76- سند 263
77- عمر بن هشام تغلبى 263
78- هارون 263
79- موسى (هادى) 264
80- حسين بن على 264
81- ابن افطس 265
82- احمد بن على زيدى 265
83- قاسم بن على حسنى 265
84- غسّان بن حاضر خزاعى 265
85- اعمش 265
86- شريك 266
87- هشام بن حكم 266
88- على بن يقطين 266
89- زيد بن صوحان 267
90- عثمان بن حنيف انصارى 268
91- جاريّة بن قدامه سعدى 268
92- جندب بن زهير ازدى 269
93- شريح بن هانىء مرادى 269
94- مالك بن كعب ارحبى 270
95- معقل بن قيس رياحى تميمى 270
96- حارث بن اعور همدانى 270
97- ابو طفيل كنانى 271
98- جابر جعفى 271
99- رشيد هجرى 272
100- زرارة بن اعين 272
101- دهريّه 272
102- سوفسطائى 273
103- مانوى 273
104- معلّى بن خنيس 274
105- داود بن على 274
106- ابو تراب مروزى؟ 274
107- واقدى 274
108- وهب بن منبّه تميمى 275
109- كلبى 275
110- شرقى بن قطامى 276
111- هيثم بن عدىّ 276
112- دأب بن كنانى 277
113- عبد اللّه بن عمّار برقى 277
114- كميت بن زيد الأسدى 277
115- منصور بن زبرقان نمرى 278
116- دعبل بن على خزاعى 278
117- مروان بن ابى حفصه يمامى 279
118- على بن جهم شامى 279
119- جعفر متوكّل 280
120- عبد اللّه بن مصعب زبيرى 280
121- وهب بن وهب بخترى 281
122- عبد الملك بن قريب أصمعى 281
124- بكّار بن عبد اللّه زبيرى 281
124- أبو سمط بن جون اموى 282
125- ابن ابى شوارب عبشمىّ 282
126- صفّين 282
127- هجر 283
128- هزار ماه (الف شهر) 283
129- شجرهى ملعونه 284
130- عبد الرّحمن بن حكم 284
131- ابو دهبل جمحى 284
132- طف 285
133- سليمان بن قتّه 285
134- خالد بن عبد اللّه قسرى 286
135- ابن رومى 286
136- معتصم 287
137- ابراهيم بن عبّاس صولى 287
138- ابن ابى مريم مدينى 288
139- ابراهيم موصلّى 288
140- ابن جامع سهمى 288
141- زلزل 288
142- برموصا 288
143- بختيشوع نصرانى 288
144- بغاتركى 289
145- افشين اشروسنى 289
146- مخارق 290
147- علّويه 290
148- زرزر 290
149- عمرو بن بانه 290
150- ابراهيم بن مهدى 290
151- معتزّ 291
152- امين 291
153- منتصر 291
154- موسى بن مهدى 292
155- معتضد 292
156- حرّه 292
157- مروان بن حكم 293
158- وليد 294
159- قرّة بن شريك 294
160- يزيد بن عبد الملك 294
161- حبابه و سلّامه 295
162- يوسف بن عمر 295
163- جزيره 295
164- ثغرين 296
165- جبال 296
166- يغارين 297
167- حشويّة 297
168- حروريّه 297
169- واقفيّه 297
170- حنفيّه 297
171- شافعيّه 298
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درآمد
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*الحمد للّه ربّ العالمين و السّلام على محمّد و آله الطّاهرين اين دفتر، با نام «ادبيات سياسى تشيّع» زندگى و شعر شاعرانى را مورد بررسى قرار داده كه در صحنهى سياسى حضور داشته، به وقايع و حوادث مربوط به شيعه باورمند بوده، موضع گرفته و واكنش نشان دادهاند.
در زبان عربى پژوهندگان نامدارى به گردآورى، تدوين، تأليف و تفسير اشعار شعراى شيعه پرداختهاند.
محمّد بن عمران بن موسى مرزبانى، در گذشته به سال 384 هجرى، كتاب «أخبار شعراء الشّيعة» را تصنيف كرده و از اين حيث خدمتى بزرگ به انجام رسانده است.
ضياء الدّين يوسف بن يحيى حسنى صنعانى، در گذشته به سال 1121 هجرى با تأليف كتاب «نسمة السّحر بذكر من تشيّع و شعر» در 3 مجلّد، كارى در خور كرده است. از ميان پژوهشگران معاصر علّامه شيخ عبد الحسين امينى در مجموعهى ماندگار «الغدير» به مناسبت، از شاعران غدير ياد كرده، زندگى و اشعار آنها را ذكر كرده است.
علّامه سيّد محسن امين در كتاب گرانسنگ «أعيان الشّيعة» شاعران شيعة و اشعارشان را آورده است. اديب و محقّق عرب، جواد شبّر در مجموعهى 10 مجلّدى خويش كه به نام «أدب الطّف» تأليف كرده، اشعار و زندگىنامهى شاعرانى را كه به مناسبت واقعهى جانسوز كربلاء و شهادت امام حسين عليه السّلام، شعرى سروده و مرثيهاى گفتهاند، آورده است.
يكى از محقّقان معاصر، دكتر طيّب العشّاش، كتاب سودمند «ديوان أشعار التّشيّع» را اخيرا به رشتهى تحرير درآورده و منتشر كرده است.
پژوهندهى لبنانى، خانم دكتر ثريّا عبد الفتّاح ملحس، كتابى به نام «حزب الشّيعة في أدب العصر الأموي» تأليف كرده و به اقتضاء كتاب، نمونههايى از نظم و نثر شيعه را به همراه
زندگىنامهى شاعران مشهور شيعه، شرح و تفسير كرده است.
همهى آنچه بيان شد به غير از چاپ محققّانهى ديوانهاى شاعران شيعه است كه خوشبختانه اخيرا به همّت اديبان و پژوهشگران جهان اسلام، خصوصا عرب، منتشر شده است.
با اين همه، بايد افزود كه هنوز شاعرانى از شيعه هستند كه تاكنون آثارشان چاپ نشده است.
اميدواريم محقّقان بلند همّت، دستى برآرند و اين نقيصه را برطرف كنند.
شاعرانى توانا مثل، «مفجّع بصرى»، «عونى»، «سليمان بن قتّه»، «اعشى همدان»، «كثيّر سهمى»، «عبدى كوفى» و «سديف بن ميمون»، هنوز ديوانشان تبويب و تدوين نشده است.
ما در اين دفتر، ادبيّات سياسى شيعه را از نيمهى اوّل قرن اوّل هجرى تا پايان قرن سوم، بررسى كردهايم. بخش اوّل، به اشعار نامداران غيرمشهور به شاعر كه به مناسبتهاى تاريخى شيعه در وقايع عصر امير المؤمنين على عليه السّلام و واقعهى كربلا شعرى سرودهاند، اختصاص يافته و داراى سه بهره است.
بهرهى اوّل از سال 36 هجرى تا سال 40 هجرى را دربرمىگيرد و صرفا به اشعارى مىپردازد كه در عصر امير المؤمنين- عليه السّلام- و بهطور غالب در وقايع جمل و صفّين و نهروان، انشاد شده است.
بهرهى دوم، به اشعار واقعهى كربلا در سال 61 هجرى، اختصاص يافته است.
بهرهى سوم بخش اوّل، مربوط به زنان شاعر شيعه است كه دربارهى عصر امير المؤمنين (ع) و واقعهى عاشورا، اشعارى از آنان صادر شده است.
بخش دوم كتاب به بررسى شعر و زندگى ده تن از شاعران برجستهى شيعه اختصاص دارد.
اين ده تن عبارتاند از: ابو الأسود دؤلى (متوفّاى 69 هجرى)، كثيّر عزّه (متوفّاى 105 هجرى)، فرزدق (متوفّاى 110 هجرى)، كميت بن زيد اسدى (متوفّاى 126 هجرى)، سيّد حميرى (متوفّاى 173 هجرى)، منصور نمرى (متوفّاى 190 هجرى)، ديك الجنّ حمصى (متوفّاى 235 هجرى)، دعبل خزاعى (متوفّاى 246 هجرى)، ابن رومى (متوفّاى 283 هجرى) و حمّانى علوى (متوفّاى 301 هجرى)
اين شعراء هريك صاحب چند ويژگىاند: اشتهار شعرى دارند، شاعر عقيدهاند، سياسى و
فعّالاند، ديوانشان مورد نقد و بررسى ادباء و نقّاد قرار گرفته، نقش مؤثّر در شاعران عصر خود داشته و در آخر، ويژگى مهمّ ارتباط با ائمّه- سلام اللّه عليهم- را بايد برشمرد كه همگى از آن برخوردارند.
در بخش پايانى، يعنى بخش سوم، به شرح ادبى و تاريخى نامهى ابو بكر خوارزمى به شيعيان نيشابور پرداخته شده و دربارهى اين نامهى ارزشمند و معتبر تاريخى كه به اقرار مورّخان و محقّقان معاصر، سندى است از هويّت تاريخى و مبارزاتى شيعه، بحث شده است. در نقل اين نامه از «رسائل أبي بكر الخوارزميّ» كه در سال 1970 توسط انتشارات «مكتبة الحياة» بيروت منتشر شده استفاده كرديم. متأسّفانه، اغلاط فراوانى در نامه آمده كه با كمك منابع تاريخى تصحيح شد، متن نامه مشوّش است، احتمال دست بردن در آن به ذهن مىرسد. چون نسخهى خطّىاى از اصل رسائل در دست نبود، نمىتوان بهطور يقين نظر داد، ولى با توجّه به اطّلاعات وسيع تاريخى، ادبى و جامعيّت علمى كسى چون خوارزمى، بعيد به نظر مىرسد كه اينگونه تشويش در نامهاى كه براساس ترتيب وقوع حوادث در تاريخ، تنظيم شده، اتّفاق افتاده باشد.
رسائل خوارزمى با اين مكانت و مقامى كه صاحب آن دارد، مورد بىمهرى تاريخى قرار گرفته، نه چاپ محقّقانهاى از آن صورت گرفته و نه حتّى مشكول شده است.
ما متن نامه را اعراب نهاديم و تا آنجاكه ميسّر بود و اجازه داشتيم، معنى را مستقيم كرديم. با اينهمه نامهايى براى ما مبهم ماند و در كتب تاريخى و رجالى خبرى و اثرى از آنها نيافتيم.
در قسمت مربوط به شرح تاريخى، آن نامها را با علامت سؤال مشخّص كردهايم.
اميدواريم كه اين دفتر مقبول طبع دانشوران افتد.
و الحمد للّه أوّلا و آخرا
تهران اسفندماه 1386 صادق آيينهوند