پرسش 1- چرا «كلام» و «سخن» از ارزش بسيار والايى برخوردار است؟
2- جايگاه كلام زيبا را در منابع اسلامى توضيح دهيد. چگونه كلام هم زيباترين و هم زشتترين مخلوق خدا است؟
3- سفارش امام صادق عليه السلام به پيروانش در خصوص زيبايى سخن چيست؟
4- ويژگىهاى كلام زيبا را بيان كنيد.
5- آثار بدزبانى را نام ببريد.
درس دهم: حسن خلق واژه «حسن خلق» گاه، كاربردى عام و فراگير دارد و همه كردار، گفتار و صفات نيكو را در برمىگيرد «1» ولى بيشتر به معناى خاص و محدود يعنى نرمخويى، زيباگويى و خوش برخوردى به كار مىرود. شخصى از امام صادق عليه السلام درباره حسن خلق توضيح خواست، آن حضرت در پاسخ فرمود:
«تُلَيِّنُ جَناحَكَ وَ تُطَيِّبُ كَلامَكَ وَ تَلْقى اخاكَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ» «2» رفتارت را ملاطفتآميز و سخنت را پاكيزه كرده با خوشرويى برادرت را ملاقات كنى.
ارزش خوشخويى اين صفت زيبا در كلام آسمانى رسول اكرم صلى الله عليه و آله به عنوان سنگينترين عمل در ترازوى قيامت آمده است:
«ما يُوضَعُ فى ميزانِ امْرِءٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ افْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلْقِ» «3» روز قيامت، در ترازوى (اعمال) شخص، چيزى برتر از خوشخويى قرار نمىگيرد.
حضرت امير عليه السلام نيز آن را بهترين همنشين دانسته و فرموده است:
«حُسْنُ الْخُلْقِ خَيْرُ قَرينٍ» «4»
و در سخن ديگرى آن را سر رشته هر كار نيكى دانسته و فرموده است:
«حُسْنُ الْخُلْقِ رَأْسُ كُلِّ بِرٍّ» «1» امام صادق عليه السلام نيز اظهار فرموده كه زندگى بدون خوش خلقى، شيرين و گوارا نخواهد بود:
«لا عَيْشَ اهْنَأُ مِنْ حُسْنِ الْخُلْقِ» «2» اين گونه ارجگذارى و ستايش از «حسن خلق»، اين خوى پسنديده را در رديف مهمترين فضايل انسانى قرار مىدهد. و هر انسانى را موظّف مىكند تا خود را بدان آراسته سازد و به سهم خود فضاى زيست اجتماعى را گوارا و معطر گرداند و بدينسان همه مردم در محيطى گرم و صميمى به زندگى خويش ادامه دهند.
منشأ خوش خلقى شكوفههاى زيباى نرمخويى بر درخت تنومند و شاداب عقل و خرد مىشكفد و از منبع اصيل بزرگوارى خاندان تغذيه مىشود؛ در سخنان مولاى متقيان عليه السلام سرچشمههاى اين خصلت خداپسند، اين گونه معرفى شده است:
ميوه خرد: «الْخُلْقُ الَمحْمُودُ مِنْ ثِمارِ الْعَقْلِ» «3» بزرگوارى خاندان: «حُسْنُ الْاخْلاقِ بُرْهانُ كَرَمِ الْاعْراقِ» «4» و نيز: «حُسْنُ السّيرَةِ عُنْوانُ حُسْنِ السَّريرَةِ» «5» در تورات نيز خوشخويى را منشعب از حيا مىشمرد:
«يَتَشَعَّبُ مِنَ الْحَياءِ ... حُسْنُ الْخُلْقِ» «6»
رابطه با دين خوش اخلاقى يك خوى زيباى انسانى است و در وجود هر كس- صرف نظر از آيين و مرامش- ممكن است يافت شود، با اين وصف، ارتباطى ناگسستنى با شريعت مقدس الهى دارد. پيامآوران خدا، بدون استثنا، خوشخو بودهاند، «1» و خوش اخلاقى نه تنها علامت تديّن است بلكه به تعبير رهبر بزرگوار اسلام صلى الله عليه و آله، نصف دين را تشكيل مىدهد:
«حُسْنُ الْخُلْقِ نِصْفُ الدّينِ» «2» از سخن حضرت امام باقر عليه السلام نيز برمىآيد كه هر چه مؤمن خوشخوتر باشد، ايمانش كاملتر است:
«انَّ اكْمَلَ الْمُؤْمِنينَ ايماناً احْسَنُهُمْ خُلْقاً» «3» همراهان سجاياى اخلاقى در يكديگر تأثير متقابل دارند و گاه به طور مجموعى، آثار ارزشمندى را خلق مىكنند؛ در روايات اهل بيت عليهم السلام همانگونه كه حسن خلق بهطور انفرادى مورد بحث قرار گرفته، گاهى نيز با فضايل ديگر همراه شده است كه علاوه بر اثبات مطلب فوق، خوشخويى را با آن فضايل همسنگ مىداند:
رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله، خوشخويى را همرديف تقوا دانسته و آن دو را قوىترين عامل ورود به بهشت معرفى كرده است:
«اكْثَرُ ما تَلِجُ بِهِ امَّتِى الْجَنَّةَ؛ تَقْوَى اللَّهِ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ» «4» امّت من، بيشتر به وسيله تقوا و خوش خلقى وارد بهشت مىشوند.
امام صادق عليه السلام، در سخنى، خوشخويى و سه فضيلت ديگر را كامل كننده ايمان دانسته و فرموده است:
«ارْبَعٌ مَنْ كُنَّ فيهِ كَمُلَ ايمانُهُ ... الصِّدْقُ وَ اداءُ الْامانَةِ وَالْحَياءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ» «1» چهار ويژگى اگر در كسى باشد، ايمانش كامل است: راستگويى، امانتدارى، حيا و خوشخويى.
و در سخن ديگرى، آن را همراه سه خصلت ديگر، از اخلاق پيامبران معرفى كرده و فرموده است:
«انَّ الصَّبْرَ وَالْبِرَّ وَالْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلْقِ مِنْ اخْلاقِ الْانْبِياءِ» «2» همانا صبر، نيكى، بردبارى و خوش اخلاقى از صفات پيامبران است.
دستاوردها علاوه بر آنچه گذشت، خوش خلقى، تأثير بسزايى در بهبودى جوّ اجتماع مىگذارد و آثار ارزندهاى نيز براى شخص خوشخو دارد كه برخى از آنها را در زير توضيح مىدهيم:
الف- آثار اجتماعى 1- جلب دوستى و محبّت ديگران: انسانها تشنه محبتند و دلهاى آنان اسير كمند مهربانى است؛ و طبعاً از ديگران انتظار برخ اخلاق و تربيت اسلامى 99 ب - شرط لازم ايمان ص : 98 وردى خوش و انساندوستانه دارند و تحت تأثير عواطف ديگران نيز قرار مىگيرند و بلافاصله عواطف انسانى خويش را بروز مىدهند. پس چه خوب است همه افراد اجتماع با زبان نرم، روى گشاده و دوستانه با همديگر برخورد كنند و فضاى زندگى را عطر محبت بزنند و با همنوعان خود صميمى باشند؛ امام صادق عليه السلام فرمود:
«حُسْنُ الْخُلْقِ مَجْلَبَةٌ لِلْمَوَدَّةِ» «1» خوش خلقى، دوستى ديگران را جلب مىكند.
2- آبادى شهرها و درازى عمرها: با صميمى شدن انسانها نسبت به يكديگر طبعاً دغدغهها، جنگ اعصاب، بىاعتمادى، اضطراب و دلهره و ... رخت برمىبندد و افراد جامعه در امنيت روحى و اعتماد متقابل به كار و تلاش مىپردازند، همديگر را در كارها يارى مىدهند، براى همنوعان دلسوزى مىكنند، غمخوار هم مىشوند و در چنين فضايى، هر كسى زندگى راحتى خواهد داشت، شهرها آباد مىگردد و بيمارىها كم مىشود و عمرها نيز طولانى مىشود؛ علاوه بر آن خداوند نيز بر چنين اجتماعى نظر لطف خواهد داشت و آنها را يارى خواهد داد. امام صادق عليه السلام فرمود:
«الْبِرُّ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ يَعْمُرانِ الدِّيارَ وَ يَزيدانِ فِى الْاعْمارِ» «2» نيكى و خوشخويى، شهرها را آباد و عمرها را زياد خواهد كرد.
ب- فردى كارهاى نيك و صفات زيبا، بيش از سودى كه به ديگران مىرسانند، صاحب خويش را نفع مىبخشند و مىتوان گفت؛ سود فردى حسن خلق به مراتب از آثار اجتماعى آن بيشتر است، و اين در حالى است كه فرد خوش اخلاق، در آثار اجتماعى آن صفت پسنديده نيز شريك است:
1- روزى فراوان: امير مؤمنان عليه السلام فرمود:
«حُسْنُ الْخُلْقِ يَزيدُ فِى الرِّزْقِ» «3» 2- خير دنيا و آخرت: رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«انَّ حُسْنَ الْخُلْقِ ذَهَبَ بِخَيْرِ الدُّنْيا وَالْاخِرَةِ» «1» خوشخويى، خير دنيا و آخرت را با خود همراه دارد.
3- پاداش مجاهد: حضرت صادق عليه السلام فرمود:
«انَّ اللَّهَ تَبارَكَ وَ تَعالى لَيُعْطِى الْعَبْدَ مِنَ الثَّوابِ عَلى حُسْنِ الْخُلْقِ كَما يُعْطِى الُمجاهِدَ فى سَبيلِ اللَّهِ ...» «2» خداوند متعال در برابر حسن خلق بنده، به او پاداش مجاهد در راه خدا را عطا مىفرمايد.
4- درجه عالى: همان حضرت فرمود:
«انَّ حُسْنَ الْخُلْقِ يَبْلُغُ بِصاحِبِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقائِمِ» «3» خوشخويى، صاحبش را به مقام روزهگير شبزندهدار مىرساند.
5- نابودى گناهان: همان امام فرمود:
«انَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ يُميثُ الْخَطيئَةَ كَما تُميثُ الشَّمْسُ الْجَليدَ» «4» همانا خلق نيكو خطاها را ذوب مىكند چنانكه خورشيد، يخ را آب مىكند.
6- بهشت جاويدان: امام رضا عليه السلام از پدرانش از رسول اكرم صلى الله عليه و آله چنين نقل مىكند:
«عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الْخُلْقِ فَانَّ حُسْنَ الْخُلْقِ فِى الْجَنَّةِ لا مُحالَةً ...» «5» بر شما باد به خوشخويى كه جاى خوشخويى در نهايت، بهشت است.
خلاصه درس حسن خلق به معناى عام، همه كردار، گفتار و صفات نيكو را شامل مىشود ولى بيشتر به معناى خاصى به كار مىرود كه به نرمخويى، زيباگويى و خوشبرخوردى معنا مىشود و در فرهنگ اسلام از جايگاه والايى برخوردار است و در سخنان حكيمانه اهل بيت عليهم السلام مورد ستايش قرار گرفته است.
خردورزى، بزرگوارى خانوادگى، خوش طينتى و حيا منشأ حسن خلق معرفى شده است. همچنين ميان خوشخويى و ديندارى رابطه ناگسستنى است و هر چه فرد ايمانش قوىتر باشد، خوش خوتر است.
خوشخويى بهطور معمول با فضايل ديگرى چون تقوا، صبر، نيكى، بردبارى، راستگويى، حيا و امانتدارى همراه است كه ارزش آن را افزون مىسازد.
دستاوردهاى خوش خلقى عبارت است از: دوستى و محبت، آبادانى شهرها، درازى عمرها، روزى فراوان، خير دنيا و آخرت، پاداش مجاهد، درجه عالى، نابودى گناهان و بهشت جاويدان.
بيشتر آثار مفيد حسن خلق، فردى است كه نصيب صاحب خويش مىكند و برخى نيز اجتماعى است كه همگان از آن برخوردار مىشوند.