حقد و كينه چنين مىكند.
- ناهى از منكر با موعظه حسنه و زبان خوش، تلاش مىكند افراد را به خوبىها دعوت كند، ولى عيبجو با لحن گزنده، نه تنها افراد را به سوى خوبى نمىكشاند بلكه به لجبازى نيز وادار مىكند.
- عيبجويان، فاقد دل پاك و عقل سليماند در حالى كه ناهيان از منكر با دلى پاك و عقلى سالم به مبارزه با منكرات برمىخيزند.
انتقاد سالم نه عيبجويى افشاگرى و رسوا سازى در ملأ عام، بهوسيله نامه سرگشاده، تريبون و مانند آن، صد در صد ممنوع است. آنچه از روايات برمىآيد، آن است كه فرد را محترمانه (بدون آبروريزى) به عيوبش آگاه ساخت بهگونهاى كه در حضور ديگران نباشد و حتى فرد منتقد را نشناسد. اين كار را مىتوان از طريق تلفن و نامه هم انجام داد. بيان اين مسائل در جمع و به صورت كلّى نيز، در پارهاى موارد مىتواند راهگشا باشد. امام صادق عليه السلام، انتقاد كننده واقعى را محبوبترين دوست خود دانسته، مىفرمايد:
«احَبُّ اخْوانى الَىَّ مَنْ اهْدى عُيُوبى الَىَّ» «1» بهترين دوست من كسى است كه عيوبم را به من هديه كند! امير مؤمنان نيز به ما چنين توصيه مىكند:
«لِيَكُنْ اثَرَ النَّاسِ عِنْدَكَ مَنْ اهْدى الَيْكَ عَيْبَكَ وَ اعانَكَ عَلى نَفْسِكَ» «2» بايد برگزيدهترين مردم نزد تو كسى باشد كه عيبهايت را نشانت دهد و تو را در مقابله با نفس امّارهات مدد بخشد.
اخلاق و تربيت اسلامى 168 منابع و مآخذ
خلاصه درس غيبت و عيبجويى از اخلاق ناپسند اجتماعى است؛ غيبت آن است كه درباره مؤمنان چيزى بگوييم كه اگر بشنود ناراحت مىشود. عيبجويى نيز به معناى تجسّس در زندگى ديگران و يافتن عيبها و زشتىهاى آنهاست. عيبجويى در برخى موارد، مقدّمه غيبت مىشود.
در آيات و روايات از غيبت به شدت نكوهش شده و مؤمنان را از آلوده شدن به آن بازداشتهاند.
همچنين انگيزههاى متعددى را براى غيبت كردن ذكر نمودهاند. بررسى عواقب ناگوارِ غيبت، آدمى را از ارتكاب چنين رذيلهاى بازمىدارد.
عيبجويى نيز در فرهنگ اسلامى مورد نهى و نكوهش قرار گرفته و از مؤمنان خواسته شده به جدّ از آن خوددارى ورزند، چنانكه از آنان خواسته شده كه در قالب امر به معروف و نهى از منكر، فراهم ساختن زمينههاى تربيت و تعليم و تبليغات دينى، همچنين اصلاح عيوب خويش، به جنگ منكرات بروند.
انتقاد سازنده، با افشاگرى و رسواسازى و عيبجويى تفاوت دارد و نه تنها زشت نيست بلكه محبوب و مجاز نيز هست.
پرسش 1- غيبت و عيبجويى چه پيامدهايى براى افراد و جامعه دارد؟
2- در نكوهش غيبت و عيبجويى از آنها روايتى را ذكر كنيد.
3- براى از بين بردن انگيزههاى غيبت چه راه حلهايى را پيشنهاد مىكنيد؟
4- «انتقاد سالم» چيست؟
منابع و مآخذ قرآن مجيد.
نهجالبلاغه، فيضالاسلام.
اصول كافى، شيخ كلينى، بيروت.
اقرب الموارد، سعيد خورى، بيروت.
بحارالانوار، علّامه مجلسى، چاپ ايران.
البرهان فى تفسيرالقرآن، بحرانى، اسماعيليان.
بيست گفتار، شهيد مطهرى، صدرا.
پا به پاى آفتاب، امير رضا ستوده، پنجره.
پند تاريخ، موسى خسروى، اسلاميه.
تحفالعقول، ابن شعبه، ترجمه جنتى.
تحفالعقول، ابن شعبه، بيروت.
ترجمه تفسير الميزان، موسوى همدانى.
تفسير شيخ ابوالفتوح رازى، تصحيح شعرانى، اسلاميه.
تفسير نمونه، جمعى از نويسندگان، اسلاميه.
ثواب الاعمال، شيخ صدوق، تصحيح غفارى، صدوق.
جامع السعادات، ملا مهدى نراقى، اعلمى.
چهل حديث، امام خمينى، رجاء.
ديوان حافظ.
روضه كافى، شيخ كلينى، اسلاميه.
سرگذشتهاى ويژه از زندگى امام خمينى، مصطفى وجدانى، پيام آزادى.
شرح غررالحكم، عبدالواحد آمدى، ترجمه محدث، دانشگاه تهران.
شرح نهجالبلاغه، ابن ابى الحديد، بيروت.
صحيفه نور، وزارت ارشاد اسلامى، چاپ اوّل.
الصحيح من سيرة النبى الاعظم، جعفر مرتضى عاملى، دفتر انتشارات اسلامى.
عقد الفريد، ابن عبد ربه، بيروت.
الغدير، علّامه امينى، اسلاميه.
فروع كافى، شيخ كلينى، اسلاميه.
قاموس قرآن، قرشى، اسلاميه.
لغت نامه دهخدا، دانشگاه تهران.
مجمعالبيان، طبرسى، دارالمعرفه، بيروت.
مجموعه ورّام، ورّام بن ابو فراس.
محاسن، احمد بن خالد برقى، اسلاميه.
محجة البيضا، فيض كاشانى، دفتر انتشارات اسلامى.
مستدرك الوسائل، محدث نورى، آل البيت.
مصباح الشريعه، عبدالرّزاق گيلانى، انجمن اسلامى فلسفه و حكمت.
مفاتيح الجنان، شيخ عباس قمى.
مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانى، دارالمعرفة.
مكارم الاخلاق، حسن بن فضل طبرسى، بيروت.
ميزان الحكمة، محمد محمدى رى شهرى، دفتر تبليغات اسلامى.
ناسخ التواريخ، محمد تقى سپهر، اسلاميه.
نفس المهموم، شيخ عباس قمى، ترجمه شعرانى، اسلاميه.
نقش زبان در سرنوشت انسانها، مهدى فقيه ايمانى، اسماعيليان.
نهجالفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاينده، جاويدان.
وسائل الشيعه، شيخ حر عاملى، آل البيت.