عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (ع): امام صادق (ع).
2. دلالت روايت
أ. متن روايت
«قَالَ سَأَلْتُهُ عَنِ النِّسَاءِ هَلْ يَرِثْنَ مِنَ الْأَرْضِ؟
فَقَالَ (ع): لَا وَ لَكِنْ يَرِثْنَ قِيمَةَ الْبِنَاءِ.
قَالَ قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ لَا يَرْضَوْنَ بِذَا.
قَالَ (ع): إِذَا وُلِّينَا فَلَمْ يَرْضَوْا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَقِيمُوا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ.
ب. ترجمهى روايت
راوى مىگويد از امام صادق (ع) پرسيدم: آيا زوجات از زمين ارث مىبرند؟
حضرت (ع) فرمودند: خير ولى از قيمت ساختمان ارث مىبرند.
همو گويد، از آن حضرت (ع) پرسيدم: مردم اين حرف را نمىپذيرند!؟
حضرت (ع) فرمودند: اگر ما حكومت را بدست بگيريم و مردم نپذيرند با تازيانه آنها را وادار به پذيرش [حكم خدا] مىكنيم و اگر با تازيانه به راه راست هدايت نشدند با شمشير آنها را خواهيم زد. [تا از حكم خدا تخطى نكنند]
ج. نكات مهم اين روايت
\* پيامبران و ائمه (ع) هم مامور ابلاغند و هم مامور اجرا: در عصر حاضر عدهاى از افراد روشنفكر نما در كتب، مقالات و سخنرانىهايشان اعلام مىكنند كه پيامبران (ع)، ائمه (ع) و به تبع ايشان، علماء، صرفاً مامور
\* ابلاغاند و فقط بايد حكم خدا را بيان نمايند و نبايد دخالتى در اجرانمايند، كه پر واضح است اين برداشتِ غلط، كاملًا مقابل نظر فرستادگان الهى و ائمه اطهار (ع) است؛ چه اينكه امام (ع) در اين روايت با قطع نظر از بررسى سندى- مىفرمايند
\*
«اگر ما حكومت را بدست بگيريم حكم خدا را اجرا مىكنيم ...»[1]از اين كلام، به روشنيمىتوان دريافت كه آن بزرگواران، همچنان كه مامور ابلاغاند، مامور اجرا نيز هستند و طبيعياست، همين حق، برايولايت فقيه نيز ثابت است؛ يعنى زمانى كه مىفرمايند، فقيه، ولايت دارد، بدين معناست كه ايشان مامور به تشكيل حكومت بوده و همان حقيكه براى امام (ع) وجود دارد براى او نيز وجود دارد و اين مطلب از خصوصيات دين مبين اسلام است كه اساساً براى اجراى احكام و عمل به آنها، تشريع و تقنين شده است.
د. نتيجه
اين حديث به جهت وجود «يزيد صائغ»، جزء احاديث ضعيف است.
روايت نهمِ باب ششم
«وَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِىٍّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ إِنَّمَا جُعِلَ لِلْمَرْأَةِ قِيمَةُ الْخَشَبِ وَ الطُّوبِ لِئَلَّا يَتَزَوَّجْنَ فَيَدْخُلَ عَلَيْهِمْ يَعْنِى أَهْلَ الْمَوَارِيثِ مَنْ يُفْسِدُ مَوَارِيثَهُمْ»[2]
وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ (عَنْ سَمَاعَةَ) عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ.
وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ مِثْلَهُ وَ زَادَ وَ الطُّوبُ الطَّوَابِيقُ الْمَطْبُوخَةُ مِنَ الْآجُرِّ.»
بررسى سند و دلالت
1. رجال سند
أ. سند اول: (سند شيخ كلينى (رحمه الله))
\* وَ [مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ: ايشان امامى و ثقه است.
\* عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ: وى مجهول است.
\*______________________________
(1). ر. ك. به: همان، ج 26، ص 208
(2). ر. ك. به: همان، ج 26، ص 209.
عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِىٍّ: حسن بن على، مشترك بين موثق و مجهول است.
\* عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ: ايشان از اصحاب اجماع است.
\* عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (ع)
ب. سند دوم: (سند شيخ طوسى (رحمه الله))
مرحوم كلينى (رحمه الله) در انتهاى روايت مىفرمايد: مانند اين روايت را شيخ طوسى (رحمه الله) به سند خويش و به طريق زير نقل كرده است:
- وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ:
- عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ:
- (عَنْ سَمَاعَةَ):
- عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ:
ج. سند سوم: (سند شيخ صدوق (رحمه الله))
مرحوم كلينى (رحمه الله) مجدداً در ذيل روايت مىفرمايد: غير از نقل شيخ طوسى (رحمه الله)، شيخ صدوق (رحمه الله) نيز همين روايت را به سند خويش نقل فرموده، امّا در ذيل روايت، «طوب» را بدين گونه معنا كرده است «وَ زَادَ وَ الطُّوبُ: الطَّوَابِيقُ الْمَطْبُوخَةُ مِنَ الْآجُرِّ»؛ ايشان طريق شيخ صدوق (رحمه الله) را چنين ذكر مىكند:
- وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ
- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ [الكرمانى]: وى، مجهول است.
- عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ مِثْلَهُ
2. دلالت روايت
أ. متن روايت
«إِنَّمَا جُعِلَ لِلْمَرْأَةِ قِيمَةُ الْخَشَبِ وَ الطُّوبِ لِئَلَّا يَتَزَوَّجْنَ فَيَدْخُلَ عَلَيْهِمْ يَعْنِى أَهْلَ الْمَوَارِيثِ مَنْ يُفْسِدُ مَوَارِيثَهُمْ»
ب. ترجمهى روايت
امام صادق (ع) مىفرمايد: اينكه براى زوجه قيمت چوب و آجر قرار داده
شده [و از عين خانه و زمين ارث نمىبرد] به جهت اين است كه بعداً نرود و ازدواج كند و بر اهل ميراث شخص ديگرى را كه ضرر به مواريثشان مىزند، وارد نمايد.
ج. لغات روايت
- الطُّوبُ:
ص شيخ صدوق (رحمه الله) طوب را به طبقههاى پخته شده از آجر معنا مىكند.
«الطَّوَابِيقُ الْمَطْبُوخَةُ مِنَ الْآجُرِّ»
به طبقههاى پخته شده از آجر گويند
ص فيومى در «مصباح المنير» در اين باره مىگويد:
« (طوب): الطُّوبُالْآجُرُّ»[1]
طوب همان آجر است.
د. نكات مهم اين روايت
تحقيقات محمدحسن دانش، بررسى آخرين و برترين آراء و نظريه ها پيرامون ارث زوجه از زمين، 1جلد، مركز فقهى ائمه اطهار(ع) - قم، چاپ: الاول، 1390ه.ش.
ارث زوجه ؛ ص138
امام (ع) در اين روايت، همچون روايات دوم، سوم و هفتم به حكمت حرمان زوجه از عَقار خانه اشاره كرده و مىفرمايند:
«لِئَلَّا يَتَزَوَّجْنَ فَيَدْخُلَ عَلَيْهِمْ يَعْنِى أَهْلَ الْمَوَارِيثِ مَنْ يُفْسِدُ مَوَارِيثَهُمْ»[2]
اينكه زن (زوجه) از عقار خانه ارث نمىبرد براى اين است كه او بعداً نرود و ازدواج كند و بر اهل ميراث، شخص ديگرى را كه ضرر به مواريثشان مىزند
وارد نمايد.
\* در دو طريق از سه طريق اين روايت، يعنى طريق مرحوم كلينى (رحمه الله) و طريق مرحوم شيخ طوسى (رحمه الله) شخص مجهولى بنام «معلى بن محمد» وجود دارد كه ضعيف است.
ه. نتيجه
در مجموع، اين حديث ضعيف است.
[1]. ر. ك. به: المصباح المنير فى غريب الشرح الكبير، فيومى، ج 5 ص 447
[2]. ر. ك. به: وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى (رحمه الله)، ج 26، ص 209.
روايت دهمِ باب ششم
«وَ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَمِّهِ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُثَنًّى عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَحَدِهِمَا (ع) قَالَ لَيْسَ لِلنِّسَاءِ مِنَ الدُّورِ وَ الْعَقَارِ شَىْءٌ»[1]
وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ
. بررسى سند و دلالت
1. رجال سند
أ. سند اول: (سند شيخ كلينى (رحمه الله))
\* وَ [مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ] عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ: حميد بن زياد واقفى است.
\* عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ: وى واقفى است.
\* عَنْ عَمِّهِ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ: وى واقفى است.
\* عَنْ مُثَنًّى: ايشان امامى است.
\* عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ: ايشان امامى است.
\* عَنْ أَحَدِهِمَا (ع)
ب. سند دوم: (سند شيخ طوسى (رحمه الله))
مرحوم كلينى (رحمه الله) بعد از نقل اين روايت مىفرمايند:
شيخ طوسى (رحمه الله) نيز مشابه همين روايت را نقل كرده است.
- وَ رَوَاهُ الشَّيْخُ بِإِسْنَادِهِ
- عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ مِثْلَهُ
2. دلالت روايت
أ. متن روايت
«قال (ع): لَيْسَ لِلنِّسَاءِ مِنَ الدُّورِ وَ الْعَقَارِ شَىْءٌ»
[1]. ر. ك. به: همان، ج 26، ص 209.
ب. ترجمهى روايت
حضرت (ع) مىفرمايند: زوجه از خانهها و زمين (عقار) چيزى ارث نمىبرد.
ج. لغات روايت
- «عقار» در لغت، اعم از خانه است.[1]د. نكات مهم اين روايت
\* عطف «عقار» بر «دور» از باب عطف عام بر خاص است.
ه. نتيجه
اين حديث موثقه است.
روايت يازدهمِ باب ششم
«وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنْ عَلِىِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُثَنًّى عَنْ يَزِيدَ الصَّائِغِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) يَقُولُ إِنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنْ رِبَاعِ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لَكِنْ لَهُنَّ قِيمَةُ الطُّوبِ وَ الْخَشَبِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ لَا يَأْخُذُونَ بِهَذَا فَقَالَ إِذَا وُلِّينَاهُمْ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنِ انْتَهَوْا وَ إِلَّا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ عَلَيْهِ»[2]
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ مِثْلَهُ
بررسى سند و دلالت
1. رجال سند
أ. سند اول: (سند شيخ كلينى (رحمه الله))
\* وَ [مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ]
\* عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ: منظور محمد بن جعفر الاسدى الكوفى است كه، امامى و ثقه است.
\*______________________________
(1). به بررسى لغوى روايت ششم، مراجعه كنيد.
(2). ر. ك. به: وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى (رحمه الله)، ج 26، ص 210.
عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ: مرحوم كشى (رحمه الله) در كتاب رجالخود، مىفرمايد: «او فطحى مذهب، ولى ثقه است».[1]
\* عَنْ عَلِىِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ: وى امامى و ثقه است.
\* عَنْ مُثَنًّى: نام ديگرش شعيب بن اعين است.
\* عَنْ يَزِيدَ الصَّائغِ: كذاب است.
ب. سند دوم (سند شيخ طوسى (رحمه الله))
مرحوم كلينى (رحمه الله) بعد از ذكر اين روايت ابتداءمىفرمايد:
مانند اين روايت را مرحوم شيخ طوسى (رحمه الله) به سند و طريقديگرى نقل مىكند.
- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ [شيخ طوسى (رحمه الله)] بِإِسْنَادِهِ
- عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ:
- عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ مِثْلَهُ
2. دلالت روايت
أ. متن روايت
«سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) يَقُولُ: إِنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنْ رِبَاعِ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لَكِنْ لَهُنَّ قِيمَةُ الطُّوبِ وَ الْخَشَبِ.
قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ النَّاسَ لَا يَأْخُذُونَ بِهَذَا.
فَقَالَ (ع): إِذَا وُلِّينَاهُمْ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنِ انْتَهَوْا وَ إِلَّا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ عَلَيْهِ.
ب. ترجمهى روايت
يزيد صائغ مىگويد، شنيدم امام باقر (ع) فرمود: بدرستى كه زوجه از رباع زمين چيزى ارث نمىبرد و لكن از قيمت آجر و چوب ارث مىبرند [و به آنها پرداخت مىكنند.]
[1]. ر. ك. به: رجال الكشى، ص 345 و 563.
وى مىگويد، به امام (ع) گفتم: [مطلق] مردم [يا اهل سنّت] اين [موضوع] را قبول نمىكنند.
آن حضرت (ع) فرمودند: اگر ما حكومت را بدست بگيريم [و مردم نپذيرند] با تازيانه آنها را وادار به پذيرش مىكنيم و اگر با تازيانه به راه راست هدايت نشدند، با شمشير آنها را خواهيم زد [تا از حكم خدا تخطى نكنند].
ج. نكات مهم اين روايت:
\* احتمالمىرود اين روايت با روايت هشتم يكى باشد؛ زيرا، در سند روايت هشتم «شعيب عن يزيد الصائغ» وجود داشت كه در اين روايتنيز، با نامى ديگر، يعنى «مثنى» حضور دارد.
\* از جمله دلايلى كه برايوحدت روايت «هشتم» و «يازدهم» ذكر مىكنند اين است كه:
- از يك طرف بعيد است، امام (ع) در دو نوبتدربارهيك مسئله يعنى محروميّت زوجه از ارث زمين، به يك راوى يعنى «يزيد صائغ» روايتى را بيان فرموده باشند.
و:
- از طرف ديگر بعيد است، يك راويآنهم «يزيد صائغ» دو بار درباره عدم پذيرش حكم محروميّت زوجه از ارث زمين، توسط مردم به امام (ع) خبر دهد و امام (ع) نيز دوبار به وى فرموده باشند كه: «اگر ما حكومت را در دست داشتيم براى اجراى حكم خدا چنينو چنان برخورد مىكرديم».
مضاف بر اينكه، مروى عنه در اين روايت امام باقر (ع) و در روايت هشتم، امام صادق (ع) است؛ لذا صحيح است كهروايت هشتم و يازدهم را «دو» روايت بدانيم.
د. نتيجه
اين حديث، ضعيف است.