خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام دادهاند وعده مىدهد كه قطعا آنان را حكمران روى زمين خواهد كرد همان گونه كه به پيشينيان آنها خلافت روى زمين را بخشيد و دين و آيينى را كه براى آنان پسنديده، پا بر جا و ريشه دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنيت و آرامش مبدل مىكند، آن چنان كه تنها مرا مىپرستند و چيزى را شريك من نخواهند ساخت.
علّامه طباطبائى ضمن مردود شمردن نظر كسانى كه اين آيه شريفه را تنها بر حاكميت بنى اسرائيل پس از غلبه فرعون تفسير كردهاند، مىنويسد:
خداى سبحان به كسانى كه ايمان آوردهاند و عمل صالح انجام مىدهند، پديد آمدن جامعهاى صالح و خالى از كفر و نفاق و فسق را وعده داده است كه در آن، جز عقايد و اعمال حق نيست و مردم در كمال آرامش و امنيت از هر دشمن داخلى و خارجى و آزاد از هرگونه حيله حيلهگران و ظلم ظالمان و زورگويى زورگويان، خواهند زيست. «1» بسيارى از مفسران، آيه «استخلاف» را با توجه به رواياتى كه از معصومين (ع) نقل شده است، دليلى بر ظهور حضرت ولى عصر امام زمان (عج) دانستهاند. از جمله اين روايات، حديثى از امام سجاد (ع) است كه حضرت پس از تلاوت اين آيه، مىفرمايد:
به خدا سوگند، اينان شيعيان ما اهلبيت هستند و خداوند به وسيله مردى از ما، كه مهدى اين امت است، آنانرا در زمين جانشين خواهد كرد. «2» علّامه طباطبائى در اين باره مىگويد:
چنين جامعه مقدّس و با فضيلتى، از زمان بعثت پيامبر اكرم (ص) تا كنون تحقق نيافته و در مقام تطبيق، جز با زمان ظهور حضرت مهدى (عج) با توجه به ويژگىهاى آن حضرت، كه در اخبار متواتر از پيامبر (ص) و اهلبيت (ع) نقل شده، منطبق نيست. «3» دومين آيهاى كه متضمن وعده خداست، آيه «استضعاف» است. خداوند در سوره
مباركه قصص مىفرمايد:
«وَ نُريدُ انْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الْارْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ ائِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثينَ» «1» و اراده كرديم بر كسانى كه در آن سرزمين فرو دست شده بودند، منت نهيم و آنان را پيشوايان گردانيم و ايشان را وارث كنيم.
از روايات امامان معصوم (ع) در تفسير آيه شريفه مذكور كه آن را بر حكومت جهانى حضرت مهدى (عج) تفسير فرمودهاند، مىتوان اختصاص نداشتن آيه را به حاكميت بنىاسرائيل دريافت. «2» پارهاى از اين روايات عبارتند از:
على (ع) مىفرمايد:
«لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْيا عَلَيْنا بَعْدَ شِماسِها عَطْفَ الضَّروُسِ عَلى وَلَدِها» «3» دنيا به سوى ما باز مىگردد و به ما مهربانى مىكند؛ مانند بازگشت شتر بدخو به سوى فرزندش.
سپس، آيه «استضعاف» را به عنوان شاهد قرائت مىفرمايد.
در روايتى ديگر امام صادق (ع) مىفرمايد:
اين آيه، مربوط به صاحب الامر است؛ كسى كه در آخر الزمان ظهور مىكند و جبّاران و فرعونيان را شكست مىدهد و شرق و غرب عالم را مالك مىشود و آن را چنان كه از ظلم و جور پر شده است، پر از عدل و داد مىكند. «4» علّامه طباطبائى روايات نقل شده در تفسير اين آيه را، از قبيل «جرى و انطباق» دانسته است «5»؛ چنان كه شهيد مرتضى مطهرى نيز براى اثبات حكومت جهانى حضرت
ولىّ عصر (ع) به اين آيه تمسك جسته است. «1» حتى گروهى از نويسندگان معاصر و رهبر كبير انقلاب اسلامى، حضرت امام خمينى (قدّس سرّه) از شمول آيه براى قيام ملتهاى مستضعف و مظلوم عالم پيش از ظهور حضرت ولىّ عصر (ع) بهره جسته و پيروزى ملّت مسلمان ايران را در برابر مستكبران، تحقق وعده الهى دانستهاند. آن امام بزرگوار، در پيامى به مناسبت روز قدس مىفرمايد:
من اميدوارم كه يك حزب به اسم «حزب مستضعفين» در تمام دنيا به وجود آيد و همه مستضعفين با هم در اين حزب شركت كنند و مشكلاتى را كه سر راه مستضعفين است، از ميان بردارند و در مقابل مستكبران و چپاولگران شرق و غرب قيام كنند و ... اكنون كه نمونهاى از پيوند مستضعفين در بلاد مسلمين تحقق پيدا كرد، اين نمونه بايد در يك سطح وسيعترى در تمام قشرهاى انسانهاى تاريخ حال و آينده تحقق پيدا كند و با اسم حزب مستضعفين كه همان «حزب اللّه» است و موافق اراده خداى تبارك و تعالى است كه مستضعفين بايد وارث زمين بشوند، ما از جميع مستضعفين عالم دعوت مىكنيم كه با هم در «حزب مستضعفين» وارد بشوند. «2» نكته شايسته توجه آن است كه حاكميت مستضعفان و رهايىشان از سلطه سياسى و اقتصادى مستكبران، زمينه هدايت و گرايش عمومى به فطرت توحيدى و پذيرش اسلام و حاكميت قوانين حياتبخش آن را فراهم خواهد ساخت.
امام خمينى (قدّس سرّه) در اين باره مىفرمايد:
با گسترش انقلاب اسلامى ايران، قدرتهاى شيطانى به انزوا كشيده خواهند شد و حكومت مستضعفان بر پا و زمينه حكومت جهانى مهدى آخرالزمان- عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف و ارواحنا لتراب مقدمه الفداء- مهيّا خواهد شد. «3»
رمز پيروزى مستضعفان پيروزى جهبه حقّ و مستضعفان و محرومان بر مستكبران، بر اساس سنّتهاى ثابت حاكم بر جهان، جز با تلاش و كوشش و اراده ملتها حاصل نخواهد شد و به عبارت ديگر، مستضعفان براى رسيدن به حقوق خود، كه خداوند به آنان مرحمت فرموده است، بايد عليه مستكبران قيام كنند و حق خود را از آنان باز ستانند؛ چنان كه امام خمينى (قدّس سرّه) خطاب به مستضعفان عالم مىفرمايد:
هان اى ملتهاى جهان كه همه مستضعفيد! از جاى برخيزيد و حق خود را بستانيد و از عربدههاى قدرتمندان نهراسيد كه خداوند با شماست و زمين ارث شماست و وعده خداوند متعال تخلفناپذير است. «1» آن امام بزرگوار، راه و رمز مبارزه و نيل به پيروزى را چنين ترسيم مىكند:
وقتى مهيّا بشويم براى جلوگيرى از ظالم، ظالم عقب مىنشيند، هر چه زيادتر فشار بياوريم، او عقب مىنشيند، شما يك قدم عقب بنشينيد، او جلو مىآيد و اگر شما يك قدم جلو برويد، او عقب مىرود. اين يك سنت الهى است. «2» البته، مستضعفان بايد در اين راه شكيبايى و پايدارى كنند و از خداوند متعال يارى بجويند كه بدون آن وراثت و حكومت در زمين ممكن نيست. قرآن مجيد مىفرمايد:
«اسْتَعينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا انَّ الْارْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ» «3» از خداوند يارى بجوييد و شكيبايى پيشه كنيد كه همانا زمين از آن خداست و هر كسى از بندگانش را كه اراده كند، وارث آن خواهد كرد.
فهرست منابع قرآن مجيد نهج البلاغه صحيفه سجاديه اختصاص، شيخ مفيد، انتشارات اسلامى ارشاد القلوب، ديلمى، انتشارات اسلاميه اوستا، بخش گاتها، ترجمه ابراهيم پورداد انديشههاى سياسى در اسلام، حميد عنايت، ترجمه بهاء الدين خرّمشاهى، انتشارات خوارزمى انجيل متى، انتشارات كتابهاى مقدس اصول كافى، ثقة الاسلام كلينى، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اهلبيت، مكتبه اسلاميه بحارالانوار، علّامه مجلسى، بيروت البرهان، بحرانى، مكتبه علميّه.
بنو اسرائيل فى القرآن و السّنّة، محمد سيد طنطاوى، الزهراء مصر تاريخ پيامبر اسلام، آيتى، دانشگاه تهران تاريخ پيامبر (حيوة القلوب)، علامه مجلسى، انتشارات سرو تاريخ انبياء، سيد هاشم رسولى محلاتى، كتابفروشى اسلاميه
تاج العروس، سيد محمد مرتضى الزبيدى، نشر ليبى تحف العقول، ابن شعبه حرّانى، انتشارات اسلامى تبيان، شيخ طوسى، نجف اشرف، مكتبة الامين تفسير كبير، فخر رازى، دارالكتب العلميه، طهران تفسير صافى، فيض كاشانى، كتابفروشى اسلاميه تفسير كاشف، محمد جواد مغنيه، دارالجواد بيروت تفسير قمى، على بن ابراهيم قمى، كتابفروشى علامّه قم تفسير برهان، بحرانى، مؤسسه مطبوعاتى اسماعيليان تنقيح المقال، ما مقانى، مرتضوى نجف ثواب الاعمال، شيخ صدوق، مكتبة الصدوق جوامع الجامع، طبرسى، دانشگاه تهران جهان بينى توحيدى، شهيد مرتضى مطهرى، صدرا جهان مذ استكبار و استضعاف در قرآن 160 فهرست منابع هبى، ترجمه عبدالرحيم گواهى، نشر فرهنگ اسلامى دائرة المعارف القرن العشرون، محمد فريد وجدى، دارالمعرفه بيروت داستان راستان، شهيد مرتضى مطهرى در جستجوى راه امام از كلام امام، انتشارات اطلاعات دنيا و يهود، سيد محمد شيرازى، مؤسسه سيد الشهداء رد على التوراة، ندرة اليازجى، طلاس سوريه روح البيان، اسماعيل حقى بروسوى، كتابخانه جعفرى تبريز زمزم ولايت، آيت اللّه خامنهاى، سپاه پاسداران سفينة البحار، شيخ عباس قمى، كتابخانه سنايى شرح نهج البلاغه، محمد عبده، ابن ابى الحديد، دار احياء التراث العربى شناخت استكبار جهانى، جواد منصورى، آستان قدس رضوى
صحيفه نور، مركز مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى وزارت ارشاد اسلامى الصحاح، جوهرى، انتشارات اميرى عيون اخبار الرضا، شيخ صدوق، علمى تهران علل الشرائع، شيخ صدوق، كتابفروشى بوذر جمهرى عهد عتيق، كتاب «حيقوق نبى» انتشارات كتب مقدس غررالحكم، آمدى، انشارات علمى الفين، علامّه حلّى، نجف قاموس كتاب مقدس، انتشارات كتابهاى مقدس قصص قرآن، سيد هاشم رسولى محلاتى، انتشارات علميه اسلاميه قصص قرآن، مصطفى زمانى، انتشارات فراهانى قيام و انقلاب مهدى، شهيد مرتضى مطهرى، انتشارات صدرا كتاب مقدس (عهد عتيق، عهد جديد)، انتشارات كتابهاى مقدس كشّاف، زمخشرى، انتشارات آفتاب تهران لسان العرب، ابن منظور، دار المصادر، بيروت المصباح المنير، فيّومى، مصر مفردات، راغب، دارالمعرفه، بيروت المنجد، لويس معلوف، انتشارات اسماعيليان منجد الطلاب، محمد- م، انتشارات اسلامى مجمع البيان، شيخ طبرسى، دار احياء التراث العربى بيروت الميزان، علامه سيد محمدحسين طباطبائى، انتشارات اسلامى جهان بينى اسلامى، شهيد مرتضى مطهرى، صدرا مكاتيب الرسول، على احمدى ميانجى، انتشارات يس المستضعفين فى القرآن، سيد محمدحسين فضلاللّه، بيروت
مهذب، ابن برّاج، دفتر انتشارات اسلامى نهج السعادة، شيخ محمد باقر محمودى، اعلمى بيروت نورالثقلين، الحويزى، كتابفروشى علميه قم نهاية، ابن اثير، المكتبة الاسلاميه نفس المهموم، شيخ عباس قمى، ترجمه علامه شعرانى، انتشارات اسلامى نداى حق، انجمنهاى اسلامى دانشجويان، انتشارات قلم وسائل الشيعه، شيخ حر عاملى، داراحياء التراث العربى وحى و نبوت، استاد مرتضى مطهرى، صدرا