فصل در بعضى از اخبار، شهادت بر ولايت و امارت مؤمنين براى علىّ بن ابى طالب7
پس از شهادت بر رسالت حضرت محمد6مستحب دانسته شده، و شيخ صدوق و شيخ و علامه هم آن را تصديق نمودهاند، شيخ صدوق مىگويد:
ما غلات را به روايت اين خبر مىشناختيم، و شيخ راويان اين خبر را از مفوضه دانسته و بعد مىگويد ولى گفتن آن در اذان و اقامه اشكالى ندارد.
من مىگويم اما اينكه «اشهد ان عليا ولى اللّه» جزء اذان باشد بگونهاى كه اگر ذكر نشود اذان و اقامه باطل باشد اخبار زيادى اين مطلب را نفى مىكند ولى استحباب ذكر اين جمله در اذان و اقامه در اين اخبار معارضى براى آن نيست گرچه اسناد آن هم صحيح نيست، ولى از باب مسامحه مىتوان بدان عمل نمود و براى كسى كه به اميد اجر و پاداشى اين جمله را در اذان مىگويد همان ثواب را اميدوار بود گرچه در اصل هم مستحب نباشد.
و اما اخبار نادرى كه در اين زمينه رسيده اگر تعارضى در كار
بود از عمل بآن بازمىداشت ولى بمجرد اينكه ما قائل به استحباب ذكر اين جمله شديم تعارضى پيش نمىآيد.
اما اين سخن صدوق كه مىگويد روايت اين گونه اخبار براى او ميزانى براى شناخت غلات بوده است اين ميزانى مخصوص به او است و براى ما اين مطلب ثابت نشده است چنانكه در بعضى موازين ديگرى هم كه براى نسبت دادن كسى به غلو براى او بوده امر چنين است.
فصل «در حكم اذان و اقامه»
اما اذان در اينكه براى هر نمازى كه انسان به فرادا مىگزارد گفتن اذان واجب نيست، اشكالى نيست ولى احوط عدم ترك آن در نماز جماعت براى هر نمازى است در صورتى كه بين دو نماز جمع نشود و براى كسى كه نمازش را فرادا مىخواند در نماز صبح و مغرب در غير سفر احوط عدم ترك گفتن اذان است.
اين حكم براى مردان است اما زنها در هيچيك از نمازها و در هيچ حالى، گفتن اذان و اقامه بر آنها واجب نيست.
اما اقامه: احوط اگر نگوئيم اقوى، عدم ترك آن براى مردان است مطلقا، بلى اگر كسى نمازش را در مسجدى كه نماز جماعت در آن برپا شده بخواند گرچه او نمازش را به جماعت نخواند و اذان و اقامه آنها را هم نشنيده باشد در صورتى كه هنوز بعضى از نمازگزاران در صف جماعت نشسته باشند گفتن اذان و اقامه ساقط مىشود.
فصل [در آداب گفتن اذان و اقامه]
مستحب است كه در موقع گفتن اذان و اقامه انسان با وضو و رو بقبله و ايستاده باشد و در اقامه، تأكيد بيشترى شده و احوط اينست كه در «اقامه» اين امور ترك نشود هم چنين رو بقبله بودن در هنگام شهادتين تأكيد بيشترى شده است، و مستحب است كه در اذان پس از اداء هر فصل نفس بكشد و در اقامه فصول را به يكديگر متصل كند، و هم چنين مردها مستحب است كه اذان را بلند بگويند و انگشتان خود را بر گوش نهند و مستحب است كه بين اذان و اقامه با برداشتن يك گام، و يا دعا و يا سجده، و يا دو ركعت نماز نافله در نماز ظهر و عصر، بين اذان و اقامه فاصله بيندازد.
و در بعضى از روايات آمده كه كسى كه اذان بگويد و بعد به سجده رود و بگويد:
لا اله الّا أنت ربّى سجدت لك خاضعا خاشعا.
خداوند گناهانش را بيامرزد و در روايتى ديگر آمده كه هركس بين اذان و اقامه به سجده رود و بگويد:
ربّ لك سجدت خاضعا خاشعا ذليلا.
ذات اقدس حق مىفرمايد: اى ملائكه من، به عزت و جلالم
سوگند كه محبت او را در دل بندگان مؤمنم قرار دهم، و هيبتش را در دلهاى منافقان بيفكنم.
و در روايتى ديگر از امام صادق7رسيده كه هركس بين اذان نماز مغرب و اقامه آن بنشيند هم چون كسى است كه در راه خدا در خون خود مىغلطد. و مستحب است كه در آن وقت اين دعا را بخواند:
اللّهمّ اجعل قلبى بارّا و ارزقنى دارا و اجعل لي عند قبر نبيّك قرارا و مستقرّا.
و روايت شده كه بين اذان و اقامه نماز صبح بخواندن دو ركعت نماز فاصله بيندازد. و خلاصه كلام، در اينكه بين اذان و اقامه به يكى از اين امور فاصله بيندازد تأكيد بسيار شده كه عمدا ترك آن سزاوار نيست و سنت است كه در نماز صبح و عصر اين فاصله بخواندن دو ركعت از نافلههاى اين دو نماز و در نماز صبح بخواندن دو ركعت نماز براى امام زمان7و در بقيه نمازها به سجدهاى، يا نشستنى يا نفسى، يا گفتن سبحان اللّه و الحمد للّه باشد، و در نماز جماعت براى غير مؤذن مستحب است كه بنشيند تا وقتى كه قد قامت الصلاة گفته شود. در اين وقت بايستد و ديگر ننشيند، و احوط اينست كه در موقع گفتن اقامه انسان ايستاده، و رو بقبله و بدن بدون حركت باشد و تمام احوالى كه در هنگام نماز مراعاتش لازم است مراعات شود و در آن بين، سخنى بغير آنچه كه به نماز مربوط مىشود نگويد كه بنا به بعضى از روايات در هنگام گفتن اقامه سخن گفتن حرام دانسته شده است.
فصل «در عبرتهاى اذان و اقامه»
صاحب حقايق گفته است: آنگاه كه نداى مؤذن را شنيدى نداء روز قيامت را بخاطر آور و در ظاهر و باطن خود را براى اجابت اين نداء آماده ساز چون كسانى كه در پاسخ باين ندا شتاب گيرند همانها هستند كه در روز قيامت بلطف الهى ندا داده مىشوند، پس اين ندا را بر قلبت عرضه نما اگر ديدى كه با شنيدن اذان دلت مملو از شادى و سرور مىشود و با ميل و رغبت تو را به پاسخ به اين ندا فرا مىخواند بدانكه در قيامت هم به بشارت و رستگارى ندا داده خواهى شد و لذاست كه پيامبر6مىفرمود: ارحنا يا بلال، ارحنا بها و بالنداء إليها.
راحت ساز ما را اى بلال، راحت ساز ما را به نماز و به نداء و دعوت به نماز، زيرا كه روشنى چشم آن حضرت در نماز بود.
مىگويم يعنى اذان، دعوت براى ملاقات است و همان گونه كه روز قيامت مردم براى عرضه بر خداوند فرا خوانده مىشوند در اين دنيا هم مؤذنين، مؤمنان را بمجلس حضور و معراج و زيارت حضرت پروردگار فرا مىخوانند پس اگر معرفت انسان در اين دنيا بحدى باشد كه از اين نداء لذت ببرد در آخرت هم از ملاقات حضرت حق بىبهره
نخواهد بود چرا كه معرفت در اين دنيا به منزله بذر مشاهده در آخرت مىباشد، و اگر بر اثر جهل، حال انسان بگونهاى باشد كه اين نداء او را خوش نيايد اين امر سبب خواهد شد كه نداء روز قيامت هم خوش آيند او نباشد، و اگر در اين دنيا در هنگام شنيدن اذان در زمره غافلان باشد حالش در آن روز مناسب با اين غفلت خواهد بود و در ساير مقامات دين و نواميس شرع امر بهمين منوال است. چرا كه انسان بر همان چيزى مىميرد كه بر آن زندگى نموده و بر همان چيزى محشور مىشود كه بر آن مرده و جز آنچه در زمين دل كاشته چيز ديگرى درو نخواهد كرد بنابراين كسى كه موقع نماز از وظيفهاش نسبت به پروردگار آگاه باشد و بداند كه اين امر، لطفى عظيم از ناحيه حضرت حق نسبت به او است مسلما روشنى چشمش در نماز خواهد بود.
و همان گونه كه بمجالس انس با دوستانش مشتاق و در انتظار چنين مجالسى است نسبت به نماز و گفتگوى با پروردگارش هم چنين خواهد بود، و همان گونه كه دعوت دوستانش را براى حضور در چنين مجالسى مىپذيرد اذان را هم كه به منزله منادى ذات اقدس حق است بگوش جان مىشنود و پاسخ مىگويد و اگر خواستى كه حق مطلب را دريابى به رفتار و معامله ذات اقدس حق با خود آنگاه كه تو رو سوى او مىكنى بنگر و باين حقيقت اعتراف نما كه اگر تو آنچه در توان دارى در تحصيل حق ادب اين نداء و دعوت بكار گيرى بازهم يك صدم آنچه كه بحكم حكمت و عدل بر تو واجب است انجام نخواهى داد، و اگر آنگونه كه شايسته ادب پاسخ به نداى او است نتوانستى انجام دهى شرمسار باش، در اين صورت است كه ذات اقدس حق تو را مىپذيرد و
شكر عظيم او شامل حالت مىگردد چيزى كه نه علما با زيركى خود بدان برسند و نه عقلا با عقل خود بدان دست يابند.
صاحب حقايق گفته است كه: بفصل فصل اذان و كلماتى كه در آن بكار رفته دقت نما و عبرت بگير كه چگونه با نام خدا شروع و بنام او ختم گرديده است و از اين امر بدين حقيقت پى ببر كه تنها ذات پاك او است كه اول و آخر و ظاهر و باطن است.
مىگويم گويا مرحوم فيض خواسته بگويد كه تشريع اذان باين نحو، اشاره باين حقيقت دارد.
او گفته است: آنگاه كه اللّه اكبر را شنيدى قلبت را متوجه عظمت و بزرگوارى ذات اقدس حق نما و دنيا و آنچه را كه در آن است كوچك شمار تا در تكبيرت دروغگو نباشى و هرگاه لا اله الّا اللّه را شنيدى هر معبودى غير او را از لوح دل محو كن.
مىگويم مراد از هر معبودى سواى ذات اقدس حق هركس و هر چيزى است كه با او به معناى عبوديت رفتار شود گرچه در ظاهر، انسان عبادت آنكس و آن چيز را انكار كند، زيرا حقيقت عبادت تواضع و ميل و تبعيت از كسى و يا چيزى است، لذا هواهاى نفسانى انسان را هم كه از مبغوضترين خدايانى است كه در زمين پرستش مىشود- چنانكه در خبر آمده است- دربرمىگيرد. همچنين شيطان، و دنيا بتمام وجوه باطل آن را فرا مىگيرد.
صاحب حقايق مىگويد: و رسول خدا6را حاضر ببين و با رعايت آداب حضور آن بزرگوار با نيت خالص برسالت آن حضرت گواهى ده.