کتاب آداب و احکام زیارت

بيانى كوتاه در شناخت حضرت معصومه عليها السلام‌

نسب حضرت معصومه عليها السلام‌

* نام حضرت معصومه عليها السلام «فاطمه كبرى‌» بود؛ زيرا حضرت كاظم عليه السلام سه دختر به نام فاطمه داشتند و حضرت معصومه عليها السلام بزرگتر از آنها بود.

* مادر آن حضرت بانوى بزرگوارى به نام «نجمه» خاتون بود.

* لقب «معصومه» را امام رضا عليها السلام بر ايشان نهاد.

* در شرافت نسب حضرت معصومه عليها السلام همين بس كه ايشان دختر امام، خواهر امام و عمه امام هستند و همگى اين ائمه به علاوه امام باقر و امام صادق عليهما السلام در جلالت شأن ايشان، روايت دارند. آن حضرت از معدود امام‌زادگانى است كه پنج معصوم در عظمت شأن او سخن گفته‌اند.

درست است كه روايات متعدّد و فراوانى در شأن شهر قم و اهالى آن وارد شده. ولى به طور مسلّم اهميت و مقام حضرت معصومه عليها السلام به اين جهت نيست كه در قم مدفون گرديده‌اند؛

بلكه در ميان فضائلى كه قم داشت مهمترين فضيلت اين است كه حضرت معصومه عليها السلام را در خود جاى داد.[1]

* با توجه به اين‌كه حضرت معصومه عليها السلام در سال 201 ه. ق رحلت كردند عمر شريف حضرت حدود 28 سال بود.

امام رضا عليه السلام و حضرت معصومه عليها السلام‌

* در ميان حدود 37 فرزند حضرت كاظم عليه السلام فقط امام رضا عليه السلام و حضرت معصومه عليها السلام از يك مادر، آن هم بانوى بزرگوارى چون نجمه خاتون متولد شدند.

* امام رضا عليه السلام 25 سال بزرگتر از حضرت معصومه عليها السلام بودند؛ زيرا آن حضرت در سال 148 ه. ق به دنيا آمدند و حضرت معصومه عليها السلام در سال 173 ه. ق.

* حضرت معصومه عليها السلام 21 سال تحت سرپرستى امام رضا عليه السلام بودند؛ زيرا امام كاظم عليه السلام در سال 179 ه. ق به دستور هارون زندانى گشت و حضرت معصومه عليها السلام در آن زمان 6 ساله بودند و تا زمان هجرت امام رضا عليه السلام- سال 200 ه. ق- تحت كفالت حضرت بودند.

* امام رضا عليه السلام دو سال بعد از حضرت معصومه عليها السلام شهيد شدند.

[1]. تعداد 444 امامزاده بزرگوار در قم مدفونند حتى در جوار مرقد حضرت معصومه عليها السلام دختران مكرّمه امام جواد عليه السلام آرميده‌اند، اگر صرف اين مسئله و اهميت قم موجب آن همه تمجيد مى‌گشت لازم بود در شأن اين بزرگواران هم مطلبى بيان مى‌شد.

رحلت حضرت معصومه عليها السلام‌

حضرت معصومه عليها السلام در مسير سفر از مدينه به خراسان در شهر ساوه بيمار شدند واز همراهان خويش تقاضا نمودند كه ايشان را به شهر قم ببرند.

سبب بيمارى آن حضرت طبق نقل برخى از مورّخان غم و اندوه فراوانى بود كه در اثر حمله دشمنان خاندان امامت به كاروان ايشان و شهادت برادران و مجروح ساختن جمع زيادى از همراهان بود. در اين حمله برادران حضرت كه پنج تن به نام‌هاى هارون، فضل، جعفر، قاسم و زيد بودند. همگى به شهادت رسيده و برادرزادگان و ساير ياران كه 23 تن بودند همگى مجروح يا كشته شدند و حضرت معصومه با ديدن پيكرهاى پاره پاره و غرق به خون عزيزان خود در هاله‌اى از غم و اندوه فرو رفت و اين مسئله موجب بيمارى ايشان گشت.

طبق نقلى نيز بعد از آن حمله، دشمنان در غذاى حضرت سمّ ريختند و آن سمّ موجب بيمارى و مسموم شدن و در نهايت شهادت ايشان بعد از 17 روز گرديد.[1]

پس از انتقال به قم و وفات حضرت معصومه عليها السلام پيكر مطهر ايشان را غسل داده، كفن كردند و به محل حرم فعلى آوردند تا به خاك بسپارند. زمينى كه هم اكنون مرقد مطهر حضرت معصومه عليها السلام و صحن و سراى آن حضرت در آن جاى دارد،

[1]. قيام سادات علوى، ص 166.

در عصر ورود حضرت معصومه عليها السلام به قم به نام باغ بابلان خوانده مى‌شد كه از باغ‌هاى موسى‌بن خزرج بود.

در آنجا اشعرى‌ها سردابى حفر كردند؛ ولى نمى‌دانستند چه كسى بايد حضرت را در قبر بگذارد. ناگاه از جانب صحرا دو نفر سوار نقابدار پيدا شدند وقتى به نزديك رسيدند از مركب خود پياده شده و بر جنازه حضرت معصومه عليها السلام نماز خواندند، سپس داخل سرداب شده و جنازه را دفن كردند. آن گاه بيرون آمده و رفتند و كسى نفهميد آنها چه كسى بودند.[1]اين قضيه دلالت بر كرامت و شرافت آن حضرت دارد.

زيارتنامه مأثور[2]

* از آداب تشرف به حرم مطهر معصومان عليهم السلام و امامزادگان، خواندن زيارت‌نامه آن بزرگواران است. زيارت‌نامه معصومان عليهم السلام از سوى خود حضرات معصومين عليهم السلام صادر گشته است. يعنى امامان، خود به شيعيان نحوه زيارت را مى‌آموخته‌اند.

بنابراين الفاظ زيارت‌نامه‌ها جزو احاديث محسوب مى‌شود.

اما غالباً زيارت‌نامه امامزاده‌ها، از ناحيه معصوم وارد نشده است بلكه كلماتى است كه علما و بزرگان با استفاده از احاديث، براى زيارت آنها تنظيم كرده‌اند. به همين جهت قرائت فاتحه براى امامزادگان سفارش شده است.

[1]. حضرت معصومه چشمه جوشان كوثر، محمدى اشتهاردى، ص 40.

[2]. بيان شده از جانب معصومين عليهم السلام.

اما زيارت نامه حضرت معصومه عليها السلام مانند زيارت‌نامه‌هاى ائمه عليهم السلام از كلمات نورانى معصومان عليهم السلام بوده و جزو احاديث محسوب مى‌گردد. از امام رضا عليه السلام دو زيارت‌نامه براى حضرت معصومه عليها السلام روايت شده است. و اين حاكى از مقام والاى آن بانوى بزرگ است. با توجه به اينكه سخنان و كلماتى كه ائمه عليهم السلام بيان مى‌فرمودند به علت اتصال به منبع لايزال الهى خالى از مبالغه و خلاف است، عظمت حضرت معصومه عليها السلام از عبارات و نكات ذكر شده در اين دو زيارت‌نامه روشن مى‌شود.

* در يكى از آن دو زيارتنامه امام رضا عليه السلام حضرت معصومه عليها السلام را به هشت لقب ملقب فرموده‌اند در نتيجه ايشان مانند مادر مظلومه‌شان زهراى اطهر عليها السلام داراى القاب متعددى هستند.

«السلام عليك ايّتها الطاهرة الحميدة البَرّةُ الرشيدةُ التقيَّة النقيّة الرضية المرضية».[1]

1. طاهره، كسى كه به مقام طهارت باطن و روح رسيده و از گناهان به دور است.

2. حميده، ستايش‌گر خداوند.

3. البَرَّة، نيكوكار.

4. الرشيده، كسى كه به كمال و رُشد عقلانى و روحى رسيده است.

[1]. بحارالانوار، ج 102، ص 266.

5. تقيّه، كسى كه به مقام قرب تقوى‌ نائل گشته است.

6. نقيّة، كسى كه نظيف و برگزيده است.

7. الرضيّة، كسى كه به مقام رضاى خدا رسيده و از خداى خويش رضايت كامل دارد.

8. مرضيه، كسى كه خداوند از او راضى است.

شباهت زيارت حضرت معصومه عليها السلام با امام رضا عليه السلام‌

* طبق زيارتنامه ذكر شده از امام رضا عليه السلام، زيارت حضرت معصومه عليها السلام زيارت همه انبياى اولوالعزم- آدم، نوح، موسى، عيسى و رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله- و زيارت همه چهارده معصوم عليهم السلام است، يعنى در آن همه اين بزرگان زيارت مى‌شوند. و جالب اين‌كه چهارده معصوم به صورت مخاطب حاضر در حرم حضرت معصومه عليها السلام زيارت مى‌شوند«السلام عليك؛سلام بر تو اى ...» گويا كه همگى در اين حرم حضور دارند و حرم حضرت معصومه عليها السلام حرم اهل‌بيت است.

* امام رضا عليه السلام درباره زيارت حضرت معصومه عليها السلام فرموده‌اند:

«من زار المعصومةَ بقُم كمَن زارَنى»؛[1]كسى كه مرقد حضرت معصومه عليها السلام را در قم زيارت كند مانند كسى است كه مرا زيارت كرده است».

[1]. رياحين الشريعة، ج 5، ص 35.

امامزادگان حرم حضرت معصومه عليها السلام‌

قبر شريف حضرت معصومه عليها السلام در زير ضريح فعلى داخل يك سرداب (زيرزمين) واقع شده و در آن سرداب بعد از حضرت معصومه عليها السلام بانوان جليل القدر ديگرى در جوار حضرت دفن شده‌اند كه عبارتند از:

الف) زينب دختر امام جواد عليه السلام؛

ب) امّ محمد نوه امام جواد (دختر موسى بن جواد عليه السلام)؛

ج) ميمونه نوه امام جواد (دختر موسى بن جواد عليه السلام)؛

د) بُرَيهيه نوه امام جواد (دختر موسى بن جواد عليه السلام)؛

ه) امّ اسحاق كنيز محمد بن موسى نوه امام جواد عليه السلام؛

و) ام حبيب كنيز يكى از نوادگان حضرت جواد عليه السلام (پسر نوه امام جواد- محمد بن احمد بن موسى الجواد)[1].

پس مناسب است در زيارت حضرت معصومه عليها السلام آن مخدرات و بانوان بزرگ نيز اينگونه زيارت شوند«السلام عليكُنّ يا بناتَ رسول‌اللَّه»يا بگوييم:«السلام على رسول اللَّه و على ذرية رسول اللَّه».

امامزادگان ديگرى كه تا سال 385 ه. ق در مقبره حضرت معصومه عليها السلام خارج سرداب دفن شده‌اند چندين نفر هستند:

الف. امامزاده حسين نواده پنجم امام صادق عليه السلام؛

ب. امامزاده حمزه از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

[1]. بحارالانوار، ج 60، ص 220- 229؛ منتهى‌الامال، ج 2، ص 162.

ج. امامزاد ابوجعفر از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

د. امامزاده ابوالقاسم از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

ه. امامزاده على بن حمزه از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

و. امامزاده ابوعلى از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

ز. امامزاده ابوجعفر ثانى؛

ح. امامزاده ابومحمد از نوادگان امام سجاد عليه السلام؛

ط. امامزاده ابوعلى ثانى؛

و ....[1]

اولين سايه‌بان مقبره شريف حضرت معصومه عليها السلام را خاندان اشعرى بنا نمودند. حضرت زينب دختر امام جواد عليه السلام نيز گنبد و بارگاهى با آجر و سنگ و گچ بر روى مرقد مطهر ساخت و در هر دوران صحن و سراى حضرت پرشكوه‌تر گشت تا اينكه در زمان صفويّه گسترش حرم به اوج خود رسيد و حرم فعلى از آثار همان دوره است.

[1]. گنجينه آثار قم، فيض، ج 1، ص 392- 391.