تشكيل داده است. جمعيتشناسان، جامعهشناسان و اخيراً روانشناسان و حتى اقتصاددانان توجه خاصى به اين مبحث نو و مهم در مديريت مبذول داشته و در شناسايى نقش و اهميت آن، نظريهها و تحقيقات زيادى را به وجود آورده و در حل مسائل و مشكلات مديريت به كار گرفتهاند. با بررسىاى كه توسط گروهى از انديشمندان علم مديريت به عمل آمده، فرهنگ سازمانى به عنوان يكى از مؤثرترين عوامل پيشرفت سازمانها شناخته شده است، به طورى كه بسيارى از پژوهشگران معتقدند كه يكى از دلايل موفقيت ژاپن در صنعت و مديريت، توجه آنها به فرهنگ سازمانى است. فرهنگ سازمانى بهعنوان مجموعهاى از باورها و ارزشهاى مشترك بر رفتار و انديشه اعضاى سازمان اثر مىگذارد و مىتواند نقطه شروعى براى حركت و پويايى يا مانعى در راه پيشرفت بهشمار آيد.
اسلام براى اينكه روابط اقتصادى نيز همانند روابط اجتماعى، با صداقت و راستى و از روى عدالت و رضايت انجام پذيرد و مصالح فردى و اجتماعى تأمين گردد و نيز از هر گونه هرج و مرج و اختلاف و درگيرى جلوگيرى شود و مردم در تمام عرصههاى زندگى از جمله معاملات با خيال راحت و خوشى و خرّمى و آرامش زندگى كنند، در زمينه تجارت و معاملات نيز احكام و قوانينى مقرر داشته است تا با اجراى آنها بتوانند زندگى سالم و خداپسندانهاى داشته باشند. كسب و كار و معاملات و ساير مشاغل از نظر اسلام همانند اعمال ديگر پنج قسم دارد:
1- واجب: همانند كار و كسب و معاملهاى كه براى تأمين مخارج زندگى خود و خانواده انسان و حفظ آبرو باشد.
2- مستحب: همانند اشتغالاتى كه براى جامعه و خانواده مفيد و سودمند باشد.
3- مكروه: همانند اشتغال به كفن فروشى و امثال آن به عنوان يك شغل و تجارت در آن كالا.
4- مباح: مانند معاملاتى كه نه موجب زيان افراد و جامعه است و نه مورد نياز آنان.
5- حرام: مانند معاملاتى كه مربوط به مواد مخدر و اجناس مضرّ و غير پاكيزه
همانند هروئين و مشروبات الكلى و اموال مسروقه انجام مىگيرد.
عموم حرفهها و اشتغالهاى توليدى و توزيعى و خدماتى مثل كار بنگاهدارى و آژانس و امثال آن در صورتى كه با شرايط صحيح و طبق دستور شرع انجام گيرد، علاوه بر تأمين زندگى خود و خانواده و حفظ آبروى شخص و خانواده يك نوع خدمت به خلق است كه آن هم گاهى واجب و گاهى مستحب است و ثواب زيادى به همراه خواهد داشت و عبادت حساب مىشود. اين كارها در واقع يكى از مصاديق و نمونههاى كارگشايى براى مردم و خوشحال كردن و زدودن غم و اندوه از همنوعان است كه در روايات، به آن تشويق و ترغيب و آثار زيادى براى آن بيان شده است.
فردى كه ساعتها در محل كسب و كار، بنگاه يا آژانس مىنشيند و منتظر مىماند تا فردى كه به خانه يا ماشين نياز دارد، نياز او را برطرف و مشكل او را حل كند، در واقع در حال عبادت و بندگى است و كار او در نزد خدا و مردم ارزش دارد.
اينك رواياتى را در اين زمينه مرور مىكنيم:
1. پيامبر اكرم6فرمود:
«وَ اللَّهِ لَقَضَاءُ حَاجَةِ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ صِيَامِ شَهْرٍ وَ اعْتِكَافِهِ؛به خدا قسم، برآوردن حاجت مردم از روزه و اعتكاف يك ماه بهتر است.»
2. پيامبر اكرم6فرمود:
«إِنَّ اللَّهَ فِي عَوْنِ الْمُؤْمِنِ مَا دَامَ الْمُؤْمِنُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ؛تا زمانى كه مؤمن در يارى برادر مؤمن خود باشد، خدا هم در كمك و يارى او خواهد بود؟»
3. از پيامبر اعظم6سؤال شد: محبوبترين مردم پيش خدا چه كسى است؟
پيامبر فرمود: «كسى كه بيشترين سود و خدمت را به مردم ارائه دهد».
مدل كسب و كار
شيوهاى كه شركت، بنگاه يا سازمان براى توليد سود و سرپا نگه داشتن خود انتخاب مىكند مدل كسب و كار ناميده مىشود. مدل كسبوكار بيان مىكند كه
چگونه سازمان براى توليد محصول يا ارائه خدمت، ايجاد ارزش افزوده مىكند.
تعريف مدل كسب و كار غالبا با دشوارى همراه است زيرا در زمينههاى متفاوت از كسب و كار معانى متفاوتى برداشت مىشود و ارائه يك تعريف يكسان در همه كسب و كارها مقدور نيست. اين نقصان در تعريف مدلهاى نوين كسب و كار الكترونيك بيش از ساير حوزهها احساس مىشود.
مدلهاى كسب و كار در حوزه وب (اينترنتى)، از مفاهيمى هستند كه بيشترين بحث و تبادل نظر و كمترين درك و اتفاق نظر روى آنان صورت گرفته است.
مدل كسب و كار ابزارى براى تأمين منافع مشترى و منافع بنگاه و كسب در آمد است، و به بيان ساده عبارت از متدى است كه شركت در فعاليتهاى تجارى در پيش گرفته و با كسب درآمد، ثبات خود را حفظ مىنمايد. در اين مدل با توجه به منابع در دسترس و نياز مشترى، پيشنهادى براى عرضه ارزش مورد نظر مشترى ارائه شده و منافع و درآمد نصيب شركت مىسازد. به تعبيرى ديگر مدل كسب و كار چگونگى كسب درآمد توسط بنگاه را با مشخص كردن جايگاه آن در زنجيرهى ارزش مشترى، تشريح مىكند.
مدل كسب و كار توصيف ارتباط عرضه كنندگان و مشترى است و توصيفى از نقشها و ارتباطات ما بين مصرف كنندگان، مشتريان، هم پيمانان و عرضه كنندگان يك شركت است كه جريانات اصلى توليدى، اطلاعاتى و مالى و همچنين منافع اصلى شركا را مشحص مىكند.
مدل كسب و كار روشى براى ساختار دهى جريانات هزينهاى و در آمدى است. و نحوهى پاسخدهى كسب و كار به دنياى واقعى را بيان مىكند.
مدل كسب و كار با طرح چند سوال اساسى شناسايى مىشود:
مشترى كيست؟
ارزش مشترى چيست؟
چگونه مىتوان ارزش لازم را با هزينهاى مورد قبول به مشترى ارائه كرد؟
چگونه مىتوان حاشيه امنيت مطمئنى در برابر رقيبها ايجاد كرد؟
مدل كسب و كار طرحها و ايدههاى سازمان را به ارزشهاى اقتصادى تبديل مىكند و نشان مىدهد كه يك شركت چگونه با تعيين كردن جايگاه در زنجيره ارزش كسب درآمد مىكند كه شامل موضوعات مختلفى درباره كسب و كار مىباشد كه عبارتاند از كارآفرينى، استراتژىها، مسائل اقتصادى، سرمايه گذارى، عملكردها و بازاريابى است.
توضيح سادهتر اينكه مدل كسب و كار توضيح مىدهد كه يك كسب و كار چگونه مىتواند براى خود جايگاهى در زنجيره ارزش پيدا كند و چگونه مىتواند به ثبات لازم برسد تا درآمدزايى كند.
در حالت كلى يك مدل كسب و كار را روشى معرفى مىكنند كه يك سازمان و بنگاه با استفاده از آن مىتواند به ثبات لازم دست پيدا كند و درآمدزايى كند.
شركتها مجبور هستند جايگاه خود را نسبت به سه موضوع استراتژيك زير تعيين كنند:
1- مشترى شما چه كسى مىتواند باشد؟
2- چه محصولات و خدماتى مىتوان به مشتريان انتخاب شده ارائه كرد؟
3- چگونه مىتوانيم اين محصولات يا خدمات را به صورت كارآمد و مؤثر به مشترى پيشنهاد كنيم؟
يك مدل كسب و كار جديد به صورت زير شكل مىگيرد.
- با هدف قرار دادن بخش جديد يا بخشهايى كه در اثر اهمال كارى با مشكل مواجهاند.
- با شناسايى نيازهاى جديد يا فراموش شده مشتريان
- با يافتن راههاى جديد براى توليد و تحويل؛ توليد محصولات جديد و يافتن مشتريان جديد
يك مدل كسب و كار مؤثر و قابل اجرا، باعث خلق و هدايت ارزش افزوده
بيشترى نسبت به سايرگزينههاى موجود مىشود. اين مدل ممكن است براى مشتريانى كه ارتباطشان را با سازمان شما قطع كردهاند ارزشهاى بيشترى به همراه داشته باشد يا ممكن است به طور كلى روشها و شيوههاى سنتى انجام كارها را كنار گذارد. از سوى ديگر ممكن است مدل كسب و كار به علت تفكر نامناسب، مؤثر و كارا نباشد زيرا رقيبان مدلهاى كسب و كار بهترى را گزينش كردهاند.
فعاليتهايى كه باعث شكل گيرى زنجيره ارزش مىشوند را مىتوان به سه بخش تقسيم كرد:
1- فعاليتهاى مرتبط با درست كردن چيزى، طراحى، خريد مواد خام، ساخت و فعاليتهايى از اين دست.
2- فعاليتهاى مرتبط با فروش چيزى، جستجو و يافتن مشترى، داد و ستدهاى فروش، توزيع محصولات و يا انتقال خدمات
3- پشتيبانى عمليات نظير منابع انسانى، زيرساختها و توسعه فناورى
با بهره گيرى از نظريه و راه كار زنجيره ارزش، ما مىتوانيم بفهميم كه چگونه بخشهاى يك كسب و كار با هم هماهنگ مىشوند. يك مدل كسب و كار ممكن است با هدف طراحى محصولى جديد براى نيازهاى پيش بينى نشده تهيه شود و يا ممكن است بر روى راههاى بهتر توليد، فروش يا توزيع محصولات و خدمات تمركز كند.
غذاى حلال پلهى اول كمال
زمانى كمونيستها در اوج قدرت بودند و تبليغ مكتب مىكردند، گويند: روزى معلمى با گرايش كمونيستى در كلاس درس روستايى ايرانى- بالطبع مذهبى- به طور غير مستقيم تبليغ كمونيستى مىكند و مىگويد: بچهها چيزى را مىگوييم وجود دارد كه بتوانيم آن را با چشم ببينيم و با دست لمس كنيم چون ميز و صندلى و درخت و ... و چيزى را كه نمىبينيم وجود ندارد. سپس از دانش آموزان مىپرسد كه چه كسى فهميد كه من چه گفتم. دانش آموزى دست بلند كرده و مىگويد آقا من بگويم؟ معلم، دانش آموز را پاى تخته خواند تا درس را پس دهد. دانش آموز پاى تخته آمده و رو به همكلاسىها مىپرسد: آيا ميز را مىبينيد؟ مىگويند بلى.- پس بچّهها ميز وجود دارد و همين طور پرسش و پاسخ و معلم سر مست از موفقيت در تبليغ حزبش و دانش آموز به دنبال فرصت. تا مىرسد به اينكه آقا معلّم را مىبينيد؟ ... دستهاى معلم چه؟
سر معلم چه؟ همه مىگويند: بلى پس وجود دارد. آنگاه از همكلاسىها مىپرسد؟ آيا عقل آقا معلّم را مىبينيد؟ مىگويند: نه! مىگويد: پس آقا معلّم عقل ندارد.!
حال امروزى جهان، ماديات است. اگر زمانى كمونيسم به صراحت منكر معنويات بود و غرب مبلغ ماديات بود ولى امروز نه فقط در اسم و تبليغ، بلكه در عمل حكومت، ماديات را حتى در كشورهاى اسلامى نشان مىدهد.
از بهلول پرسيدند ديوانهها را بشمار! گفت: از شمار خارجند ولى اگر خواستيد عاقلان را شمارم كه از تعداد انگشتان دست تجاوز نمىكنند.
حال به قول حافظ تعداد زاهدان ريائى و عالمان بى عمل بىشمارند. اگر خواستيد آمار بندگان خالص را داشته باشيد از تعداد انگشتان دست تجاوز نمىكنند، اگر آنها هم مكتوم نباشند.
ولى آنچه كه تجربه نشان مىدهد براى رسيدن به كمال و معرفت راهى غير از ارتزاق با نان حلال ولو اندك نيست، و آن چيزى است كه قابل مشاهده و تميز براى عموم نخواهد بود، جز بر خواص، كه آنها هم در دسترس عموم نيستند. نان حلال، صغرى و كبراى فراوانى دارد هر چند تعدادى بر اثر سعى و كوشش و استمرار و پشتوانهى كار بدان رسيده مىرسند. ولى آنچه كه براى عموم قابل درك است اين كه نان حلال زائيدهى كسب حلال است.
علت اثر غذا در رفتار آدمى:
انسان وقتى غذايى مىخورد در بدن انسان سه بخش مىشود:
1- بخشى از آن تبديل به انرژى جهت انجام امور روز مره مىشود.
2- بخشى از آن تبديل به عضله و استخوان جهت رشد و يا ترميم قسمتهاى از دست رفتهى بدن مىشود.
3- بخشى از آن بصورت مواد زايد از بدن خارج مىشود.
حال غذايى كه از راه نا مشروع وارد بدن شده و تبديل به نسوج مىشود توسط خون در كل بدن انسان پخش شده و تأثير خود را بر رفتار آدمى مىگذارد:
به هر گندم كه خوردى بىحسابى دلت را با بهشت افتد حجابى
معرفت جز با نان حلال امكان ندارد
مرحوم شيخ حسنعلى اصفهانى (نخودكى) مىگفتند: «در مشهد شخصى بود اهل رياضت بنام سيد هندى، دوستى داشت بنام سيد صحاف كه از او خواسته بود ذكرى برايش بياموزد. سيد هندى از او خواسته بود كه لباس و خوراك حلال تهيه كند. او طبق دستور پارچهها و خوردنىهاى زياد نزد استاد برده بود و استاد از بين آنها فقط يك كرباس (پارچهى ارزان قيمت) و مقدارى از حبوبات را حلال تشخيص داده و از
او خواسته بود كه از كرباس لباسى تهيه كرده و از حبوبات غذايى تهيه كند. پس روزه گرفته و هر شب چهارده هزار مرتبه صلوات بفرستد.
سيد صحاف طبق دستور عمل مىكند. تا اينكه در شب جمعهى دوم نا گهان مىبيند كه سقف اتاق برداشته شد و ديگر مانعى نيست و او آسمان و ستارهها را مىبيند. بعد افراد نورانى را مىبيند كه آمدند و او از ديدن آنها بىهوش مىشود. تا موقع نماز صبح بىهوش بوده، وقتى صبح خدمت استاد مىرسد و جريان را مىگويد، استاد مىگويد: شما با دستورى كه گرفته و انجام داده بودى ظرفيت ديدن نور را نداشتى وگرنه وقتى حجاب مادى سقف برداشته شد تا ملكوت آسمان را نيز مىديدى.»[1]
نان و تعليم و تربيت از ديدگاه اسلام
يكى ازنيازهاى طبيعى انسان غذا خوردن است و بدون آن نمىتوان به حيات ادامه داد. حال سخن اينجاست كه آيا هر غذايى را به هر اندازه مىتوان خورد؟
در تعاليم اسلامى، فقط خوردن روزى حلال كه از طريق مشروع كسب شده باشد، جايز است قرآن كريم در اين مورد مىفرمايد:
«از آنچه خدا روزى حلال و طيب شما قرار داده تناول كنيد.»[2]
و در جاى ديگر مىفرمايد:
«از اين رزق پاك و پاكيزه كه نصيبتان كرديم تناول كنيد.»[3]
در اسلام به كسب روزى حلال تأكيد شده و از قول پيامبر آمده است: «بر هر مسلمانى به دست آوردن روزى حلال واجب است»[4].
و در جاى ديگرى آمده:
«كسى كه تا چهل روز طعام حلال بخورد، خداوند قلب او را نورانى گرداند و
[1]. كرامات و حكايات عاشقان خدا به نقل از ديار صالحان.
[2]. سوره نحل/ آيه 114.
[3]. سوره طه/ آيه 8.
[4]. بحار، ج 3، ص 9.