فصل دوم: استضعاف و استكبار در قرآن
استضعاف و استكبار در قرآن استضعاف و انواع آن گفتيم كه ضعف و ناتوانى در بدن، روح و فكر و در صحنههاى مختلف زندگى بشر خود را نشان مىدهد. از اين رو، استضعاف نيز پهنه وسيعى دارد و كسانى كه به ضعف كشيده مىشوند و نيرو و توانشان ربوده مىشود، داراى گروههايى گوناگونند: بر برخى ضعف مادى و اقتصادى تحميل مىشود، از گروهى قدرت و قوّت سياسى گرفته مىشود و برخى ديگر به استضعاف فكرى دچار مىگردند.
از سوى ديگر، همه مستضعفان، از نظر فكرى و بينش اجتماعى در يك سطح نيستند: برخى در حدّى بالا از آگاهى قرار دارند و برخى نادانند. همچنين، مستضعفان از نظر ايمان و عقيده نيز متفاوتند: گروهى مؤمن و گروهى ديگر كافرند. اينك انواع استضعاف را بر اساس آيات قرآن مورد مطالعه قرار مىدهيم.
1- استضعاف فكرى كسانى كه از توان تفكّر و شناختن بى بهرهاند و يا در اثر تبليغات گسترده دشمن نيروى تفكّر و امكان تحقيق از آنان گرفته شده است و توان جسمى و مادى براى هجرت و تحقيق ندارند و يا در غفلت كامل به سر مىبرند. اينان «جاهل قاصر» ناميده مىشوند و مستضعفان فكرى اند. قرآن درباره آنان مىفرمايد:
«... الَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرّجالِ وَ النّساءِ وَ الْوِلْدَانِ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَ لا
يَهْتَدُونَ سَبيلًا» «1» ... مگر آن گروه از مردان و زنان و كودكان مستضعف كه به راستى توان گريز و چارهاى نداشته و راهى براى نجات خود [از دار كفر] نيافتهاند.
مستضعف فكرى مانند كسى كه در منطقهاى به سر مىبرد كه به دليل نبودن عالِم دينى، راهى به معارف دينى ندارد يا كسى كه در سرزمينى است كه به واسطه حاكميت مطلق ظلم و كفر، توان شناخت حق و عمل به وظايف خود را ندارد و از توانايى و تحقيق در اثر ضعف فكرى يا جسمى يا فقر مادى بى بهره است و يا كسى كه از نظر فكرى و روحى در وضعى قرار دارد كه نتوانسته است حق را تشخيص دهد، ولى در يافتن حق نيز استكبار و عناد از خويش نشان نمىدهد. در مورد استضعاف فكرى چند نكته قابل تذكر است:
اول- استضعاف فكرى بر اثر دو گونه عوامل است:
الف- عوامل بيرونى، كه مانع رسيدن حق به مردم مىشود؛ مثل اين كه مردمى دور از تمدّن و فرهنگ زندگى كنند و اصلًا علوم و معارف بشرى به گوش آنان نرسد يا قدرتهاى سلطهگر و جبار با تحريف حقايق و سانسور، از رسيدن معارف نجاتبخش به مردم جلوگيرى كنند و آنان را در بى خبرى نگه دارند.
ب- عوامل درونى، كه قدرت تشخيص حق از باطل را از افراد مىگيرد و به واسطه اين ناتوانى، توان فهم و درك از آنان گرفته مىشود؛ مانند افراد ابله. حضرت على (ع) در روايتى به اين دو عامل اشاره كرده و فرموده است:
«لا يَقَعُ اسْمُ الْاسْتِضْعَافِ عَلى مَنْ بَلَغَتْهُ الحُجَّةُ فَسَمِعَتْها اذُنُهُ وَ وَعاها قَلْبُهُ» «2» به كسى كه حجّت و برهان به او رسيده و با گوش شنيده و با عقل درك نموده، مستضعف نمىتوان گفت.
دوم- استضعاف فكرى، زمينه ساز پديد آمدن ابعاد ديگر استضعاف است.
مستضعفان فكرى، چون توان تشخيص حق و درك صحيح و اقعيات را ندارند، زمينه
پيروى از ديگران در آنان، بسيار است و به راحتى مورد سوء استفادههاى مادى قرار مىگيرند و به واسطه ضعف فكر و انديشه نمىتوانند از حق خود دفاع كنند. در روايتى، سليمان بن خالد از امام باقر (ع) مىپرسد كه مستضعفان چه كسانى هستند؟ حضرت مىفرمايد:
ابلهان و پيشخدمت هايى كه چون بدانان مىگويى: «نماز بخوان!» مىخوانند و جز آنچه تو مىگويى، نمىفهمند و سالخوردگان و اطفال صغير، مستضعفند. ولى مردان گردن افراشته و توانمندى كه مىتوانند با دشمن جدال كنند و خود خريد و فروش مىكنند و نمىتوان آنان را مغبون ساخت، مستضعف نيستند. «1» پس، با استضعاف فكرى نمىتوان از حق خود در برابر دشمن دفاع كرد (: استضعاف سياسى) و در مسائل مالى ثروت انسان ربوده مىشود و با فريب، اموالش به غارت مىرود (: استضعاف اقتصادى).
سوم- استضعاف فكرى داراى مراحل مختلفى است:
همان گونه كه توان فكرى افراد در يك سطح نيست، ضعف و ناتوانى فكرى نيز داراى درجات و مراحل مختلفى است. از اين رو، مستضعفان فكرى در مراتب گوناگونى قرار دارند:
اوّل- افرادى كه هيچ گونه قدرت فكرى ندارند. از اين رو، به طور كلى تكليفى ندارند.
اين گروه، در رديف ديوانگان و كودكانند، در روايتى از امام باقر (ع) كلمه «مستضعفين» در آيه 98 سوره نساء چنين تفسير شده است:
كسانى كه نه توان كفر دارند تا كافر شوند و نه راه ايمان را يافتهاند تا مؤمن گردند و هر كس از مردان و زنان كه در عقل، چون كودكان باشند، قلم تكليف از آنان برداشته شده است. «2» دوم- افرادى كه حقايق ساده و روشن را درك مىكنند، ولى از درك مسائل دقيق و معارف عميق عاجزند.
اين گروه، در محدوده توان عقلى خود تكليف دارند و در همان محدوده ثواب و
عقاب خواهند داشت و فراتر از آن وظيفهاى ندارند. امام باقر (ع) در پاسخ به سؤال اسماعيل جعفى كه پرسيد: «مستضعفان كيانند؟» فرمود:
زنان و فرزندان شما ... آيا ام ايمن را ديدهاى؟ من گواهى مىدهم كه او اهل بهشت است، در حالى كه آنچه را تو شناخته و پذيرفتهاى، او نمىشناخت. «1» رّابطه استضعاف فكرى و كفر استكبارِ سردمداران، با تحقير تودههاى محروم جامعه همراه است و اين تحقير، به مرور زمان باعث مىشود كه در بسيارى از مستضعفان زمينههاى كوچك ديدن خود و بزرگ ديدن مستكبران فراهم شود، البته، نتيجه اين احساس حقارت و خود كوچكبينى، بروز روحيه تسليم، دنبالهروى و اطاعت بى چون و چرا از مستكبران است.
اين گروه از مستضعفان به جاى استفاده از توانايىهاى فطرى خود در برابر استكبار، همه چيز خود را تسليم زورمداران و قلدران مىكنند؛ چنان كه تفكّر، انتخاب و تصميم را حق آنان مىدانند و مىپذيرند كه بايد تسليم شوند و با اين كه توان فكرى دارند و مىتوانند حق را بشناسند، به سلطه مستكبران تن مىدهند و خود باختهاند و اين خودباختگى و پيروى كوركورانه، به مقاومت در برابر دعوت انبيا و سرانجام، كفر و در نتيجه، عذاب الهى مىانجامد.
2- استضعاف اجتماعى در برابر استضعاف فكرى، كه در بحث گذشته به آن پرداختيم، «استضعاف اجتماعى» مطرح است. از اين زاويه، مستضعفان كسانى هستند كه سرمايههاى مادّى آنان توسط مستكبران به تاراج رفته و نيروهاى اقتصادى و سياسى شان به ضعف تبديل
شده است و در نتيجه، به صورت طبقهاى محروم در آمدهاند كه در اداره نظام سياسى جامعه خود و نيز در گردش اقتصاد، نقش فعالى ندارند.
در آيات قرآن، به شرح حال مستضعفانى برمى خوريم كه توان درك دعوت انبيا را داشته و مستضعف فكرى نبودهاند، ولى با حاكميت مستكبران در جامعه، تحت سلطه سياسى و اقتصادى آنان قرار گرفته و توان به دست گرفتن حيات اجتماعى خود را نيافتهاند. پيروان حضرت صالح (ع) چنين بودهاند:
«قالَ الْمَلَا الَّذينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُم اتَعْلَمُونَ انَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبّهِ قالُوا انَّا بِما ارْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ» «1» سران و گردنكشان قوم صالح به ناتوانان و فقيرانى كه به او ايمان آوردند، به تمسخر گفتند: «آيا شما اعتقاد داريد كه صالح را خدا به رسالت فرستاده است؟!» مؤمنان جواب دادند: [بى هيچ شكى] به آيينى كه از طرف خدا بر او فرستاده شده، ايمانداريم.» در اين آيه، از گروه مؤمنان، به عنوان مستضعف ياد شده است و اين استضعاف مىتواند جنبه اقتصادى داشته باشد؛ يعنى كسانى كه از نظر مادى ضعيف شدهاند و سرمايه داران و اشراف نيروهاى مالى آنان را با استثمار از بين برده و به صورت گروهى محروم و فقير درآوردهاند. گواه بر درستى اين احتمال آن است كه مستضعفان در مقابل «ملأ»، يعنى اشراف، ذكر شدهاند و ممكن است در اين آيه، استضعاف به مفهوم وسيع اجتماعى خود باشد؛ زيرا اين گروه از مستضعفان مؤمن، اقلّيتى مقهور بودهاند كه امكانات مادى خود را از دست داده و از نظر سياسى نيز تحت سلطه قدرت آنان قرار داشتهاند. ايمان آورندگان به حضرت نوح نيز از نظر اجتماعى و اقتصادى چنين بودهاند؛ به گونهاى كه «ملأ»، قطب اشرافيت و صاحبان زر و زور، در اعتراض به حضرت نوح مىگفتند: «پيرامون تو را اراذل فرا گرفتهاند.»
«فَقالَ الْمَلَا الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... وَ ما نَريكَ اتَّبَعَكَ الَّا الَّذينَ هُمْ اراذِلُنا بادِىَ الرَّأْىِ ...» «1» سران كافر قوم نوح گفتند: «... و جز [گروهى از] فرومايگان ما، آن هم نسنجيده، نمىبينيم كسى تو را پيروى كرده باشد ...» استكبار و استضعاف در قرآن 44 تقابل استضعاف و استكبار ص : 44 «قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْارْذَلُونَ» «2» قوم نوح از كبر و خودپرستى پاسخ دادند: «ما چگونه به تو ايمان آوريم، در صورتى كه پيروانت معدودى مردم خوار و فرومايهاند؟!».
«اراذل» جمع «ارذُل» و آن جمع «رذل» به معناى «حقير و پست» است. «3» راغب در مفردات در بيان معناى آن مىگويد:
«المرغوب عنه لرداءته» «4» آن كه به دليل پستى و بى ارزشى، مورد بى اعتنايى است.
در ديدگاه ملأ، همه ارزشها در مال، قدرت و ثروت خلاصه مىشود و آنان كه از اين ملاك بهرهاى ندارند، بى ارزش و از اراذل شمرده مىشوند و به تعبير امين الاسلام طبرسى سخن آنان اين بود كه:
اعيان و اشراف به تو ايمان نياورده و افراد پستى كه مال و مقام ندارند، دور تو را گرفتهاند. «5» و به تعبير علّامه طباطبائى آنان با اين جمله در پى انكار رسالت حضرت نوح (ع) بودند و مىخواستند بفهمانند كه اگر سخن تو حق مىبود، بزرگان قوم، ثروتمندان و قدرتمندان از تو پيروى مىكردند و چون فقيران و محرومان به تو نزديك شدهاند، پس
مرام تو فايدهاى ندارد. «1» از مقايسه آيه سوره اعراف، درباره اصحاب حضرت صالح (ع) با آيه سوره هود (ع) درباره اصحاب حضرت نوح (ع) به نكته ديگرى نيز مىتوان دست يافت و آن اين كه بيشتر ايمان آورندگان به مكتب انبيا، از طبقه مقابل «ملأ» هستند و اين طبقه دو عنوان دارد: يك نام و عنوان در فرهنگ پيامبران و نام و عنوان ديگرى در فرهنگ مترفين. در فرهنگ پيام آوران وحى و منطق قرآن، آنان «مستضعف» اند؛ يعنى كسانى كه توان مادى و انسانى شان را ظالمان به يغما بردهاند. و در فرهنگ مترفين، آنان «اراذل» اند. مترفين درباره اين گروه، واژه استضعاف را به كار نمىبرند؛ چرا كه اين واژه از استعداد و توانايىهاى ذاتى اين گروه و غارت و ظلم گروه مستكبر نسبت به آنان، پرده بر مىدارد.
مترفين با معرفى آنان به عنوان «اراذل»، آنان را افرادى پست و بى مايه نشان مىدهند، درحالى كه در زبان قرآن، چنين تعبيرهاى اهانتآميزى درباره اين گروه به چشم نمىخورد. قرآن با به كار بردن كلمه «مستضعف»، به ريشه بسيارى از ضعفها و كمبودهاى آنان، هشدار و توجه مىدهد.
قرآن كريم براى مسلمانان صدر اسلام نيز كه در مكّه، اسير دست ظالمان بودند، از تعبير «مستضعف» استفاده مىكند و مىفرمايد:
«ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فى سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ ...» «2» چرا در راه خدا و مستضعفان نمىجنگيد؟! آشكار است كه اين مسلمانان، استضعاف فكرى نداشتهاند و همان گونه كه در مباحث گذشته بيان شد، از سطح آگاهى خوبى برخوردار بودهاند، ولى در همان حال «مظلوم» بوده و مشركان مكّه، ايشان را تحت آزار و اذيت فراوان قرار مىداده و مانع هجرت آنان مىشدهاند. در اين آيه نيز «استضعاف» صرفاً جنبه اقتصادى ندارد، بلكه بيشتر داراى ابعاد اجتماعى است و مستضعفان افرادى هستند كه مقهور مستكبرانند و در