نموده و عامل قصد كار كردن مجانى را هم نداشته در اين صورت صاحب ملك مىگويد من چيزى از باب اجرت نمىدهم ولى عامل مىگويد من راضى نيستم در اين صورت تكليف چيست؟
ج 5- چون خود اقدام كرده چيزى به عهده صاحبخانه نيست و شخص عامل مىتواند وسايل مصرف شده در خانه را بردارد.
س 6- چشمه آبى در زير زمين شخصى وجود دارد كه اگر صاحب زمين بخواهد چشمه را حفر كند تا از آب آن استفاده كند خرابى براى زمين ديگرى به بار مىآورد آيا اين شخص مىتواند چشمه را حفر كند يا خير؟
ج 6- حفّارى چشمه اشكال ندارد ولى اگر خرابى و ضررى متوجّه زمين همسايه گردد بايد جبران نمايد و ضامن است.
س 7- آموزگارى به دليل اينكه دانشآموز تكاليف خود را انجام نداده يا در انجام آن سهل انگارى نموده دفتر او را پاره مىكند در اين صورت آيا ضامن مىباشد و بايد مثل آن را تهيّه نمايد يا خير؟
ج 7- در صورتى كه رضايت ولىّ دانشآموز حاصل نشود ضامن مىباشد.
س 8- آيا اگر كسى حيوانى را وطى نمايد بايد اين مطلب را به صاحب حيوان اعلام نمايد؟
ج 8- اگر امكان دارد، بطورى گوسفند يا گاو را از صاحب آن بگيرد و خود به وظيفه شرعى كه كشتن و سوزاندن حيوان است، عمل كند و در ضمن غرامت را هم بصاحب آن بدهد و اعلام نكند كه اين عمل بهتر است تا اشاعه فحشاء نشود.
س 9- آيا كسى كه حيوانى را وطى كرد بايد غرامت حيوان را به صاحبش بپردازد؟
ج 9- اگر حيوان مانند گوسفند و گاو است كه گوشت آن جهت خوردن
مصرف مىشود، بايد غرامت آن را به صاحبش بپردازد و اگر مانند الاغ و اسب است اگر خسارتى وارد شده بايد خسارت را بپردازد.
س 10- در بعضى جاها مرسوم است كه گوسفندان خود را نوبت بندى مىكنند كه به چراگاه ببرند هر خانه به نوبه خود هر روز گوسفندان را در چراگاه مىبرند و بعضى به نوبت خود از اطفال كوچك استفاده مىكنند و دنبال گلّه گوسفند مىفرستند و گرگها از پيش بچّههاى كوچك گوسفندان را مىبرند آيا تاوان اين گوسفندان را چه كسى بايد بدهد؟
ج 10- بستگى به نوع قرارداد دارد اگر قرارداد به اين صورت بوده كه در نوبت گلّه بايد بزرگان هر خانه به همراه گلّه گوسفندان بروند پس اگر كسى بچّه خود را فرستاد و اتّفاقى بيفتد، ضامن است.
س 11- آيا استفاده از پمپ آب در منازل اشكال شرعى دارد؟ (با توجّه به بحران آب)
ج 11- اگر موجب اضرار به ديگران شود، استفاده از پمپ اشكال دارد و ضامن است.
س 12- شخصى زمين و چشمه دارد و زمينش را سيلاب برده و حالا زمين ندارد كه از آن استفاده كند آيا در صورتى كه خودش زمين ندارد شرعاً مىتواند از ديگرى كه زمين دارد نسبت به استفاده از آن آب جلوگيرى نمايد و آن شخص زمين دار مىتواند از آن استفاده كند؟
ج 12- اگر مراد استفاده از آب شخصى است كه زمينش را سيل برده است، كسى غير از صاحب آن نمىتواند از آن استفاده كند مگر آنكه با رضايت صاحب آب با اجاره و يا راههاى ديگر باشد.
س 13- شخصى زراعت مىكارد و مرغان خانگى اهل آن قريه تخم زراعت را مىخورند و با پاى خود خراب مىكنند صاحب زراعت براى جلوگيرى از مرغان تخمها را زهرآلود كرده و مىپاشد و مرغان مىخورند و تلف مىشوند شخص زارع
بعضى از صاحبان مرغان را از سم پاشى با خبر مىكند كه از مرغان جلوگيرى نمايند آيا مرغانى كه به توسط زهر پاشى صاحب زراعت تلف شود شرعاً تاوان آن به دوش صاحب زراعت مىباشد يا خير؟
ج 13- اگر به صاحبان مرغها اعلام كرده باشد كه تخم زراعت سمّى است در اين صورت ضامن نيست.
س 14- شخصى درختانى در بالاى زمين خود غرس مىكند و آن درختان بزرگ مىشوند و بالاى زمين شخص ديگرى سايه مىاندازد و به علف و زراعت ديگرى ضرر مىرسانند آيا آن شخص ديگرى حقّ اعتراض دارد كه به صاحب درختان بگويد كه درختانش را قطع كند يا خير؟
ج 14- اگر عرف منطقه به صورتى است كه معمولًا سايه درختان همسايه روى زمينهاى ديگران مىافتد و مورد مقبوليت عامّه است حقّ اعتراض نيست گرچه تحصيل رضايت بسيار مطابق با احتياط است ولى اگر عرف منطقه به اين شكل نيست، صاحب درخت ضامن است و بايد قسمتهايى كه سايه بر زمين همسايه دارد را قطع نمايد.
س 15- گاهى موقع ورود و يا خروج از مكانى كفش ديگران را لگد مال مىكنيم البته سهواً، آيا استحلال لازم است؟
ج 15- در مواردى كه معمولًا از قرائن به دست مىآيد كه افراد با علم به اينكه ممكن است كفشهايشان لگدكوب گردد و يا غبارى شود رضايت دارند استحلال لازم نيست و الّا ضامن است و استحلال لازم است.
س 16- شخصى مقدارى شيشه حمل مىكرده اشتباهاً شيشه با ماشين صفر كيلومتر برخورد مىكند و بدنه ماشين خط بر ميدارد حال بايد ضمانت تعمير را به عهده بگيرد يا خير و بفرمائيد كه آيا قيمتى كه افت كرده را هم ضامن است يعنى ماشين قبل از برخورد مثلًا پانصد هزار تومان مىارزيده و بعد از برخورد چهارصد هزار تومان آيا افت قيمت را ضامن است يا خير؟
ج 16- اگر عرفاً خسارت وارده بيش از خسارت بدنه ماشين است و از قيمت ماشين كم شده، شخص صدمه زننده ضامن است.
س 17- در موارد زيادى دانشآموزان وسايل زايدى به آموزشگاه مىآورند كه بر طبق قانون مدرسه و قرار اوّل سال آوردن آنها به محيط مدرسه ممنوع است و توسط مسئولين آموزشگاه از دانشآموز گرفته مىشود در حالى كه بسيارى از اين اشياء هم جنبه ماليّت دارند و هم استعمال آنها در بيرون از آموزشگاه اشكال ندارد،
اوّلًا: آيا كسى كه آنها را گرفته در بازگرداندن آنها به صاحبانشان ضامن مىباشد؟
ثانياً: آيا ديگرانى كه صاحب آن مال را نمىشناسند مىتوانند در پايان سال تحصيلى آنها را به تصرّف خود در آورند؟
ثالثاً: با توجّه به اينكه در بسيارى از موارد نام صاحبان اموال فراموش شده و دانشآموزان هم براى بازپس گرفتن آنها مراجعه نمىكنند آيا براى بازپس دادن اين اموال كه فعلًا مجهول المالك هستند فحص و جستجو لازم است و وظيفه شرعى در اينگونه موارد چيست؟
ج 17- 1- اگر با اين شرط و قرار اوّليّه كه اگر اين وسايل آورده شود اخذ و پس داده نمىشود، ضمانى نيست ولى در غير اين صورت ضامن خواهد بود و بايد به صاحبان آن بازگردانده شود.
2- در فرض ضمان بايد به حاكم شرع تحويل گردد تا در موارد مقرّر مصرف شود.
3- با فرض مذكور فحص لازم نيست و بايد به حاكم شرع تحويل گردد.
س 18- چنانچه اتومبيلى را به عنوان داشتن بيمه كامل به شخصى كرايه دهند و در واقع بيمه نباشد اگر خسارتى به آن وارد شود كرايه كننده ضامن است يا خير؟
ج 18- كرايه كننده با فرض مرقوم ضامن نيست.
ضمان يد امانى
س 1- اگر اموال مردم در مغازهاى بود و مغازه به سرقت رفت، آيا صاحب مغازه
ضامن است؟
ج 1- ضامن نيست، مگر تفريطى در نگهدارى از آن اموال كرده باشد.
س 2- اين حديث شريف رسول مكرّم اسلام حضرت محمّد6«حرمة مال المسلم كحرمة دمه» آيا دالّ بر وجوب است و تكليفى بر انسان بار مىكند يا خير و آيا ارتباطى با موضوع اداره فضولى اموال غير پيدا مىكند؟
ج 2- ارتباطى ندارد بلكه بر عكس آن ادّل است يعنى بايد نزديك به مال ديگرى نشويد.
س 3- بر فرض وجوب يا جواز، مخارجى كه مدير در جهت اداره اموال هزينه نموده و قصد تبرع هم نداشته آيا مستحقّ رجوع به مالك است يا خير در ذيل مادّه (306) قانون مدنى آمده است «دخالت كننده مستحقّ اخذ مخارجى خواهد بود كه براى اداره لازم بوده است» ارتباط مادّه فوق را با فقه اماميّه تدوين بفرمائيد؟
ج 3- چون قصد تبرّع نداشته و عمل مؤمن هم محترم است مىتواند رجوع به مالك كند و مخارج مصروفه را دريافت كند.
س 4- آيا مدير علاوه بر اخذ مخارج مستحقّ اجرت المثل زمان اداره خواهد بود يا خير؟
ج 4- مستحقّ اجرت المثل هم مىباشد.
س 5- اگر مال مسلمانى در معرض تلف باشد و دسترسى به مالك يا كسى كه حقّ اجازه دادن را دارد نباشد آيا مىتوان آن مال را اداره نمود تا از بين نرود؟
ج 5- اگر قرينهاى بر رضايت مالك باشد، اشكال ندارد ولى اگر قرينهاى نباشد و اموال از چيزهايى نيست كه به مرور زمان تلف گردد مثل ميوهها و اطعمه، حفظ آن واجب نيست و در مواردى هم دخالت جايز نيست.
س 6- شخصى تعهّد كرده اموال كسى را از مسيرى به مسير ديگرى ببرد در وسط راه اموال صاحب مال به توسط آفت آسمانى از بين رفت در اين صورت چه كسى مقصّر است آيا كسى كه تعهّد كرده ضامن است يا خير؟
ج 6- اگر مقصّر نبوده ضامن نيست و تسلّط او به صورت امانى است مگر اينكه شرط كرده باشد كه به هر صورت اين كالا را مىرساند و ضمانت كرده باشد كه در اين صورت ضامن است.
ضمان در مالكيّت
س 1- گاوى كه آبستن بوده قصابى آن را براى صاحب مال كشتار نموده است حقّ الزحمه قصاب پوست و كلّه پاچه است گوشت خالص مال صاحب گاو است بفرمائيد گوسالهاى كه در شكم گاو است از آن كيست؟
ج 1- گوساله در شكم گاو ذبح شده مال صاحب گاو است.
س 2- شخصى در زمين كس ديگرى درخت دارد آن درخت را قطع مىكنند ولى از ريشه آن درخت نهالى مىرويد و درخت مىشود حال آن درخت از ريشه روئيده مال صاحب اصلى درخت مىباشد يا صاحب زمين؟
ج 2- اگر مالك درخت از درخت خود اعراض نكرده باشد آنچه كه روئيده مىشود متعلّق به صاحب درخت است.
س 3- شخصى درختى در زمين خود غرس مىكند و ريشه آن به زمين شخصى ديگرى مىرسد و از آن نهال مىرويد آيا آن نهال از آن صاحب زمين مىشود يا از آن صاحب درخت است؟
ج 3- تعلّق به صاحب درخت دارد.
قيمت گذارى مال تلف شده
س 1- اگر مال كسى را انسان تلف كند و ضامن شد، آيا قيمت فعلى را ضامن است يا يوم التلف را؟
ج 1- قيمت يوم التلف را ضامن است مگر آن كه تا يوم الاداء قيمت ترقّى پيدا كند، كه بايد مصالحه كند.
ضمان در مورد بيمار
س 1- اگر طبيب طبق درخواست بيمار دارويى را تجويز نمايد و بدينوسيله صدمهاى به بيمار وارد شود، ضامن كيست؟
ج 1- ضامن، خود مريض است در صورتى كه طبيب علم به اضرار دارو به او نداشته باشد.
س 2- پزشك از خانمى سئوال مىكند، حامله هستى زن مىگويد: نه در حالى كه حامله است با فرض آن كه دانستن پزشك از وضعيت اين خانم از طريق آزمايشات هم امكان پذير است لكن به گفته زن اكتفا كرده و آمپولى نوشته كه زن سقط جنين نموده، مسئول چه كسى است؟
ج 2- خود زن ضامن است.
س 3- در بعضى از موارد براى معالجه بيمار بايد رضايت بگيرند تا ضمان متوجّه دكتر نشود، حالا اگر وضعيت بيمار يا مصدوم طورى بود كه پزشك بايد فوراً آن را عمل جرّاحى كند و اين كار را كرد امّا مصدوم از بين رفت، آيا پزشك كه بدون اذن چنين كارى، كرده ضامن است؟
ج 3- در صورتى كه مهلت براى استيذان نيست و تشخيص داده شد كه بايد سريعاً عمل جرّاحى شود و تفريطى هم در كار نباشد، پزشك ضامن نيست.
س 4- شخصى كه مرض مسرى دارد، آيا مىتواند در اجتماعات و اماكن حاضر شود يا خير؟ و اگر حاضر شد و فردى مبتلا به مرض او شد، آيا ضمان مىآيد و در صورت موت آيا ديه بر او واجب مىشود؟
ج 4- با علم به مسرى بودن، شركتش در جائى كه بداند موجب سرايت مىشود، خالى از حرمت نيست ولى اثبات ضمان و ديه بدين واسطه محلّ اشكال است ولى اگر با ورثه آن تصالح كند بسيار خوب است
س 5- در حين عمل جرّاحى، برق قطع مىشود فلذا بيمار مىميرد، چه كسى ضامن است؟
ج 5- چون قتل به فرد معيّنى مستند نمىشود كسى ضامن نيست مگر آن كه كسى برق را مخصوصاً قطع كرده باشد، كه او ضامن است.
س 6- چند سال قبل اينجانب با تيغ سر كسى را تراشيده بودم سرش خونى شده بود حالا به آن دسترسى ندارم آيا اينجانب ضامن هستم يا خير؟
ج 6- معمولًا افراد در هنگام اصلاح سر، آريشگر را ابراء ذمّه مىكنند و لذا شما ضامن نيستيد.
متفرّقات ضمان
س 1- استفاده از آئينه ماشينى كه در كنار خيابان پارك شده و يا ساعتى كه به ديوار مغازه نصب شده، در حالى كه نمىدانيم صاحبش راضى است يا خير چه صورت دارد؟
ج 1- در اينگونه موضوعات صدق تصرّف در مال مردم نمىكند و لذا احتياجى به تحصيل رضايت ندارد.
س 2- آيا يك ملّت حقّ مالكيّت بر سرزمين خود را دارد و آيا در صورت تجاوز سايرين مىتوانند غاصبين را بيرون كنند و اگر در دست فرزندان غاصبين باشند چطور؟
ج 2- هر ملّتى كه از نظر اسلام داراى حقوقى هستند، حقّ دفاع دارند و مىتوانند متجاوزين را دفع كنند حتّى اگر در دست فرزندان آنها باشد.