخته است».[1]
درششمينآيه، ضمن اشاره به مجازات شديد بخيلان، مىفرمايد: «اما كسى كه «بخل» ورزيده و از اين راه، بى نيازى طلبد و پاداش نيك (الهى) را تكذيب كند، ما او را در مسير دشوارى قرار مىدهيم و آن هنگام كه (در جهنم) سقوط مىكند، ديگر اموال او به حالش سودى نخواهد داشت؛وَ امَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى* وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنى* فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى- وَ مَا يُغْنِى عَنْهُ مَالُهُ اذْا تَرَدّى».[2]
از اين تعبير به خوبى روشن مىشود:
اولًا«بخل»سبب بى نيازى و ثروت نمىشود؛ بلكه پيمودن اين راه، كار را در دنيا و آخرت بر انسان مشكل مىكند (توجّه داشته باشيد كه واژه«العسرى»در آيه مطلق است و هرگونه مشكلى را در دنيا و آخرت شامل مىشود).
ثانياً، به فرض كه از اين راه ثروت عظيمى بياندوزد و آن را در آخرت با خود ببرد، در آن هنگام كه در جهنم سقوط مىكند، چه سودى به حال او خواهد داشت.
در تفسير«يُسْر»كه نقطه مقابل«عُسْر»است، مفسران بزرگ، احتمالات زيادى دادهاند كه نقطه مقابل اين احتمالات، در مورد«عُسْر»نيز صادق است. نخست اين كه منظور از آن زمينههاى توفيق و آسان شدن راه اطاعت خداست- در برابر واژه«عُسْر»كه درباره سلب توفيق و پيچيدگى راه طاعت است- بعضى آن را به معنى راه آسان زندگى و
[1]-/ وسائل الشيعه، جلد 6، صفحه 318
[2]-/ الليل، 8 تا 11
بعضى، راه بهشت و پاداشهاى بزرگ الهى و بعضى ديگر به معنى امدادهاى غيبى و مانند آن شمردهاند؛ ولى همان گونه كه در بالا اشاره شد،«عسر»- و همچنين يسر مفهوم وسيع و گستردهاى دارد كه تمام امورى را كه مربوط به دنيا و آخرت است، شامل مىشود.
درهفتمينآيه، خداوند ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را مخاطب ساخته و بخيلان را مورد نكوهش شديد قرار داده و مىفرمايد: «آرى! شما همان جمعيتى هستيد كه براى انفاق در راه خدا فراخوانده مىشويد، بعضى از شما «بخل» مىورزند و هركس بخل كند، نسبت به خودش بخل كرده است؛هَا أَنْتُم هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا في سَبيلِ اللّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَن يَبْخَلْ فَانَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»[1]و براى اين كه ناآگاهان تصور نكنند، خداوند نيازى به اين انفاقها دارد، در ادامه اين آيه مىفرمايد: «خداوند بىنياز است و شما همه نيازمند و فقير هستيد؛... وَاللّهُ الغَنِىُّ وَ أَنْتُمُ الفُقَراءُ ...»[2].
بنابر اين آنچه را انفاق مىكنيد، در واقع امانتهاى الهى است كه چند روزى نزد شما براى آزمون و امتحان و تعليم و تربيت قرار داده شده و خدا دستور داده، بخشى از اين امانت را به بندگان فقيرش بسپاريد يا در راه جهاد مصرف كنيد.
در انتهاى آيه، افراد«بخيل»را تهديد مىكند كه: «هر گاه از دستورهاى خداوند (درباره انفاق فى سبيل اللّه) سرپيچى كنيد، خداوند گروه ديگرى را به جاى شما مىآورد كه مانند شما نباشند؛... وَ انْ تَتَوَلَّوا يَسْتَبْدِل قَوماً غَيرَكُم ثُمَّ لايَكُونُوا امْثَالَكُم».[3]
به اين ترتيب«بخيلان»تهديد به نابودى گرديدهاند و اين شديدترين تهديدى است كه درباره«بخيلان»شده است.
گرچه مصداق انفاق در راه خدا، به تناسب قرائنى كه در آيات وجود دارد، انفاق در راه«جهاد»است؛ ولى مفهوم گسترده آن، هر كار خيرى را شامل مىشود.
بسيارى از مفسران شيعه و اهل سنت، در ذيل آيه مورد بحث چنين نقل كردهاند كه بعد از نزول آيه فوق، جمعى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كردند: منظور از گروهى كه
[1]-/ محمّد، 38
[2]-/ همان
[3]-/ همان
خداوند در قرآن به آنها اشاره كرده كه در صورت«بخل»ورزيدن و سرپيچى از دستورات الهى جايگزين شما مىكند، كيست؟
پيامبر صلى الله عليه و آله دست خود را بر شانه سلمان- يا به روايت ديگر بر پاى سلمان- كه نزديك او نشسته بود زد و فرمودند:«هَذَا وَ قَومُهُ وَالَّذى نَفْسي بِيَدِهِ لَوكَانَ الايمانُ مَنُوطاً بِالثُرَيّا لَتَناوَلَهُ رِجالٌ مِنْ فَارْسٍ[1]؛منظور خداوند، اين مرد و قوم اوست؛ به خدايى كه جانم در دست اوست، سوگند! اگر ايمان به ثريّا (در دورترين نقطه آسمان) بسته باشد، گروهى از مردان فارس آن را به چنگ مىآورند».
درهشتمينآيه، بعد از دستور به«انفاق»و تأكيد بر اين كه«انفاق»خير و خوبى براى شما به ارمغان مىآورد، مىفرمايد: «آنها كه از «بخل» و حرص خويش مصون بمانند، رستگارند؛... وَ مَنْ يُوقَ شُحَ نَفْسِهِ فَاولئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»[2].
به گفته راغب اصفهانى در كتاب«مفردات»، «شح»- بر وزن مخ- به معنى بخلى است كه با حرص آميخته باشد و به صورت عادت در آيد.
«فلاح»نيز به معنى شكافتن و بريدن است كه در هر نوع خوشبختى، رستگارى، پيروزى و رسيدن به مقصد به كار رفته است كه آن را به فلاح مادى و فلاح معنوى تقسيم كردهاند.
قبل از آيه فوق، قرآن كريم هشدارى در مورد فتنه بودن اموال و اولاد مىدهد كه گويا با اين بيان، موانع انفاق را معرّفى مىكند؛ زيرا، گاهى وسوسههاى فرزندان كه مبادا بخششهاى پدر و مادرشان خللى در ارث آنها وارد كند و گاهى نيز وسوسههاى درونى خود انسان نسبت به آينده فرزندانش كه مبادا بعد از او، گرفتار فقر شوند، مانع انفاقشان مىشود كه به يقين تمام اين وسوسهها از موانع«فلاح»و رستگارى است و سبب حرص و«بخل»مىشود.
[1]-/ اين حديث را «قرطبى» در تفسير «جامع الاحكام» و «برسويى» در «روح البيان» و «فخر رازى» در «تفسير كبير» و «مراغى» در تفسير خود، و «طبرسى» در «مجمع البيان» و «ابوالفتوح رازى» در تفسيرش و «سيوطى» در «درّالمنثور» و گروه ديگرى در تفاسير خود در ذيل همين آيه آوردهاند
[2]-/ تغابن، 16، حشر، 9
در حديثى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه ايشان از سر شب تا به صبح، طواف خانه خدا مىكرد و پيوسته مىفرمودند:«اللّهُمَّ قِنى شُحَّ نَفْسي؛خداوندا! مرا از «بخل» و حرص نفسم نگاه دار.» راوى مىگويد، عرض كردم: فدايت شوم! امشب دعايى غير از اين نفرمودى؟ فرمود:«وَ اىُّ شَىءٍ اشَدُّ مِنْ شُحِ النَّفْسِ انَّ اللّهَ يَقُولُ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِه فَاولئكَ هُمُ المُفلِحُون؛چه چيزى بدتر از حرص و«بخل»نفسانى است؛ خداوند مىفرمايد:
كسانى كه از حرص و «بخل» نفس خويش در امان باشند، رستگارند».[1]
بنابر اين«بخل»از موانع مهم رستگارى است و اهمّيّت اين امر تا جايى است كه امام صادق عليه السلام از سر شب تا صبح، در خانه خدا و در ضمن طواف خود پيوسته اين دعا را مىخواند و به عنوان مهمترين حاجت خويش آن را از خدا مىطلبد.
تعبير«خَيراًلِانفُسِكم»بعد از امر به انفاق، اشاره به اين نكته لطيف دارد كه سخاوت و انفاق در راه خدا، آثار مفيدش عايد خود انسان مىشود؛ روح را پرورش مىدهد و دل را از تيرگىهاى حرص و«بخل»پاك ساخته و بركات مادى و معنوى را به خانه انسان سرازير مىكند.
اين بحث را با ذكر حديثى در تفسير معنى«شح»به پايان مىبريم. امام صادق عليه السلام از«فضيل بن عياض»سؤال فرمود: آيا مىدانى«شحيح»چه كسى است؟ او در جواب عرض مىكند: همان بخيل است. امام عليه السلام فرمود:«الشُّحُ اشَدُّ مِنَ الْبُخلِ انَّ الْبَخيلَ يَبْخَل بِمَا في يَدِهِ وَالشّحيحُ يَشُحُّ عَلَى مَا في ايْدِى النَّاسِ وَ عَلَى مَا في يَدِهِ حَتَّى لايَرى في ايْدِى النّاسِ شَيْئاً الّا تَمَنّى انْ يَكُونَ لَهُ بِالْحِلِّ وَ الْحَرَامِ، لايَشْبَعُ وَ لايَقْنَعُ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ عَزّوجلّ؛شح از «بخل» شديدتر است. «بخيل» كسى است كه در آنچه دارد «بخل» مىورزد، ولى «شحيح» هم نسبت به آنچه در دست مردم است «بخل» مىورزد و هم آنچه خود در اختيار دارد، تا آنجا كه هر چه را در دست مردم ببيند، آرزو مىكند كه آن را به چنگ آورد، خواه از راه حلال باشد يا حرام و هرگز قانع به آنچه خداوند به او روزى داده، نيست».[2]
درنهمينآيه، ضمن طرح مسئله«بخل»تحت عنوان تقتير، مىفرمايد: «يكى از
[1]-/ نورالثقلين، جلد 5، صفحه 346
[2]-/ نورالثقلين، جلد 5، صفحه 291