نظم دقيق در زندگى، از ويژگيهاى معروف امام است كه شايد از زبان ديگران مكرر شنيده باشيد، به راستى عجيب بود كه حتى براى مطالعه و قرائت قرآن و كارهاى مستحب و حتى زيارتها و دعاهايى كه در وقت خاصى هم وارد نشده بود، وقت خاصى را تنظيم كرده بودند و هر كارى را بر طبق همان زمانبندى و تنظيم خاص انجام مىدادند. بهطورى كه براى هر كس كه مدتى با ايشان مأنوس و معاشر مىشد، مشخص بود كه در چه ساعتى، مشغول چه كارى و انجام چه عملند، اگر چه در حضور ايشان نباشد و فرسنگها از محضرشان دور و جدا باشد. «1» 2- نتيجه بخشى كارها: حاكم كردن نظم و انضباط در كارها، موجب مىشود كه هر كارى بجا و بموقع انجام پذيرفته، نتيجه بخش و سودمند باشد. فردى كه در جلسات، سخنرانىها، رفت و آمدها، وعدهها و ... نظم را رعايت مىكند، فعاليتهايش از نتيجه بهتر و بيشترى برخوردار خواهد شد.
امير مؤمنان عليه السلام با توجه به تأثير نظم در نتيجه بخشى كارها، بر انجام امور روزانه در وقت خود سفارش كرده، مىفرمايد:
«وَ أَمْضِ لِكُلِّ يَوْمٍ عَمَلَهُ، فَانَّ لِكُلِّ يَوْمٍ ما فيهِ» «2» كار هر روز را در همان روز انجام ده (و آن را به روز بعد موكول مكن)؛ زيرا براى هر روز كار خاصّى است (كه مجال انجام عقبافتادگىها را نمىدهد).
امام امت قدس سره در صورتى كارها را نتيجه بخش و الهى مىداند كه نظم نيز در كنار اخلاص، مورد توجه قرار گرفته باشد:
كارها بايد روى نظم و قاعده صورت گيرد، تكرار مىكنم؛ كارها وقتى روى نظم و قاعده و براى خدا بود، ديگر خوفى نيست، چه كسى كشته شد، چه كسى كشت. «3»
3- تنظيم افكار: از جمله عوامل مؤثّر در نظم فكرى انسان، رعايت نظم در رفتار فردى و اجتماعى است. كسى كه در تمامى كارهايش پايبند به نظم است، افكار گوناگونش نيز از يك طبقهبندى و تنظيم خاصى برخوردار شده، با داشتن اين ويژگى برجسته و پسنديده، پلههاى رشد و كمال را بهتر و سريعتر طى خواهد كرد.
امام خمينى قدس سره، نظم فكرى را نتيجه نظم در رفتار دانسته، مىفرمايد:
اگر در زندگىمان، در رفتار و حركاتمان نظم بدهيم، فكرمان هم بالطبع نظم مىگيرد، وقتى فكر، نظم گرفت يقيناً از آن نظم فكرى كامل الهى برخوردار خواهد شد. «1» 4- جلوگيرى از اتلاف عمر ديگران: كسى كه در زندگى خود منظّم است و كارهايش را براساس يك برنامهريزى حساب شده انجام مىدهد، در برخورد با ديگران نيز نظم را رعايت كرده، از تلف شدن وقت و عمر آنان جلوگيرى مىكند، زيرا ب اخلاق و تربيت اسلامى 65 حيطه كاربرد ص : 64 ا اجراى نظم و سامان دادن فعاليتهايش، موجب خواهد شد كه ديگران در مدّت زمانى كه با او هستند، بيشترين بهره را برده، عمرشان پربارتر گردد.
5- نظم دهى به ديگران: فردى كه زندگى، رفتار و حتى فكرش را منظم كرده و به اين ويژگى پسنديده، آراسته شده است، الگوى مؤثرى براى ديگران بوده، از همين راه آنان را به اجراى نظم و انضباط در كارها وامىدارد.
پيامدهاى بىنظمى به همان اندازه كه نظم و انضباط منشأ آثار و بركاتى است، بىنظمى نيز پيامدها و نتايج ناهنجارى را در پى دارد كه برخى را به اختصار برمىشمريم:
1- ايجاد هرج و مرج: رعايت نكردن نظم در رفتار فردى و اجتماعى، هرج و مرج و نابسامانى كارها را به دنبال دارد و انسان را از دستيابى به نتيجه مطلوب بازمىدارد؛ كسى كه به برنامهريزى اهميتى نمىدهد، رفت و آمدش با ديگران را به نظم درنمىآورد، به
موقع در جلسات سخنرانى و درس حاضر نمىشود، بدون هماهنگى و وقت قبلى مزاحم ديگران، بويژه شخصيتهاى برجسته- كه هر لحظه عمرشان براى جامعه مفيد است- مىشود و ... چنين شخصى به دليل بىنظمى در كارهايش به نتيجه مطلوب دست نمىيابد و همواره در زندگى دچار هرج و مرج و سردرگمى بوده، جامعه را نيز بهاين سو خواهد كشاند.
امام امت قدس سره بى نظمى را آفت بزرگى مىداند كه موجب فساد در كارهاست:
بدون نظم يك امرى تحقق پيدا نمىكند يعنى فاسد مىشود. «1» 2- خدشهدار شدن شخصيت اجتماعى: انسان موجودى اجتماعى است و نيازمند داد و ستد، رفت و آمد، نشست و برخاست و ... با ديگران است و براى اينكه بتواند عضو مفيد و مؤثرى در جامعه باشد، بايد مواظب عملكرد خود- بويژه در ارتباط با جامعه- بوده، شخصيت و اعتبار اجتماعىاش را حفظ كند.
از جمله عواملى كه شخصيت اجتماعى انسان را خدشهدار مىكند، بىنظمى در كارها و در برخورد با ديگران است، چرا كه افراد جامعه به روشنى درمىيابند كه فرد بىانضباط و نامنظم، موجب هرج و مرج در كارها و هدر رفتن وقت و عمر آنان شده، از پيشرفت و ترقىشان جلوگيرى مىكند. به همين دليل او را از ميان خود رانده، برايش ارزش چندانى قائل نمىشوند.
3- پايمال شدن حقوق ديگران: بىنظمى موجب پايمال شدن حقوق افراد و ستم بر آنان است. كسى كه كارهاى مردم را به تأخير مىاندازد و به بعضى اجازه مىدهد كه ساعتها وقتش را بگيرند، در نتيجه فرصت ملاقات با ديگران و انجام كارشان را از دست مىدهد و نمىتواند به موقع جهت تدريس در كلاس درس، جهت انجام كار در محل كار و غيره حضور يابد، ... چنين فردى به دليل بىنظمى در كارها، حقوق ديگران را پايمال كرده و به آنان ستم روا داشته است.
4- هدر رفتن سرمايهها: از بين رفتن امكانات مادى نيز يكى از پيامدهاى بىنظمى است.
امام على عليه السلام با توجه به تأثير بىبرنامگى و بىنظمى در از دست دادن سرمايههاى مادى، مىفرمايد:
«سُوءُ التَّدْبيرِ مِفْتاحُ الْفَقْرِ» «1» بىبرنامگى [و بىنظمى در كارها] كليد فقر و تهيدستى است.
خلاصه درس نظم و انضباط در زندگى بشر نقش بسيار سازنده و ثمربخشى در فعاليتهاى فردى و اجتماعى انسان ايفا مىكند؛ اسلام كه دينى جامع و جهانى است، احكام و مقرّراتش را با نظم حاكم بر جهان، هماهنگ ساخته و به پيروانش نيز سفارش مىكند كه تمامى كارهاى خود را طبق برنامه و بطور منظم انجام دهند و از بىنظمى بپرهيزند.
نظم و انضباط در كارها، آثار فراوان و ارزشمندى در پى دارد كه برخى از آنها عبارتند از: نتيجه بخشى كارها، تنظيم افكار ... جلوگيرى از اتلاف عمر ديگران و نظمدهى به ساير افراد.
بىنظمى در فعاليتهاى فردى و اجتماعى نيز داراى پيامدهاى ناگوارى است كه از جمله آنها:
ايجاد هرج و مرج، خدشهدار شدن شخصيت اجتماعى، پايمال شدن حقوق و هدر رفتن سرمايههاست.
پرسش 1- اهميت نظم و انضباط در زندگى بشر را بيان كنيد.
2- آثار نظم و انضباط كدام است؟
3- امام كاظم عليه السلام درباره تنظيم وقت و بهرهگيرى از آن چه فرمود؟
4- پيامدهاى بىنظمى چيست؟
5- چرا امير مؤمنان عليه السلام بىبرنامگى و بىنظمى را كليد فقر مىداند؟
درس هفتم: اعتدال و ميانهروى اعتدال از ريشه عدل، به معنى ميانهگيرى ما بين دو حالت يك چيز از نظر كمّى و كيفى و تناسب برقرار كردن ميان آن دو است، چنانكه به روزها و شبهاى بهارى و پاييزى كه اندازه يكديگرند، «اعتدال بهارى و پاييزى» گفته مىشود. «1» برگردان فارسى اعتدال «ميانهروى» استكه بر پرهيز از افراط و تفريط در هركارى اطلاق مىشود و واژه معادل عربى آن «اقتصاد» است كه در فرهنگ اسلامى كاربرد بيشترى دارد.
ضرورت اعتدال نظام عالم براساس هندسهاى دقيق پىريزى گشته است.
جهان چون چشم و گوش و خدّ و ابروست كه هر چيزى به جاى خويش نيكوست آفريننده حكيم «عالم تكوين» فرمانده تواناى «عالم تشريع» نيز هست؛ «وَ هُوَ الَّذى فِى السَّماءِ الهٌ وَ فِى الْارْضِ الهٌ وَ هُوَ الْحَكيمُ الْعَليمُ» «2» و او كسى است كه در آسمان خداست و در زمين نيز خداست و او بسيار با حكمت و دانش است.
آفرينش انسان نيز از چنين قانونى پيروى مىكند و هرگز نارسايى و نوسان در اصل خلقت او وجود ندارد از او نيز خواسته شده كه هماهنگ با عالم آفرينش در صراط مستقيم «عدالت و اعتدال» گام نهد و هيچگاه به افراط و تفريط نگرايد. امير مؤمنان عليه السلام مىفرمايد:
«عَلَيْكَ بِالْقَصْدِ فِى الْامُورِ فَمَنْ عَدَلَ عَنِ الْقَصْدِ جارَ وَ مَنْ اخَذَ بِهِ عَدَلَ» «1» بر تو باد به ميانهروى در كارها؛ هر كس از ميانهروى روى گرداند، ستم مىكند و هر كس به آن چنگ زند، عدالت ورزد.
حيطه كاربرد اصل اعتدال، بايد به شكل كلّى و فراگير بر سراسر زندگى فردى و اجتماعى انسان حاكم باشد و هميشه و همه جا افكار، كردار و گفتار او را دربرگيرد. در اين جا در حدّ گنجايش درس، سه محور ياد شده را توضيح مىدهيم.
الف- افكار منشأ همه تصميمات آدمى، فكر و انديشه اوست؛ اگر فكر معتدل و مستقيم باشد، رفتار فرد راه اعتدال مىپويد و اگر انديشه به بيمارى عدم اعتدال گرفتار شود، اعمال انسان نيز به آفت افراط و تفريط دچار مىشود. امير مؤمنان عليه السلام در سخنى نغز و حكيمانه به سنجش راستگرايى و چپگرايى با اعتدال انديشه پرداخته، مىفرمايد:
«الَيمينُ وَالشِّمالُ مَضَلَّةٌ وَالطَّريقُ الْوُسْطى هِىَ الْجادَّةُ» «2» راست روى و چپ روى، گمراهى است و راه ميانه، جادّه زندگى است.
اين راه ميانه، همان تفكّر ناب توحيدى است كه در ميان كلافهاى سر در گم انديشههاى خرافى كفر، شرك، دوگانه پرستى، تثليث، رهبانيّت، جبر و تفويض، تناسخ، تجسم، مادّيگرى، گزافه پرستى و ... با عنوان «صراط مستقيم» خودنمايى مىكند و همه موحّدان حقجو را در خويش جاى مىدهد و به سر منزل مقصود- يعنى قرب الهى- مىرساند.
تندروهاى افراطى، به كلى منكر آفريدگار جهان و نظم و حكمت حاكم بر آن مىشوند. حتى واقعيتهاى محسوس را منكر مىشوند و به تعبير قرآن:
«وَ اذا قيلَ لَهُمْ ما ذا انْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا اساطيرُ الْاوَّلينَ» «1» و هنگامى كه از آنان پرسش شود: پروردگارتان، چه فرو فرستاده، پاسخ دهند: افسانه گذشتگان را! ولىهمين پرسش اگر ازصاحبان انديشه معتدل و مستقيم پرسيدهشود، چنين پاسخمىدهند:
«وَ قيلَ لِلَّذينَ اتَّقَوْا ماذا انْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذينَ أَحْسَنُوا فِى هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْاخِرَةِ خَيْرٌ ...» «2» از متقيان مىپرسند: پروردگار شما چه چيز نازل كرده؟ پاسخ دهند: خير و خوبى؛ براى كسانى كه نيكى كردند، در اين دنيا نيكى است و سراى آخرت از آن هم بهتر است.
تفريط گرايان كندرو نيز هر موجود ناتوان و ناقصى را به خدايى مىگيرند و از كهكشانها گرفته تا سنگ و چوب را مىپرستند و اف اخلاق و تربيت اسلامى 70 حيطه كاربرد ص : 64 راد ضعيف را برابر خدا فرمان مىبرند و تا آنجا پيش مىروند كه مانند يهوديان معتقد مىشوند كه خدا در صحنه آفرينش بيكاره و دست بسته در گوشهاى نشسته ناظر كاركرد ديگران در ملك خويش است؛ «وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ ايْديهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ ...» «3» يهوديان گفتند: دست خدا بسته است، دستهاى خودشان بسته باد و به سبب آنچه گفتند لعنت شدند! بلكه دستهاى خدا باز است.
امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه فرمود:
يهود گفتند: خداوند [با آفرينش نخستين] دست از آفرينش كشيد و فزونى و كاستى ايجاد نمىكند ولى خداوند با اين آيه اظهارات آنان را تكذيب كرد. «4»