کتاب اخلاق در کلام معصومین

اصول دينداري

عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ[، هَلْ تَعْرِفُ مَوَدَّتِي لَكُمْ وَ انْقِطَاعِي إِلَيْكُمْ وَ مُوَالاتِي إِيَّاكُمْ؟ قَالَ: فَقَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَقُلْتُ: فَإِنِّي أَسْأَلُكَ مَسْأَلَةً تُجِيبُنِي فِيهَا فَإِنِّي مَكْفُوفُ الْبَصَرِ، قَلِيلُ الْمَشْيِ، وَ لَا أَسْتَطِيعُ زِيَارَتَكُمْ كُلَّ حِينٍ. قَالَ: هَاتِ حَاجَتَكَ. قُلْتُ: أَخْبِرْنِي بِدِينِكَ الَّذِي تَدِينُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بِهِ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَيْتِكَAلِأَدِينَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بِهِ. قَالَ: إِنْ كُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ فَقَدْ أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ؛ وَ اللَّهِ لَأُعْطِيَنَّكَ دِينِي وَ دِينَ آبَائِيَ الَّذِي نَدِينُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بِهِ. شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ[، وَ الْإِقْرَارَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَ الْوَلَايَةَ لِوَلِيِّنَا، وَ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا، وَ التَّسْلِيمَ لِأَمْرِنَا، وَ انْتِظَارَ قَائِمِنَا، وَ الِاجْتِهَادَ، وَ الْوَرَعَ.1

ابوالجارود: به امام باقر7عرض كردم: اى فرزند رسول اللّه [، آيا مى دانى كه من شما را دوست دارم و خود را وقف شما كرده ام و از شما طرفدارى مى كنم؟ فرمود: آرى. عرض كردم: اينك پرسشى دارم

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌2، ص 21

كه مى خواهم پاسخ مرا بدهى. من نابينا هستم و كم راه مى روم و نمى توانم هميشه به ديدار شما بيايم. امام? فرمود: اينك نيازت چيست؟ عرض كردم: مرا از دينى كه خود و خاندانت به وسيله آن خدا را مى پرستيد آگاه كن تا من هم با آن، خداوند عزّوجل را بپرستم. امام7فرمود: اگر چه كوتاه سخن گفتى امّا مسأله مهمّى را مطرح كردى. به خدا سوگند، دين خود و پدرانم را كه با آن، خداى عزّوجل را مى پرستيم به تو هديه مى كنم: گواهى دادن به اين كه خدايى جز اللّه نيست و محمّد[ رسول خدا است و اعتراف به آن چه پيامبر[ از نزد خدا آورده است و دوست داشتن ولىّ ما و بيزارى از دشمن ما و تسليم در برابر امر ما و انتظار قائمQ ما و سخت كوشى و پاكدامنى.

لزوم دقّت در انتخاب معلّم

عَنْ‌ زَيدٍ الشَّحَّامِ‌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ‌فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ﴿فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‌ طَعامِهِ﴾1قَالَ: قُلْتُ: مَا طَعَامُهُ؟ قَالَ: عِلْمُهُ‌ الَّذِي‌ يَأْخُذُهُ‌ عَمَّنْ‌ يَأْخُذُهُ‌.2

زيد شحام از امام باقر7درباره گفتار خداي عزّوجل 6بايد انسان به خوراك خويش نظر داشته باشد5 پرسيد: معني خوراك چيست؟ فرمود: همان علمي است كه مي آموزد و بايد انسان توجّه كند كه آن را از چه كسي فرا مي گيرد.

[1]عبس، 24

[2]كافي (اسلاميه)، ج‌1، ص 49

ارث پيامبرانA

عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِقَالَ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ؛ وَ ذَاكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً وَ إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ. فَمَنْ أَخَذَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظّاً وَافِراً. فَانْظُرُوا عِلْمَكُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ؛ فَإِنَّ فِينَا أَهْلَ الْبَيْتِAفِي كُلِّ خَلَفٍ عُدُولًا يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِينَ وَ تَأْوِيلَ الْجَاهِلِينَ.1

امام صادق7فرمود: دانشمندان و علما وارثان انبيا هستند و اين از آن رو است كه پيامبران نه درهمى به ارث مى نهند نه دينارى بلكه احاديثى از احاديث خود را به ارث مى نهند. پس هر كسي چيزى از اين احاديث را بياموزد بهره اى فراوان برده است. پس بنگريد دانش خود را از چه كسى فرا مى گيريد زيرا در هر نسلى، افراد عادلى از ما اهل بيتA هست كه تحريف غلو کنندگان و در لباس دين در آمدن مبطلان و تأويل جاهلان را از اين دين دور مى كنند.

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌1، ص 32

خاستگاه فتنه ها

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍقَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَالنَّاسَ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْكَامٌ تُبْتَدَعُ. يُخَالَفُ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ. يَتَوَلَّى فِيهَا رِجَالٌ رِجَالًا فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ لَمْ يَخْفَ عَلَى ذِي حِجًى، وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ لَمْ يَكُنِ اخْتِلَافٌ وَ لَكِنْ يُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَيُمْزَجَانِ فَيَجِيئَانِ مَعاً فَهُنَالِكَ اسْتَحْوَذَ الشَّيْطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ وَ نَجَا الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَى.1

امام باقر7فرمود: حضرت على7براى مردم سخنرانى كرد و فرمود: جز اين نيست كه خاستگاه فتنه ها پيروى از هواهاى نفس و احكامى است كه بدعت گذاشته مى شوند و با حكم خدا مخالفند و گروهى در اين هوسها و بدعتها از گروهى ديگر پيروى مى كنند. بدانيد كه اگر حق، خالص و ناآميخته بود اختلاف پيش نمى آمد و اگر باطل خالص بود بر آدم خردمند پوشيده نمى ماند امّا مشتى از آن گرفته مى‌شود

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌1، ص 54

و مشتى از اين و با هم درآميخته مى شوند و اينجا است كه شيطان بر دوستان خويش مسلّط مى گردد و كسانى كه پيشتر لطف حق شامل حالشان گشته است نجات مى يابند.

حسن مشورت با اهلش

عَنْ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ:‌ يا حَسَنُ، إِذَا نَزَلَتْ‌ بِكَ‌ نَازِلَةٌ فَلَا تَشْكُهَا إِلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْخِلَافِ وَ لَكِنِ اذْكُرْهَا لِبَعْضِ إِخْوَانِكَ فَإِنَّكَ لَنْ تُعْدَمَ خَصْلَةً مِنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ: ٍ إِمَّا كِفَايَةً بِمَالٍ، وَ إِمَّا مَعُونَةً بِجَاهٍ، أَوْ دَعْوَةً فَتُسْتَجَابُ، أَوْ مَشُورَةً بِرَأْيٍ.1

حسن بن راشد گويد: امام صادق7فرمود: اى حسن، هر گاه پيش آمد ناگوارى برايت رخ داد شكوۀ آن را به هيچ يك از اهل خلاف (مخالفان شيعه) نکن بلكه براى برادران ايمانى (هم مذهب) خود بگو زيرا يكى از چهار فايده را خواهى برد: يا به مال و داراييش تو را كفايت كند و يا به جاه و مقامش تو را كمك دهد يا دعايى كند (دربارۀ تو) كه مستجاب گردد و يا در مشورت نظري دهد كه تو را سودمند باشد.

[1]كافي (اسلاميه)، ج‌8، ص 170

اثر حسن ظنّ به خدا

عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِقَالَ: إِنَّ آخِرَ عَبْدٍ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ فَيَلْتَفِتُ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: أَعْجِلُوهُ؛ فَإِذَا أُتِيَ بِهِ قَالَ لَهُ: عَبْدِي، لِمَ الْتَفَتَّ؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ، مَا كَانَ ظَنِّي بِكَ هَذَا؛ فَيَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: عَبْدِي، وَ مَا كَانَ ظَنُّكَ بِي؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ، كَانَ ظَنِّي بِكَ أَنْ تَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي وَ تُدْخِلَنِي جَنَّتَكَ؛ فَيَقُولُ اللَّهُ: مَلَائِكَتِي وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ بَلَائِي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي مَا ظَنَّ بِي هَذَا سَاعَةً مِنْ حَيَاتِهِ خَيْراً قَطُّ وَ لَوْ ظَنَّ بِي سَاعَةً مِنْ حَيَاتِهِ خَيْراً مَا رَوَّعْتُهُ بِالنَّارِ. أَجِيزُوا لَهُ كَذِبَهُ وَ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ. ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ: مَا ظَنَّ عَبْدٌ بِاللَّهِ خَيْراً إِلَّا كَانَ عِنْدَ ظَنِّهِ بِهِ، وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ﴿وَ ذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِين﴾‌‌1.2

امام صادق فرمود: آخرين بنده‌اي که امر شود او را به دوزخ ببرند، بازگشته و نگاهي مي‌کند. خداي بزرگ مي‌فرمايد: او را باز گردانيد. پس

[1]فصلت، 23

[2]ثواب الاعمال، ص 173