کتاب اخلاق در کلام معصومین

معناي توکّل

قَالَ الصَّادِقُ: التَّوَكُّلُ كَأْسٌ مَخْتُومٌ بِخِتَامِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فَلَا يَشْرَبُ بِهَا وَ لَا يَفُضُّ خِتَامَهَا إِلَّا الْمُتَوَكِّلُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى‌ ﴿وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ﴾1وَ قَالَ تَعَالَى ﴿وَ عَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾2. جَعَلَ اللَّهُ التَّوَكُّلَ مِفْتَاحَ الْإِيمَانِ وَ الْإِيمَانَ قُفْلَ التَّوَكُّلِ، وَ حَقِيقَةُ التَّوَكُّلِ الْإِيثَارُ وَ أَصْلُ الْإِيثَارِ تَقْدِيمُ الشَّيْ‌ءِ بِحَقِّهِ. وَ لَا يَنْفَكُّ الْمُتَوَكِّلُ فِي تَوَكُّلِهِ مِنْ إِثْبَاتِ أَحَدِ الْإِيثَارَيْنِ: فَإِنْ آثَرَ الْمَعْلُولَ وَ هُوَ الْكَوْنُ حُجِبَ بِه،ِ وَ إِنْ آثَرَ الْمُعَلِّلَ عِلَّةَ التَّوَكُّلِ وَ هُوَ الْبَارِي سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى بَقِيَ مَعَهُ. فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ‌ تَكُونَ مُتَوَكِّلًا لَا مُتَعَلِّلًا فَكَبِّرْ عَلَى رُوحِكَ خَمْسَ تَكْبِيرَاتٍ وَ وَدِّعْ أَمَانِيَّكَ كُلَّهَا تَوْدِيعَ الْمَوْتِ لِلْحَيَاةِ. وَ لَيْسَ أَدْنَى حَدِّ التَّوَكُّلِ إِلَّا تَسَابُقَ مَقْدُومِكَ بِالْهِمَّةِ وَ لَا تُطَالِعْ مَقْسُومَكَ وَ لَا تَسْتَشْرِفْ مَعْدُومَكَ فَتَنْتَقِضُ بِأَحَدِهَا عَقْدَ إِيمَانِكَ وَ أَنْتَ لَا تَشْعُرُ.

امام صادق7فرمود: توكّل، جامي است دست نخورده و مهر شده

[1]ابراهيم، 12

[2]مائده، 23

توسّط خداوند عزّوجل که جز متوکّلان، از آن ننوشند و مهر آن را برندارند. خداي متعال فرمود: 6و مؤمنان، تنها بر خدا توكّل کنند5 و نيز فرمود: 6بر خدا توكّل کنيد اگر ايمان آورده‌ايد5. خداوند توكّل را کليد ايمان قرار داد و ايمان را قفل توكّل. حقيقت توكّل ايثار است و ريشه ايثار، مقدّم داشتن حقّ يك طرف است. شخص متوکّل، در توکّلش همواره يکي از دو چيز را بر مي‌گزيند: پس چنانچه معلول توكّل را که عالَم وجود است برگزيند حجابي (ميان او و خالق) شود و اگر بوجود آورنده توكّل را که همان خداوند سبحان است برگزيند پيوسته با خداي تعالي خواهد بود؛ پس اگر خواهي که متوکّل بر خدا باشي نه متوکّل بر معلول، بر روح خويش پنج تکبير (همانند نماز ميّت) بگو و آرزوها را چون وداع با زندگي (جدا شدن از تن) رها کن. كمترين حد توكّل آن است كه با همّت و فكر و انديش? خود در صدد تغيير مقدّرات و غالب شدن بر مقدار معيّن شده براى خود نباشى و بر همان قسمت مقرّر شده هم چشم ندوزى و بر آنچه از دستت رفته است خيره نشده و تاسّف نخورى چه بسا به واسطه يکي از اين دو، ايمانت را در حالي که خود خبر نداري، از دست بدهي.

وَ إِنْ عَزَمْتَ أَنْ تَقِفَ عَلَى بَعْضِ شِعَارِ الْمُتَوَكِّلِينَ فِي تَوَكُّلِهِ مِنْ إِثْبَاتِ أَحَدِ الْإِيثَارَيْنِ حَقّاً فَاعْتَصِمْ بِعُرْوَةِ هَذِهِ الْحِكَايَةِ وَ هِيَ أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الْمُتَوَكِّلِينَ قَدِمَ عَلَى بَعْضِ الْأَئِمَّةِAفَقَالَ لَهُ: اعْطِفْ عَلَيَّ بِجَوَابِ مَسْأَلَةٍ فِي التَّوَكُّلِ؛ وَ الْإِمَامُكَانَ يَعْرِفُ الرَّجُلَ بِحُسْنِ التَّوَكُّلِ وَ نَفِيسِ الْوَرَعِ وَ

أَشْرَفَ عَلَى صِدْقِهِ فِيمَا سَأَلَ عَنْهُ مِنْ قَبْلِ إِبْدَائِهِ إِيَّاهُ فَقَالَ لَهُ: قِفْ مَكَانَكَ وَ أَنْظِرْنِي سَاعَةً. فَبَيْنَمَا هُوَ مُطْرِقٌ لِجَوَابِهِ إِذَا اجْتَازَ بِهِمَا فَقِيرٌ فَأَدْخَلَ الْإِمَامُيَدَهُ فِي جَيْبِهِ وَ أَخْرَجَ شَيْئاً فَنَاوَلَهُ الْفَقِيرَ؛ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى السَّائِلِ فَقَالَ لَهُ: هَاتِ وَ سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ. فَقَالَ السَّائِلُ أَيُّهَا الْإِمَامُكُنْتُ أَعْرِفُكَ قَادِراً مُتَمَكِّناً مِنْ جَوَابِ مَسْأَلَتِي‌ قَبْلَ أَنْ تَسْتَنْظِرَنِي، فَمَا شَأْنُكَ فِي إِبْطَائِكَ عَنِّي؟ فَقَالَ الْإِمَامُ: لِتَعْتَبِرَ الْمَعْنَى قَبْلَ كَلَامِي إِذَا لَمْ أَكُنْ أَرَانِي سَاهِياً بِسِرِّي وَ رَبِّي مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ أَنْ أَتَكَلَّمَ بِعِلْمِ التَّوَكُّلِ وَ فِي جَيْبِي دَانِقٌ ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ لِي ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ إِيثَارِهِ فَافْهَمْ فَشَهِقَ السَّائِلُ شَهْقَةً وَ حَلَفَ أَلَّا يَأْوِيَ عُمْرَاناً وَ لَا يَأْنَسَ بِبَشَرٍ مَا عَاش‌.1

چنانچه مي‌خواهي به روش متوکّلان، آنان که دو صفت ياد شده را به تمام و کمال در خود دارند، پي ببري از اين حکايت غفلت مکن و به آن گوش سپار. شخص متوکّلي بر يکي از امامان7وارد شد و گفت: بر من مهرباني کن و به سؤال من در باب توكّل پاسخ فرما. امام7که او را به حُسن توكّل و پرهيزکاري مي‌شناخت و بر صداقت وي در آنچه که پرسيد از پيش مطّلع بود فرمود: اندکي درنگ کن. در حالي که آن شخص منتظر پاسخ بود فقيري آمد. امام7دست در جيب کرده و چيزي به وي داد. سپس روي به آن شخص کرد و فرمود: اکنون بپرس. آن مرد گفت: اي امام7، مي دانستم که شما بر پاسخ من توانايي،

[1]مصباح الشريعه، ص 165

پيش از آن که مرا به انتظار کشيدن امر کني پس چرا در دادن پاسخ درنگ کردي؟ حضرت7فرمود: براى اينكه تو خود پيش از سخن گفتن من، پاسخت را دريابى چراکه مقدار يك دانق (وجه بسيار مختصر) همراه من بود و من نمي خواستم از خود غافل باشم و درباره مسأله توكّل صحبت كنم و باطن و ضمير من كه از هر جهت خداوند اطلاع از آن دارد شايد توجّه به آن وجه مختصر كه در جيب من هست داشته باشد و سزاوار نبود كه من پاسخ سؤال مربوط‌ به توكّل را بدهم مگر اينكه اين وجه را به مصرف برسانم. پس از اين عمل و شرح آن، ناگهان آن مرد فرياد تاسّفبارى سر داد و سوگند ياد نمود كه از اين پس تا آخر عمر، در عمران و آبادى سكونت نكند و با هيچ كس پيوند انس نبندد و با كسى معاشرت ننمايد.

عظمت قرآن و تلاوت آن

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‌فِي وَصِيَّتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ ... عَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ، وَ الْعَمَلِ بِمَا فِيهِ، وَ لُزُومِ فَرَائِضِهِ وَ شَرَائِعِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ وَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ وَ التَّهَجُّدِ بِهِ‌ وَ تِلَاوَتِهِ فِي لَيْلِكَ وَ نَهَارِكَ؛ فَإِنَّهُ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى إِلَى خَلْقِهِ؛ فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَى كُلِ‌ مُسْلِمٍ‌ أَنْ‌ يَنْظُرَ كُلَ‌ يَوْمٍ‌ فِي‌ عَهْدِهِ‌ وَ لَوْ خَمْسِينَ آيةً. وَ اعْلَمْ أَنَّ دَرَجَاتِ الْجَنَّةِ عَلَى عَدَدِ آياتِ الْقُرْآنِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ يُقَالُ لِقَارِئِ الْقُرْآنِ: اقْرَأْ وَ ارْقَ؛ فَلَا يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ بَعْدَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ أَرْفَعُ دَرَجَةً مِنْهُ.1

حضرت علي7در وصيّتي به فرزندش محمّد بن حنفيّه فرمود: بر تو باد به خواندن قرآن و عمل به محتواى آن و ملتزم بودن به واجبات و دستورات آن، و حلال و حرامش و امر و نهي آن، و شب زنده‌دارى با آن، و تلاوتش در شب و روزت زيرا كه آن پيمانى از جانب خداى تبارك و تعالى به سوى خلق او است؛ و از اين رو بر هر مسلمانى واجب است كه

[1]من لا يحضره الفقيه، ج‌2، ص 628

هر روز در پيمان خود بنگرد اگر چه با خواندن پنجاه آيه باشد. و بدان كه درجات بهشت به شماره آيات قرآن است پس چون روز قيامت فرا رسد به قارى قرآن مي گويند: بخوان و صعود كن؛ پس بعد از پيامبران و صدّيقين بلند مقام تر از او در بهشت وجود ندارد.

اراده الهي بالاتر از تمام اراده ها

عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ: أَوْحَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى دَاوُدَ: يَا دَاوُدُ، تُرِيدُ وَ أُرِيدُ وَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا أُرِيدُ؛ فَإِنْ أَسْلَمْتَ لِمَا أُرِيدُ أَعْطَيْتُكَ مَا تُرِيدُ وَ إِنْ لَمْ تُسْلِمْ لِمَا أُرِيدُ أَتْعَبْتُكَ فِيمَا تُرِيدُ ثُمَّ لَا يَكُونُ إِلَّا مَا أُرِيدُ.1

حضرت علي7فرمود: خداوند متعال به حضرت داود7وحى فرمود: اى داود، تو اراده مى‌كنى و من هم اراده مى‌كنم و آنچه كه خواسته و ارادۀ من است به وجود مى‌آيد. پس اگر در برابر ارادۀ من تسليم شدى خواسته‌ات را عطا مى‌كنم و اگر در برابر ارادۀ من تسليم نشوى تو را در اراده‌ات به تعب و رنج مى‌اندازم و آخر هم جز اراده و خواستۀ من واقع نخواهد شد.

[1]توحيد (صدوق)، ص 337

شرط درک حقيقت ايمان

عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ وَ عِدَّةٍ قَالُوا: كُنَّا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِجُلُوساً فَقَالَ: لَا يَسْتَحِقُّ عَبْدٌ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ حَتَّى يَكُونَ الْمَوْتُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْحَيَاةِ، وَ يَكُونَ الْمَرَضُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الصِّحَّةِ، وَ يَكُونَ الْفَقْرُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْغِنَى؛ فَأَنْتُمْ كَذَا؟ فَقَالُوا: لَا وَ اللَّهِ جَعَلَنَا اللَّهُ فِدَاكَ؛ وَ سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَ وَقَعَ الْيَأْسُ فِي قُلُوبِهِمْ. فَلَمَّا رَأَى مَا دَاخَلَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ: أَ يَسُرُّ أَحَدَكُمْ أَنَّهُ عُمِّرَ مَا عُمِّرَ ثُمَّ يَمُوتُ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْأَمْرِ أَوْ يَمُوتُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ؟ قَالُوا: بَلْ يَمُوتُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ السَّاعَةَ. قَالَ: فَأَرَى الْمَوْتَ أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ الْحَيَاةِ. ثُمَّ قَالَ: أَ يَسُرُّ أَحَدَكُمْ أَنْ بَقِيَ مَا بَقِيَ لَا يُصِيبُهُ شَيْ‌ءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَمْرَاضِ وَ الْأَوْجَاعِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْأَمْرِ؟ قَالُوا: لَا يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ. قَالَ: فَأَرَى الْمَرَضَ أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ الصِّحَّةِ. ثُمَّ قَالَ: أَ يَسُرُّ أَحَدَكُمْ أَنَّ لَهُ مَا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ هُوَ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْأَمْرِ؟ قَالُوا: لَا يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ[. قَالَ: فَأَرَى الْفَقْرَ أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ الْغِنَى.1

ابان بن تغلب و جمعى ديگر گويند: در محضر امام صادق7

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌8، ص 253