اعمال خصومت يا تعصب و لجاج و برترى جويى و خودنمايى و اظهار فضل در برابر ديگران است.
اين تقسيم بندى در آيات قرآن نيز منعكس است آنجا كه مىفرمايد:«و لا تُجادِلُوا اهْلَ الْكِتابِ الَّا بِالَّتى هِىَ احْسَنُ؛با اهل كتاب (يهود و انصارى) جز به طريقى كه نيكوتر است مجادله نكنيد».(عنكبوت- 48).
و در جاى ديگر مىفرمايد:«وَ جادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ احْسَنُ؛و با روشى نيكوتر با آنها مجادله و مناظره كن».(نحل- 125).
و در جاى ديگر در نكوهش جمعى از كافران مىفرمايد:«يُجادِلُونَكَ فِى الْحَقِ بَعْدَما تَبَيَّنَ؛با اين كه حق براى آنها روشن شده باز با تو مجادله مىكنند». (انفال- 6).
و در مورد مراء مثبت در داستان«اصحاب كهف»و تعداد آنها مىفرمايد:«فَلا تُمارِ فيهِمْ الَّا مِراءً ظاهِراً؛پس درباره تعداد آنها جز مبارزه منطقى توأم با استدلال نداشته باش».(كهف- 22).
و در مورد مراء منفى مىفرمايد:«الا انَّ الَّذِينَ يُمارُونَ فِى السَّاعَةِ لَفى ضَلالٍ بَعيدٍ؛ آگاه باشيد آنها كه در قيامت ترديد مىكنند و با لجاج و عناد به محاجّه مىپردازند در گمراهى عميقى هستند».(شورى- 18).
و تقسيمات ديگرى نيز بر حسب افرادى كه در طرف مقابل قرار دارند و مسايلى كه در آن جدال و مراء مىشود دارند.
از جمله طرف مناظره انسان بايد انسان فهميده و عاقلى باشد كه بتوان از طريق مناظره منطقى بر علوم او دست يافت، همان گونه كه در وصيت اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است:«دَعِ الْمُماراتِ وَ مُجاراتِ مَنْ لا عَقْلَ لَهُ وَ لا عِلْمَ؛گفتگو و مناظره را با كسى كه نه عقل دارد و نه علم رها كن».[1]
و شخص مناظره كننده بايد انسان آگاهى باشد، چرا كه اگر افراد ناآگاه به عنوان دفاع از حق به ميدان بيايند و بر اثر ضعف معلومات شكست بخورند، آيين حق ضايع مىشود، لذا در حديثى مىخوانيم كه محمد بن عبدالله معروف به طيّار به
[1]. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 129، حديث 14.
امام صادق عليه السلام عرض كرد:«بَلَغَنى انَّكَ كَرِهْتَ مُناظَرَةَ النَّاسِ؛به من گفتهاند كه شما از مناظره (شيعيان) با مخالفان كراهت داريد؟ امام فرمود:امَّا كَلامُ مِثْلِكَ فَلا يَكْرَهُ، مَنْ اذا طارَ يَحْسُنُ انْ يَقَعَ وَ انْ وَقَعَ يَحْسُنُ انْ يَطيرَ فَمَنْ كانَ هكَذا لا نَكْرَهُهُ؛از گفتگوهاى شخصى مانند تو كراهت نداريم كسى كه هنگامى كه به پرواز در مىآيد مىتواند در جاى خود به خوبى بنشيند، و هنگامى كه مىنشيند مىتواند به پرواز در آيد (با مهارت وارد بحث مىشود و با مهارت از آن خارج مىگردد) ما از گفتگو و مناظره چنين كسى ناراحت نيستيم».[1]انتخاب لقب طيّار براى اين صحابى معروف امام صادق عليه السلام نيز اشاره به همين معنى است زيرا كه در مباحثه و جدل، بسيار قوى و نيرومند بود و با قدرت و مهارت مىتوانست از حق دفاع كند.
اينجاست كه به تمام كسانى كه اطلاع كافى از مسائل دين ندارند، و نمىتوانند با قدرت از او دفاع كنند. هشدار مىدهيم كه وارد بحث و مناظره با مخالفان نشوند، چرا كه شكست مىخورند و شكست آنان موجب سرافكندگى و ضعف مبانى مذهب در نظر ديگران است.
از آنجا كه افراط و تفريط غالباً در امور مختلف در ميان افراد نادان وجود دارد كسانى هستند كه ناآگاهانه راه افراط را مىپويند و مىگويند چون جدال و مراء در اسلام شديداً تحريم شده اصلًا با كسى نبايد بحث كرد، هر چند بحثى مستدل و روشنگر و در مسير حق باشد، سكوت را بايد بر هر گونه بحث و استدلال يا به گفته بعضى قيل و قال ترجيح داد.
اين هم به يقين يك انحراف بزرگ است چرا كه تبيين حقايق جز در سايه منطق و استدلال ميسر نيست، و بستن اين راه به روى مردم به معنى محروم ساختن گروه عظيمى از وصول به حقايق و واقعيتها است.
اين سخن را با حديث جالبى پايان مىدهيم.
امام حسن عسكرى از جدش امام صادق عليه السلام نقل مىكند كه در محضر مبارك آن
[1]. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 136، حديث 39.
امام سخن از جدال در دين شد و اين كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام از آن نهى كردند، امام صادق عليه السلام فرمودند اين مسأله به طور كامل نهى نشده است، بلكه نهى از جدال به غير طريقه صحيح شده است سپس فرمود: آيا نمىشنويد كه خداوند مىگويد:«وَ لا تَجادِلُوا اهْلَ الْكِتابِ الَّا بِالَّتى هِىَ احْسَنُ»[1]و نيز مىفرمايد:«ادْعُ الى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمُوعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ احْسَنُ»[2].
در اين دو آيه خداوند دستور داده كه جدال به احسن كنند (بحث و گفتگوى منطقى و مستدل با بهترين روشها، آنچه حرام است جدال غير احسن است، چگونه ممكن است خداوند جدال احسن را تحريم كند در حالى كه به پيامبرش دستور مىدهد در برابر يهود و نصارى كه مىگفتند بهشت تنها از آن ما است بگويد:«هاتُوا بُرْهانَكُمْ انْ كُنْتُمْ صادِقينَ؛اگر راست مىگوييد دليل خود را بياوريد»[3]به اين ترتيب صدق و ايمان را با برهان قرين ساخته، و برهان و دليل همان چيزى است كه در جدال به احسن آورده مىشود. و هنگامى كه بعضى از آن حضرت پرسيدند جدال به غير احسن چيست؟ حضرت فرمود: آن است كه با كسى كه اهل باطل است مجادله كنى، او دليل نادرستى اقامه كند ولى تو قادر نباشى با منطق صحيح به او پاسخ بگويى و تنها به اين قناعت كنى كه من گفته تو را قبول ندارم (بدون اقامه دليل) يا اين كه آن شخص كه اهل باطل است سخن حقى را بگويد كه بخواهد از آن براى مقصد نادرست خود كمك بگيرد و تو از ترس نداشتن جواب صحيح سخن حق را انكار كنى. اين كار بر شيعيان من حرام است كه سبب فتنه و انحراف برادران ضعيفالايمان شوند و اهل باطل از ناتوانى اين گونه اشخاص در استدلال گواه و شاهدى بر حقانيت خود دست و پا نمايند.
سپس امام صادق عليه السلام نمونههاى متعددى از استدلالاتى كه قرآن در امر معاد در برابر مشركان داشته، ذكر مىفرمايد و آنها را به عنوان مصاديق جدال احسن مىشمرد كه باعث اتمام حجت بر كفار و ازاله شبهات آنها مىشده است.[4]
[1]. عنكبوت، آيه 46.
[2]. نحل، آيه 125.
[3]. بقره، آيه 111.
[4]. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 125، حديث 2 (با تلخيص).
طرق درمان اين رذيله اخلاقى
هرگاه حالت پرخاشگرى و جرّ و بحث بىحاصل، و به تعبير روايات جدال غير احسن در درون وجود انسان ريشه بدواند، و به صورت خلق و خوى او در آيد، دين و ايمان و تقواى چنين انسانى در مخاطره قرار مىگيرد، و لازم است براى نجات از خطرات ناشى از اين صفت رذيله دست به كار شود و آن را درمان كند، و خود را از شرّ آن رهايى بخشد.
نخستين راه درمان كه شايد جزء مقدمات يا يك عامل تسكين دهنده محسوب شود تا به درمان عمقى بپردازد، اختيار سكوت است در هر جا كه احتمال مىدهد جدال به باطل باشد. و هرگاه اين سكوت را مدتى ادامه داد، و به اصطلاح دندان بر جگر بگذارد و مشكلاتش را تحمل كند، زمينه بسيار مساعدى براى درمان نهايى فراهم مىشود.
البتّه سكوت درمان بسيارى از رذايل اخلاقى است (حسد، كينه توزى، سخنچينى، رياكارى، ناشكرى، تهمت، دروغ، برترى جويى، و بسيارى ديگر از رذايل اخلاقى است كه از طريق سخن اعمال مىشود و سكوت مىتواند به عنوان يك راه پيشگيرى در تمام اين موارد به كار گرفته شود، به همين دليل در روايات اسلامى مدح و ستايش زيادى نسبت به سكوت شده است كه ما شرح آن را در جلد اول اين كتاب به طور مبسوط آوردهايم.
راه ديگر براى ريشه كن كردن اين رذيله اخلاقى دقت و بررسى آثار مرگبار و عواقب شوم اين صفت است مانند محجوب ماندن از درك حقايق و گرفتارى در چنگال اوهام و تعصبها و ايجاد عداوت و دشمنى در ميان دوستان و دور ماندن از حقيقت ايمان و گرفتارى در چنگال خشم و غضب الهى شكسته شدن ابهت انسانى در نزد خاص و عام و مانند آن.
به يقين انديشيدن در پيامدهاى سوء، تأثير عميقى در باز داشتن انسان دارد.
چگونه ممكن است كسى بداند فلان غذا سمّى و كشنده است و در عين حال از آن بخورد؛ كسى غذاى سمّى تناول مىكند كه از آثار و پيامدهاى آن بىخبر است.
اصلاح ريشهها و برطرف ساختن انگيزهها يكى از طرق درمان است، هنگامى كه مىگوئيم انگيزه جدال و مراء و تكبر، برترى جويى، خودنمائى، حسد، انتقام جوئى، دنياپرستى، تعصب و لجاجت است به يقين اگر بتوانيم اين صفات رذيله را از خود درو سازيم صفت جدال و مراء از ما ريشه كن مىشود ولى با وجود آن صفات در درون جان از بين بردن اين صفت رذيله بسيار مشكل است.
دورى از افراد لجوج و متعصب و پرهيز از گفتگو با اينگونه افراد كه خواه ناخواه انسان را به مراء و جدال مىكشاند يكى ديگر از راههاى درمان است.
در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مىخوانيم:«مَنْ جالَسَ الْجاهِلَ فَلْيَسْتَعِدَّ لِقيلٍ وَ قالٍ؛كسى كه با آدم جاهل (و متعصب) همنشين شود بايد آماده قيل و قال و جدال و مراء باشد».[1]
به يقين قبل از همه اين امور، اراده و تصميم قاطع بر ترك مراء و جدال داشتن و پرهيز از اين رذيله اخلاقى لازم است و آنكس كه واقعاً مصمّم بر ترك باشد سرانجام پيروز مىشود.
انصاف در سخن
نقطه مقابل مراء و جدال انصاف در بحث است، يعنى انسان به سخنان ديگران آنگونه بنگرد كه به سخنان خويش مىنگرد و از آن همانگونه دفاع كند كه از سخن خويش دفاع مىكند و به تعبير ديگر طالب حق باشد و آن را در نزد هر كس و هر جا بيابد پذيرا شود هر چند گوينده حق يك فرد عادى و او عالمى بزرگ و پرآوازه باشد حتى اگر كودكى يا كافر و ظالمى سخن حقى بگويد آن را بپذيرد.
البته انصاف كه در روايات اسلامى از آن ستايش فراوان شده به معنى يكساننگريستن به منافع خويش و ديگران است ولى يكى از شاخههاى آن انصاف در سخن مىباشد. در حديث معروفى مىخوانيم كه امام صادق عليه السلام فرمود:«سَيِّدُ الْاعْمالِ ثَلاثَةٌ: انْصافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّى لا تَرْضى بِشَىءٍ الَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِثْلَهُ وَ
[1]. سفينة البحار، جلد 2، صفحه 532، چاپ قديم (ماده مراء).
مُواساتُكَ الْاخَ فِى الْمالِ وَ ذِكُرُ اللَّهِ عَلى كُلِ حالٍ؛برترين اعمال سه چيز است: رعايت انصاف در حق مردم نسبت به خويشتن تا آنجا كه چيزى را براى خود نخواهى مگر اينكه همانندش را براى آنها بخواهى و مواسات با برادر دينى در مال و ذكر خدا در هر حال».[1]
جالب اينكه در بعضى از روايات مىبينيم كه امام صادق عليه السلام هنگامى كه چهارخانه بهشتى را در برابر چهار عمل تضمين مىكند ترك مراء را سومين عمل و انصاف دادن در برابر مردم را چهارمين عمل مىشمرد كه ممكن است اشارهاى به انصاف در سخن بوده باشد.
چچ
[1]. كافى، جلد 2، صفحه 144.
11
سخنچينى و اصلاح ذاتالبين
اشاره
زندگى اجتماعى هميشه توام با تزاحمها و نزاعها است و يكى از شاخههاى تزاحم بگو و مگوهائى است كه در ميان افراد صورت مىگيرد و گاه دامنه پيدا مىكند و به مشاجرات شديد و حتى در بعضى اوقات ممكن است به خون ريزى منتهى شود!
وظيفه ديگران اين است كه در اصلاح ذات البين و رفع سوء تفاهم و فراهمآوردن جوّ خوش بينى و حسن ظن در ميان افرادى كه درگير مناقشات هستند بكوشند و به اصطلاح آب به روى آتش بپاشند.
ولى متأسفانه گروهى هستند كه بر اثر انگيزههاى مختلف درست در جهت خلاف اين مطلب گام برمىدارند گوئى بنزين بر آتش مىپاشند و دامنه اين حريق را وسيعتر مىكنند و به يقين در تمام مفاسدى كه از آن به بار مىآيد شريك و سهيماند؛ سخن اين را براى آن مىبرند و سخن آن را براى اين و حتى گاهى از خودشان چيزى نيز بر آن مىافزايند اين گروه را سخن چين مىنامند و از بدترين خلق خدا هستند در حالى كه گروه اول صالحان و مصلحانند و كار آنها در حد جهاد فىسبيلاللَّه است.
همانگونه كه در روايات وارد شده است:«اجْرُ الْمُصْلِحِ بَيْنَ النَّاسِ كَاجْرِالُمجاهِدِ بَيْنَ اهْلِ الْحَرْبِ».[1]
سخن چينى هر گاه تكرار شود به صورت يك خلق و خوى در مىآيد و از رذائل بسيار زشت اخلاقى است در آيات و روايات اسلامى اشارات زيادى در نكوهش اين رذيله اخلاقى و ستايش فراوان درباره اصلاح ذات البين آمده است.
با اين اشاره به آيات قرآن باز مىگرديم و آيات مربوط به اين دو صفت را بررسى مىكنيم سپس به تحليل ريشهها، پيامدها و آثار نامطلوب سخن چينى و بركات اصلاح ذات البين و طرق درمان آن رذيله اخلاقى و تقويت اين فضيلت مىپردازيم.
1- وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَهْ.(همزه- 1)
2- وَ لا تُطِعْ كلَّ حَلَّافٍ مَهينٍ- هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ- مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ اثِيمٍ- عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيْمٍ.(قلم- 11 تا 13)
3- يا ايُّهَا الَّذيْنَ آمَنُوا انْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَباءٍ فَتَبَيَّنُوا انْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمينَ.(حجرات- 6)
4- مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيْبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَىءٍ مَقِيْتَا.(نساء- 85)
5- يَسْئَلُونَكَ عَنِ الأنْفالِ قُلِ الأنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ اصْلِحُوا ذاتَ بَيْنَكُمْ وَ اطِيْعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ انْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِيْنَ.(انفال- 1)
6- وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِايْمانِكُمْ انْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ.(بقره- 224)
7- لا خَيْرَ فِى كَثيرٍ مِنْ نَجْواهُم الَّا مَنْ امَر بِصَدَقَةٍ اوْ مَعْرُوفٍ اوْ اصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَ
[1]. تفسير منهج الصادقين، ج 8، صفحه 417.