کتاب ارث زوجه

ب. ترجمه‌ى روايت‌

حضرت (ع) مى‌فرمايند: زوجه از خانه‌ها و زمين (عقار) چيزى ارث نمى‌برد.

ج. لغات روايت‌

- «عقار» در لغت، اعم از خانه است.[1]د. نكات مهم اين روايت‌

\* عطف «عقار» بر «دور» از باب عطف عام بر خاص است.

ه. نتيجه‌

اين حديث موثقه است.

روايت يازدهمِ باب ششم‌

«وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنْ عَلِىِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُثَنًّى عَنْ يَزِيدَ الصَّائِغِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) يَقُولُ إِنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنْ رِبَاعِ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لَكِنْ لَهُنَّ قِيمَةُ الطُّوبِ وَ الْخَشَبِ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ النَّاسَ لَا يَأْخُذُونَ بِهَذَا فَقَالَ إِذَا وُلِّينَاهُمْ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنِ انْتَهَوْا وَ إِلَّا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ عَلَيْهِ»[2]

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ مِثْلَهُ‌

بررسى سند و دلالت‌

1. رجال سند

أ. سند اول: (سند شيخ كلينى‌ (رحمه الله))

\* وَ [مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ‌]

\* عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ: منظور محمد بن جعفر الاسدى الكوفى است كه، امامى و ثقه است.

\*______________________________

(1). به بررسى لغوى روايت ششم، مراجعه كنيد.

(2). ر. ك. به: وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى (رحمه الله)، ج 26، ص 210.

عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ‌: مرحوم كشى (رحمه الله) در كتاب رجالخود، مى‌فرمايد: «او فطحى مذهب، ولى ثقه است».[1]

\* عَنْ عَلِىِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ: وى امامى و ثقه است.

\* عَنْ مُثَنًّى: نام ديگرش شعيب بن اعين است.

\* عَنْ يَزِيدَ الصَّائغِ: كذاب است.

ب. سند دوم (سند شيخ طوسى (رحمه الله))

مرحوم كلينى (رحمه الله) بعد از ذكر اين روايت ابتداءمى‌فرمايد:

مانند اين روايت را مرحوم شيخ طوسى (رحمه الله) به سند و طريقديگرى نقل مى‌كند.

- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ [شيخ طوسى (رحمه الله)] بِإِسْنَادِهِ‌

- عَنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ:

- عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ مِثْلَهُ‌

2. دلالت روايت‌

أ. متن روايت‌

«سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) يَقُولُ: إِنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنْ رِبَاعِ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لَكِنْ لَهُنَّ قِيمَةُ الطُّوبِ وَ الْخَشَبِ.

قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ النَّاسَ لَا يَأْخُذُونَ بِهَذَا.

فَقَالَ (ع): إِذَا وُلِّينَاهُمْ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ فَإِنِ انْتَهَوْا وَ إِلَّا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ عَلَيْهِ.

ب. ترجمه‌ى روايت‌

يزيد صائغ مى‌گويد، شنيدم امام باقر (ع) فرمود: بدرستى كه زوجه از رباع زمين چيزى ارث نمى‌برد و لكن از قيمت آجر و چوب ارث مى‌برند [و به آن‌ها پرداخت مى‌كنند.]

[1]. ر. ك. به: رجال الكشى، ص 345 و 563.

وى مى‌گويد، به امام (ع) گفتم: [مطلق‌] مردم [يا اهل سنّت‌] اين [موضوع‌] را قبول نمى‌كنند.

آن حضرت (ع) فرمودند: اگر ما حكومت را بدست بگيريم [و مردم نپذيرند] با تازيانه آن‌ها را وادار به پذيرش مى‌كنيم و اگر با تازيانه به راه راست هدايت نشدند، با شمشير آن‌ها را خواهيم زد [تا از حكم خدا تخطى نكنند].

ج. نكات مهم اين روايت:

\* احتمالمى‌رود اين روايت با روايت هشتم يكى باشد؛ زيرا، در سند روايت هشتم‌ «شعيب عن يزيد الصائغ» وجود داشت كه در اين روايتنيز، با نامى ديگر، يعنى‌ «مثنى» حضور دارد.

\* از جمله دلايلى كه برايوحدت روايت «هشتم» و «يازدهم» ذكر مى‌كنند اين است كه:

- از يك طرف بعيد است، امام (ع) در دو نوبتدربارهيك مسئله يعنى محروميّت زوجه از ارث زمين، به يك راوى يعنى «يزيد صائغ» روايتى را بيان فرموده باشند.

و:

- از طرف ديگر بعيد است، يك راويآنهم‌ «يزيد صائغ» دو بار درباره عدم پذيرش حكم محروميّت زوجه از ارث زمين، توسط مردم به امام (ع) خبر دهد و امام (ع) نيز دوبار به وى فرموده باشند كه: «اگر ما حكومت را در دست داشتيم براى اجراى حكم خدا چنينو چنان برخورد مى‌كرديم».

مضاف بر اينكه، مروى عنه در اين روايت امام باقر (ع) و در روايت هشتم، امام صادق (ع) است؛ لذا صحيح است كهروايت هشتم و يازدهم را «دو» روايت بدانيم.

د. نتيجه‌

اين حديث، ضعيف است.

روايت دوازدهمِ باب ششم‌

«وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِىِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع) وَ خَطَّابٍ أَبِى مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِىِّ عَنْ طِرْبَالِ بْنِ رَجَاءٍ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع) أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَرِثُ مِمَّا تَرَكَ زَوْجُهَا مِنَ الْقُرَى وَ الدُّورِ وَ السِّلَاحِ وَ الدَّوَابِّ شَيْئاً وَ تَرِثُ مِنَ الْمَالِ وَ الرَّقِيقِ وَ الثِّيَابِ وَ مَتَاعِ الْبَيْتِ مِمَّا تَرَكَ وَ يُقَوَّمُ النِّقْضُ وَ الْجُذُوعُ وَ الْقَصَبُ فَتُعْطَى حَقَّهَا مِنْهُ»[1]

وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ.

بررسى سند و دلالت‌

1. رجال سند

أ. سند اول: (سند شيخ طوسى (رحمه الله))

\* وَ بِإِسْنَادِهِ: يعنى محمد بن الحسن (شيخ طوسى (رحمه الله)) كه به طريق خويش، روايت را نقل مى‌كند.

\* عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ:

\* عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ:

\* عَنْ عَلِىِّ بْنِ رِئَابٍ:

\* عَنْ زُرَارَةَ:

\* عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع): امام باقر (ع).

ب. سند دوم: (سند شيخ طوسى (رحمه الله))

- وَ خَطَّابٍ أَبِى مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِىِّ: وى در كتب رجالى توثيقى ندارد.

- عَنْ طِرْبَالِ بْنِ رَجَاءٍ: وى نيز در كتب رجالى توثيقى ندارد.

- عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع)

ج. سند سوم: (سند شيخ صدوق (رحمه الله)):

د.

[1]. ر. ك. به: وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى (رحمه الله)، ج 26، ص 210.

مرحوم كلينى (رحمه الله) در انتهاى اين روايت مى‌فرمايند:

مانند اين حديث را مرحوم شيخ صدوق (رحمه الله) به اسناد خودشان نقل كرده‌اند.

- وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ‌

- عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ مِثْلَهُ‌

2. دلالت روايت‌

أ. متن روايت‌

«أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَرِثُ مِمَّا تَرَكَ زَوْجُهَا مِنَ الْقُرَى وَ الدُّورِ وَ السِّلَاحِ وَ الدَّوَابِّ شَيْئاً وَ تَرِثُ مِنَ الْمَالِ وَ الرَّقِيقِ وَ الثِّيَابِ وَ مَتَاعِ الْبَيْتِ مِمَّا تَرَكَ وَ يُقَوَّمُ النِّقْضُ وَ

الْجُذُوعُ وَ الْقَصَبُ فَتُعْطَى حَقَّهَا مِنْهُ».

ب. ترجمه‌ى روايت‌

زوجه چيزى از ما ترك زوج، از قريه‌ها و خانه‌ها و اسلحه و حيوانات سوارى ارث نمى‌برد، ولى از اموال منقول و عبدها و لباس‌ها و لوازم منزل، كه از زوج باقى مانده، ارث مى‌برد و ساختمان خراب شده و ساقه‌هاى درخت خرما و نى‌ها را بايد قيمت كنند و حق او را از آن پرداخت نمايند.

ج. نكات مهم اين روايت‌

\* اين روايت با «روايت اول» اشتراكات فراوانى دارد از جمله:

1. «مروى عنه» در هر دو روايت يكى است، يعنى هردو روايت، از امام باقر (ع) نقل شده است.

2. «راوى اول» در هر دو روايت، جناب‌ «زرارة بن اعين‌ (رحمه الله)» است.

3. در سند هر دو روايت‌ «حسن بن محبوب عن على بن رئاب» وجود دارد.

4. هر دو روايت از نظر مضمون مانند هم هستند؛ ولى روايت حاضر، از طريق شيخ طوسى (رحمه الله) نقل شده، در حاليكه روايت اول از طريق مرحوم كلينى (رحمه الله) نقل شده است.

5.

اين روايت را تمامى مشايخ ثلاث يعنى مرحوم كلينى، صدوق و طوسى (قدس سرهم) نقل كرده‌اند.

د. نتيجه‌

اين حديث بنابر سند اول و سوم، صحيحه است؛ امّا بنابر سند دوم، به جهت عدم توثيق روات، ضعيف است.

روايت سيزدهمِ باب ششم‌

«وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع) أَنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنَ الدُّورِ وَ لَا مِنَ الضِّيَاعِ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَحْدَثَ بِنَاءً فَيَرِثْنَ ذَلِكَ الْبِنَاءَ»[1]

بررسى سند و دلالت‌

1. رجال سند

أ. سند روايت: (سند شيخ طوسى (رحمه الله))

\* وَ عَنْهُ: مُحَمَّدُ بْنُ الحسن شيخ طوسى (رحمه الله)

\* عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ:

\* عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ:

\* عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ:

\* عَنْ أَبِى جَعْفَرٍ (ع)

2. دلالت روايت‌

أ. متن روايت‌

«أَنَّ النِّسَاءَ لَا يَرِثْنَ مِنَ الدُّورِ وَ لَا مِنَ الضِّيَاعِ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَكُونَ أَحْدَثَ بِنَاءً فَيَرِثْنَ ذَلِكَ الْبِنَاءَ»

[1]. ر. ك. به: همان، ج 26، ص 210.

ب. ترجمه‌ى روايت‌

زناننه از خانه‌ها و نه از مزارع چيزى ارث نمى‌برند، مگر اينكه زوج بنايى را در آن احداث كند كه زن از آن بناء ارث مى‌برد.

ج. نكات مهم اين روايت‌

\* اين روايت با حديث چهارم از دو جهت اتحاد و از يك جهت اختلاف دارند:

موارد اتحاد

1. از حيث مضمون: بخش اول اين روايت با حديث چهارم متحد است.

2. از حيث رجال سند:

- «مروى عنه» در روايت اول و چهارم، امام باقر (ع) است.

- در هر دو روايت سيزدهم و چهارم، «يك راوى مشترك» وجود دارد، يعنى‌ «محمد بن حمران»؛ با اين فرق كه در روايت حاضر (سيزدهم) ابتداء «عن محمد بن مسلم» و سپس‌ «عن زرارة» آمده است؛ در حالى كه در حديث چهارم اين نقل عكس شده يعنى ابتداء «عن زرارة» و سپس‌ «عن محمد بن مسلم» آمده است.

مورد اختلاف‌

اختلاف اين دو روايت از اين جهت است كه، بخش انتهايى اين حديث، در حديث چهارم وجود ندارد.

\* البته نظر مختار اين است كه:

با كمى دقت به نظر مى‌رسد، بخش اول اين حديث، نه تنها با حديث‌

«چهارم»، بلكه با حديث «پنجم»، «ششم»، «هفتم» و «پانزدهم» نيز متحد است.

حال سؤال اين است كه آيا اساساً اتحادى بين اين روايت و روايت چهارم مى‌توان تصور نمود؟ زيرا آنچه در روايت چهارم آمده، كلمه‌ «عقار» است و آنچه كه در اين روايت ذكر شده، كلمه‌ «ضياع» است، پس اساساً اتحاد معنا

ندارد؟

در پاسخ بايد گفت بله؛ اتحاد قابل تصور است؛ زيرا، همان‌طور كه در لغت كلمه‌ «عقار» در مورد «ضياع» استعمال شده، همان‌گونه نيز در لغت، كلمه‌ «ضياع» در مورد «عقار» استعمال شده است.

به كلام فيومى در كتاب «مصباح المنير» توجه فرماييد:

«الضَّيْعَةُالْعَقَارُ»[1]ضيعه همان عقار است.

ابن منظور در كتاب «لسان العرب» آورده است:

«الضَّيْعةُ: العَقارُوالضَّيْعةُ: الارضالمُغِلَّةُ»[2]ضيعه همان عقار است و ضيعه به زمينى كه در آن كشاورزى مى‌شود و غله دارد [گفته مى‌شود].

د. نتيجه‌

اين حديث، موثقه است.

روايت چهاردهمِ باب ششم‌

«وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ الرِّضَا (ع) كَتَبَ إِلَيْهِ فِيمَا كَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ عِلَّةُ الْمَرْأَةِ أَنَّهَا لَا تَرِثُ مِنَ الْعَقَارِ شَيْئاً إِلَّا قِيمَةَ الطُّوبِ وَ النِّقْضِ لِأَنَّ الْعَقَارَ لَا يُمْكِنُ تَغْيِيرُهُ وَ قَلْبُهُ وَ الْمَرْأَةُ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَنْقَطِعَ مَا بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ مِنَ‌

الْعِصْمَةِ وَ يَجُوزُ تَغْيِيرُهَا وَ تَبْدِيلُهَا وَ لَيْسَ الْوَلَدُ وَ الْوَالِدُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ التَّفَصِّى مِنْهُمَا وَ الْمَرْأَةُ يُمْكِنُ الِاسْتِبْدَالُ بِهَا فَمَا يَجُوزُ أَنْ يَجِى‌ءَ وَ يَذْهَبَ كَانَ مِيرَاثُهُ فِيمَا يَجُوزُ تَبْدِيلُهُ وَ تَغْيِيرُهُ إِذَا أَشْبَهَهُ وَ كَانَ الثَّابِتُ الْمُقِيمُ عَلَى حَالِهِ كَمَنْ كَانَ مِثْلُهُ فِى الثَّبَاتِ وَ الْقِيَامِ»[3]

[1]. ر. ك. به: المصباح المنير فى غريب الشرح الكبير، فيومى، ج 5، ص 369

[2]. ر. ك. به: لسان العرب، ابن منظور، ج 8 ص 228

[3]. ر. ك. به: وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى (رحمه الله)، ج 26، ص 210 و 211.