را به آداب الهى مىآرايد و او را شايسته دريافت فيض و لطف خداوندى مىگرداند.
از خدا خواهيم توفيق ادب بى ادب محروم ماند از فيض رب كتاب حاضر، در بيست درس، هجده فضيلت اخلاقى و دو رذيله اخلاقى را به روش زير معرفى مىكند: ابتدا عنوان درس، كه نام يكى از فضايل يا رذايل اخلاقى است، تعريف مىشود. آنگاه اين فضيلت (يا رذيله) از ديد آيات قرآن كريم و روايات و نيز سخن عالمان دينى و اخلاقى، مورد بررسى قرار مىگيرد. راههاى فراگيرى اين فضايل و درمان رذايل نيز در حد امكان بيان مىگردد و سرانجام خلاصه درس و پرسش، پايان دهنده درس خواهد بود. اللّهم وفقنا لما تُحِبَّ و تَرْضى معاونت متون آموزشى و كمك آموزشى مركز تحقيقات اسلامى
درس اوّل: توبه «توبه» به معناى بازگشتن از حالات و اعمال فاسد گذشته خود است. توبه انسان يك نوع قيام درونى عليه خويش است كه در اين قيام مقدّس، قواى فرشتهسيرت با قواى شيطانى مبارزه مىكنند، روح و ضمير انسان از گناه و معصيت، متلاطم مىشوند و ندامت و پشيمانى به قلب او روى مىآورد، سرانجام دستخوش اندوه و حسرت شده و در پيشگاه پروردگار متعال لب به عذرخواهى و استغفار مىگشايد. مسير زندگى خود را تغيير مىدهد و از گناهان دست برمىدارد و بر جبران كوتاهىها تصميم مىگيرد.
امير مؤمنان عليه السلام توبه را چنين معنى مىكند:
«التَّوْبَةُ نَدَمٌ بِالْقَلْبِ وَ اسْتِغْفارٌ بِاللِّسانِ وَ تَرْكٌ بِالْجَوارِحِ وَ اضْمارُ انْ لا يَعُودَ» «1» توبه (عبارت از) پشيمانى قلبى، آمرزش خواهى زبانى، ترك (عملى) گناه با اندام و تصميم بر عدم بازگشت (به گناه) است.
توبه گناهان را مىشويد و دلها را از زنگار پاك مىكند و زمينه عبوديّت و بندگى انسان را فراهم مىآورد:
«التَّوْبَةُ تُطَهِّرُ الْقُلُوبَ وَ تَغْسِلُ الذُّنُوبَ» «2» توبه دلها را پاك مىكند و گناهان را مىشويد.
از اين رو اولين مرحله از مراحل سير به سوى خدا و رسيدن به مقام قرب الهى، ناميده شده است.
ضرورت توبه توبه يك وظيفه واجب است و قرآن كريم هفت مرتبه با جمله «توبوا» همه مردم را به آن فرمان داده است، از جمله:
«وَ تُوبُوا الَى اللَّهِ جَميعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» «1» اى مؤمنان، همگى به درگاه خدا توبه كنيد، اميد كه رستگار شويد! «يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا تُوبُوا الَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً ...» «2» اى كسانى كه ايمان آوردهايد، به سوى خدا توبه كنيد، توبه خالص.
از طرفى تأخير انداختن و امروز و فردا كردن در توبه، بازگشت از گناه و معصيت را مشكلتر مىكند تا جايى كه نَفْس با گناه انس گرفته، برگشت را غير ممكن مىسازد.
ايام جوانى بهترين فرصت براى تغيير مسير از زشتىها و پليدىها به سوى پاكىهاست. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
«التَّوْبَةُ حَسَنَةٌ، لكِنَّهُ فِى الشَّبابِ احْسَنُ» «3» توبه از گناه، هميشه پسنديده است. ولى در جوانى بهتر و پسنديدهتر است.
امام خمينى قدس سره در اين زمينه نصيحتى پدرانه دارد:
... بهار توبه، ايام جوانى است كه بار گناهان كمتر و كدورت قلبى و ظلمت باطنى ناقصتر و شرايط توبه سهلتر و آسانتر است ... گيرم كه انسان بتواند در ايّام پيرى قيام به اين امر كند، از كجا به پيرى برسد و اجل موعود او را در سنّ جوانى و در حال اشتغال به نافرمانى نربايد و به او مهلت دهد؟ كمياب بودن پيران، دليل است كه مرگ به جوانان نزديكتر است. در يك شهر پنجاه هزار نفرى پنجاه نفر پير هشتاد ساله، انسان نمىبيند.
پس اى عزيز! از مكايد شيطان بترس و در حذر باش و با خداى خود مكر و حيله مكن كه پنجاه سال يا بيشتر شهوترانى مىكنم و دم مرگ با كلمه استغفار جبران گذشته مىكنم. اينها خيال خام است ... پس ... هر چه زودتر دامن به كمر بزن و عزم را محكم و اراده را قوى كن و از گناهان تا در سنّ جوانى هستى يا در حيات دنيايى مىباشى، توبه كن و مگذار فرصت خدا داد از دستت برود و به تسويلات شيطانى و مكايد نفس امّاره اعتنا مكن. «1» نشانههاى تائب واقعى بر اساس روايات اسلامى، از علائم توبه كار واقعى اين است كه وقتى توبه كرد، علاوه بر تصميم قاطع بر ترك معصيت، حقوق تضييع شده- اعم از حقاللّه و حقالنّاس- را جبران كند و واقعاً مسير زندگى خود را براى رسيدن به سعادت و خوشبختى تغيير دهد و ظلمت حاصل از گناهان را در پرتو اطاعت و بندگى بزدايد.
توبه كار واقعى كسى است كه هر گاه توبه كند:
1- طلبكاران و ستمكشيدگان را از خود راضى سازد.
2- به عبادتش بيفزايد.
3- لباس (و قيافه ظاهرى) خود را تغيير دهد. «2» 4- دوستان (فاسد) خود را عوض كند.
5- نشست و برخاستها (دعوتها و پذيراييها) را تغيير دهد.
6- رفتار خود را در مسائل خانوادگى و زناشويى و تربيت فرزندان تغيير دهد و اخلاق و رفتار اسلامى داشته باشد و در مسائل جنسى از راه انحرافى كه رفته بازگردد.
7- در اخلاق و نيت خود تغيير و تحوّل داده و در حالات روحى، فكرى، قلبى و برخوردهاى اجتماعى خود تجديد نظر نمايد و انگيزهها و هدفهاى مادى خود را به قصد قربت و اخلاص تبديل كند.
8- روحش باز و رويش گشاده باشد و تنگ نظرىهاى قبلى را نداشته باشد و از كمك به ديگران دريغ نورزد.
9- از آرزوهاى دور و دراز خويش دست بردارد و زبانش را از بدى، تهمت، دروغ، غيبت، سوگند نابجا، گواهى دادن ناروا، ناسزا، شايعهسازى، ياوهگويى و ... بازدارد.
10- در مسائل اقتصادى و صرف هزينههاى مالى، از تشريفات زندگى شخصى خود بكاهد و آن را در راه رفاه ديگران و به ويژه محرومان و گرسنگان صرف نمايد.
هرگاه توبه كننده چنين شد، توبه حقيقى كرده است.
آثار توبه هرگاه انسان خطاكارى، تصميم به توبه بگيرد و با اخلاص، از خداوند بخواهد كه در اين كار دشوار او را يارى نمايد، آثار بسيار ارزندهاى را در زندگى خود مشاهده خواهد كرد. نورانيت دل، احساس آرامش و سبكبارى، زنده شدن محبت به ديگران در قلب وى، زياد شدن محبت ديگران نسبت به وى، حل مشكلات و ... از جمله اين آثارند. در اين جا به چند نتيجه مهم توبه، اشاره مىكنيم.
1- آمرزش گناهان گناهان و اعمال زشت، آدمى را در لبه پرتگاه شقاوت، انحطاط و سقوط قرار مىدهد و نجات از آن، تنها با توبه ميسّر است. توبه موجب آمرزش گناهان است اخلاق و تربيت اسلامى 25 نشانههاى توكل ص : 25 تا اندازهاى كه توبه كار مانند كسى است كه مرتكب گناهى نشده است. رسول خدا صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
«التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ» «1» تائب از گناه مثل كسى است كه مرتكب گناه نشده است.
على عليه السلام نيز مىفرمايد:
«بِالتَّوْبَةِ تُكَفَّرُ الذُّنُوبُ» «1» با توبه، گناهان ناپديد مىشوند.
2- برخوردارى از مواهب الهى و زندگى شيرين انسان، از طريق توبه، به مواهب دنيايى و جامعهاى آباد و سعادتمند دست مىيابد چنان كه در قرآن كريم آمده است:
«... تُوبُوا الَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً ...» «2» به سوى او (خدا) بازگرديد تا به طرز نيكويى شما را (از مواهب زندگى اين جهان) بهرهمند سازد.
3- تبديل لغزشها به حسنات هنگامى كه انسان با توبه به سوى خدا بازگشت، دگرگونى عميقى در سراسر وجودش پيدا مىشود و همين تحول و انقلاب درونى، اعمال زشت او را به حسنات تبديل مىكند. چنان كه در قرآن كريم مىفرمايد:
«... مَنْ تابَ وَ امَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً» «3» كسى كه توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد، خداوند گناهان اين گروه را به حسنات تبديل مىنمايد و خداوند آمرزنده و مهربان است.
4- باران رحمت و افزايش قدرت قرآن كريم استغفار از گناهان و بازگشت به سوى خدا را مايه آبادانى، خرّمى و اقتدار معرفى كرده، مىفرمايد:
«... تُوبُوا الَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرارًا وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً الى قُوَّتِكُمْ ...» «1» توبه كنيد تا خداوند آسمان را براى شما به باريدنِ فراوان بگمارد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد.
در جايى ديگر قرآن مىفرمايد:
«اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ انَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ انْهاراً» «2» از پروردگار خويش آمرزش بطلبيد- كه او بسيار آمرزنده است- تا بارانهاى پربركت آسمان را پى در پى بر شما فرو فرستد و شما را با اموال و فرزندان فراوان كمك كند و باغهاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختيارتان قرار دهد.
خلاصه درس «توبه» به معناى بازگشتن، و يك نوع انقلاب و قيام درونى عليه خويش است. توبه، پليدىهاى گناهان را مىشويد و دلها را پاك مىكند و زمينه را براى عبوديّت و بندگى انسان فراهم مىكند.
توبه يك وظيفه واجب است كه قرآن كريم بر انجام آن بسيار تأكيد نموده است. از اين رو، بايد فورى باشد تا نفس با گناه انس نگيرد و بهترين فرصت براى بازگشت از مسير زشتىها و پليدىها، ايام جوانى است.
توبه كار واقعى، كسى است كه وقتى توبه كرد، علاوه بر تصميم قاطع بر ترك معصيت، حقوق تضييع شده- اعم از حقالله و حقالناس- را جبران كند و ظلمت حاصل از گناهان را با نور اطاعت و بندگى در همه زمينهها، بزدايد.
آثار ارزنده توبه در زندگى انسان فراوان است. برخى از آنها عبارتند از: آمرزش گناهان، برخوردارى از مواهب الهى و زندگى شيرين، تبديل لغزشها به حسنات و بارش رحمت پروردگار و قدرت و قدرتمندى.