بعهده مىگيرد، و او را هرگز به غير وانمىگذارد.
و اما قيام و سر برداشتن پس از ركوع،
نيت انسان در انجام اين عمل مىبايست كه اين باشد كه پس از خضوع و خشوع و تواضع در برابر پروردگار بحول و قوه او بر دشمنان او گردن افرازد، و برترى جويد، و در هنگام گفتن تكبير آن، دستها را كه بلند مىكند از تواضع و فروتنى در مقابل دشمنان خدا تبرى بجويد، و مستحب است كه در هنگام ركوع پشت خود را صاف نگه دارد و گردنش را بكشد باين نيت كه من به تو ايمان آوردم گرچه گردنم را بزنى، سپس سر را بلند كند باين اميد كه خضوع و خشوع و تسبيح و حمدش قبول درگاه الهى شده باشد، و با حول و قوه او بر دشمنان او غالب آيد، و اين اميد را با اين ذكر كه بر زبان مىآورد كه «سمع اللّه لمن حمده» (هركس كه حمد و ستايش حضرت حق كند خداوند آن را مىشنود) تأكيد نمايد.
سپس خضوع و خشوعت را نسبت به پروردگار با گفتن اين ذكر كه:
اهل الكبرياء و العظمة و الجود و الجبروت.
زيادتر نما، بهعبارتديگر پس از اينكه براى عبوديت و بندگى خدا قيام نمودى، اين قيام اقتضا مىكند كه از اينكه براى خود در قيام به عبوديت و بندگى او حول و قوهاى ببينى با انجام ركوع تبرى بجوئى، و با اين عمل او را از اينكه برايش در حول و قوه شريكى باشد منزه بدانى، و اقتضاى اين امر اينست كه تو با اينكه در مقابل او ذليل و خاضع و خاشع هستى بر دشمنان او و دشمنان دوستان او بحول و قوه او برترى و تفوق داشته باشى. و اقتضاى تصور اين مطلب اينست كه پس از اين برترى
كه براى خود بر دشمنان او قائل شدى، كبرياء و عظمت او را در نظر آورى، اينجا است كه آداب عبوديت هم علما و هم عملا تمام مىشود، سپس از اين مرحله كه مرحله رؤيت اداء حق ادب عبوديت و بندگى است ترقى نموده و بمقام قرب شرفياب مىشوى، پس دو مرتبه تكبير مىگوئى و او را از اينكه شريكى برايش باشد بزرگتر مىدانى، پس گويا آنگاه كه قرب و نزديكى به خدا برايت حاصل شد انوار جمال احديت بر تو تجلى مىكند، و در قبال اين تجلى، وجودات جميع خلايق مضمحل مىگردد، پس خدايت را بزرگتر و برتر از اين مىدانى كه در كمالى از كمالات برايش شريكى باشد و در مقابل عظمت او به خاك مىافتى و از جميع آنچه كه غير او است روى مىگردانى، و او را از جمله نقايصى كه در تضاد با كمالات به وهم مىآيد مبرا مىدانى، حتى در وجود حقيقى، شريكى براى او نخواهى ديد و خود بهآنجا خواهى رسيد كه در عالم وجود جز خدا چيز ديگرى نخواهى ديد.
و وجودات جميع ممكنات را هم چون سرابى كه تشنه آن را آب مىپندارد خواهى يافت، و خواهى ديد كه وجود عالم و عالميان گويا وجودى خيالى است، و وجود حقيقى عينى خارجى، همان وجود ذات بارىتعالى است بلكه التفاتى بغير او نخواهى داشت تا كه براى آن غير وجودى قائل باشى.
[در بيان معناى سجده]
در كتاب مصباح الشريعة از امام صادق7روايت شده كه فرمود:
زيان نكرده كسى كه حقيقت سجده را بجاى آورد و لو در تمام عمر يكمرتبه، و روى رستگارى نبيند آنكه با خدايش خلوت كند و سر به سجده نهد، ولى در اين حال مكر و فريب شيطان او را به خود مشغول دارد، و
از آنچه كه خدا براى سجدهكنندگان مهيا نموده و انس عاجل و نزديك و راحتى در آينده كه به آنان وعده داده غافل بماند، و هرگز از خدا دور نشود كسى كه تقرب و نزديكيش را به خدا در حال سجده نيكو گرداند، و هرگز به خدا نزديك نشود و بجوار قرب حضرت حق دست نيابد كسى كه رعايت ادب محضر پروردگار را ننمايد، و با تعلق خاطر بغير او در حال سجده حرمتش را ضايع گرداند.
پس چون كسى باش كه متواضع در برابر خدا و ذليل در پيشگاه او است و مىداند كه خداوند او را از خاكى كه مردمان آن را لگد مىنمودند بيافريد و از نطفهاى كه همه آن را نجس مىدانستند خلق كرد، و خداوند معناى سجود را سبب تقرب دل و سر و روح آدمى به خود دانسته است، و آنكس كه به خدا نزديك شود از غير او دور خواهد شد، آيا همين ظاهر را نمىبينى كه انسان به سجده كه مىرود به همه چيز پشت مىكند و آنچه كه ديده مىشود از نظر او پنهان مىگردد، امر باطن هم همينگونه است، بنابراين كسى كه در نمازش بغير خدا مشغول باشد بآن چيز نزديك، و از حقيقتى كه خدا از نماز او اراده نموده بدور خواهد بود خداوند متعال مىفرمايد:
ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ.
خداوند براى هيچكس دو قلب قرار نداده است.
و از رسول خدا6رسيده كه ذات اقدس حق فرمود هرگاه بر دل بندهاى بنگرم و در آن محبت اخلاص براى طاعت خود ببينم كه در اين طاعت تنها مرا در نظر دارد و رضايت مرا جستجو مىكند تدبير امور او را خود بعهده گيرم، و او را به خود نزديك گردانم، و كسى كه در نمازش
بغير من مشغول باشد، او در زمره كسانى است كه خود را به مسخره گرفتهاند، و نامش در ديوان زيانكاران ثبت خواهد شد. انتهى.
مىگويم در الفاظ اين روايت تأمل نما، شايد آنچه را كه ما در مورد حقيقت سجود بيان داشتيم در آن بيابى، چرا كه آن معنائى را كه امام مىفرمايد كه اگر كسى در تمام عمرش يك دفعه هم كه شده چنين سجدهاى انجام دهد زيانكار نخواهد بود، جز با آنچه كه ما بيان داشتيم مناسبت نخواهد داشت، بخصوص اينكه بعدا در پاداش آن انس با خدا، و راحتى در آينده را بيان مىكند. كه انس با خدا جز با تجلى آن مطلوب و وصال او ميسر نشود.
هم چنين آنجا كه مىفرمايد: با خدايش خلوت كند، و يا آنجا كه مىفرمايد: خداوند معناى سجود را وسيله تقرب دل و سر و روح انسان به خود قرار داده است، اين جز با آنچه كه ما گفتيم ممكن نيست، و اگر كسى بگويد فرمايش امام آنجا كه مىفرمايد «هركس در نماز دلش در پى چيزى غير خدا باشد، او نزديك بآن چيز، و از حقيقتى كه خداوند از نماز اراده نموده بدور خواهد بود» اين را مىرساند كه مقصود حضرت، همان حضور قلبى است كه در جميع احوال نماز از افعال و اقوال آن لازم است مىباشد، مىگوئيم ولى اگر تأمل بيشترى شود گرچه مطلب، در بيان امر عامى كه بجميع اجزاء نماز مربوط مىشود كه همان حضور قلب باشد هست، ولى لازمه همين حضور قلب اينست كه حال سجده بهمان گونهاى كه ما بيان داشتيم باشد، زيرا حضور قلب در حال قيام به اينست كه، نمازگزار بمقام عبوديت و ربوبيت التفات داشته باشد، و در ركوع آنچه كه حضور قلب اقتضا مىكند اينست كه
انسان بغير التفات نداشته باشد هيچ حول و قوهاى براى آنها نبيند، و حضور قلبى كه مناسب با سجده است به اينست كه نمازگزار از همه چيز فانى و در محضر خداى متعال حضور يابد، و اين عين همان مطلبى است كه ما بيان داشتيم و مطلب آخر اينكه روى گردانيدن از همه چيز ببدن در هيئت ظاهرى سجده، و توارى و روى گردانيدن دل از هر چه كه غير خدا است، جز به آنچه كه ما گفتيم ممكن نيست.
مطلب ديگر اينكه در روايت اخير، خداوند به بندگانى كه دوستدار اخلاص هم باشند وعده پاداش داده است، تا چه رسد بمخلصين، لذا تو اگر اهل اخلاص نيستى پس لا اقل از اينكه در دوستى اخلاص و مخلصين سستى كنى بر حذر باش، كه در اين صورت از كرامت تدبير امورت از ناحيه حضرت حق، محروم خواهى بود، و در نماز در زمره كسانى خواهى بود كه خود را به مسخره گرفتهاند، و به زيانكاران ملحق خواهى شد.
و بدانكه سجود از افضل اعمال بدنى است، و از امام صادق7روايت شده كه فرمود نور را در دو چيز يافتم، در گريه و سجده، و روايت شده كه نزديكترين حالات بنده به خدا، حالت سجده است، بخصوص اگر انسان گرسنه، و گريان باشد. و براى سجده فضيلتهاى بسيارى بيان شده است از جمله آمده است كه جمعى از رسول خدا6خواستند كه از طرف خداوند بهشت را براى آنها تضمين كند، حضرت فرمود باين شرط كه مرا بطول سجده يارى كنيد آنان پذيرفتند حضرت هم بهشت را براى آنها ضمانت فرمود. و روايت شده كه بحضرت صادق7گفته شد چرا خداوند متعال حضرت إبراهيم را خليل خود گردانيد،
حضرت فرمود: بخاطر بسيارى سجده او بر زمين.
و در صحيح روايت شده كه بنده هرگاه نماز بگذارد سپس به سجده رود و سجده شكر بجاى آورد، خداوند متعال حجابى كه بين او و ملائكه است بر مىگيرد و مىگويد اى ملائكه من باين بنده بنگريد كه فريضه من را بجاى آورد و عهد مرا تمام نمود، و سپس بخاطر نعمتهائى كه به او ارزانى داشتهام سجده شكر بجاى آورد، اى ملائكه من بگوئيد چه چيز براى او است، ملائكه مىگويند بارالها رحمت تو، خطاب مىرسد ديگر چه چيز، مىگويند بهشت تو، خطاب مىرسد ديگر چه، ملائكه مىگويند كفايت مهمات او، خطاب مىرسد ديگر چه، حضرت فرمود: ديگر از خير چيزى باقى نمانده مگر اينكه ملائكه آن را گفتهاند و لذا در جواب مىگويند بارالها ما ديگر چيزى نمىدانيم، خطاب مىرسد هم چنانكه او مرا سپاس گفت و شكر نمود منهم سپاسگزار او خواهم بود و رو سوى او خواهم كرد، و خود را به او نشان خواهم داد.
مىگويم آنكه را دلى باشد همين روايت او را كفايت مىكند.
و از اصحاب ائمه معصومين عليهم السّلام از طول سجود آنها مطالبى بس شگفت نقل نمودهاند كه بايد گفت گواراى آنها و پيروانشان باد.
از جمله از كشى روايت شده كه گفته است در كتاب ابى عبد اللّه شاذانى كه بخط خودش بود ديدم كه نوشته بود از ابا محمد فضل ابن شاذان شنيدم كه مىگفت وقتى به عراق رفته بودم يكى را ديدم كه دوستش را مورد عتاب قرار داده و به او مىگويد:
تو مرد عيالمندى هستى و محتاج بكسب و كارى و مىترسم كه اين سجدههاى طولانى تو سبب شود كه بينائيت را از دست دهى، چون
عتاب را از حد گذرانيد آن مرد گفت خيلى حرف زدى، اگر مىخواست سجده طولانى سبب كورى كسى شود بايد ابن ابى عمير نابينا مىبود، چه مىپندارى درباره مردى كه پس از نماز صبح سر را براى سجده شكر بر زمين نهاد و ظهر سر از سجده برداشت. هم چنين كشى از أبو القاسم نضر ابن الصباح از فضل ابن شاذان روايت نموده كه گفته است بر محمد بن ابى عمير داخل شدم و او در سجده بود، سجدهاش طولانى شد چون سر برداشت گفتم اين چه سجده طولانى بود، گفت پس اگر جميل ابن دراج را مىديدى چه مىگفتى، بعد نقل نمود كه روزى بر جميل ابن دراج وارد شدم و او در سجده بود سجدهاش خيلى طولانى شد چون سر برداشت به او گفتم سجدهات خيلى طولانى شد گفت اى ابن ابى عمير اگر معروف ابن خربوز را مىديدى چه مىگفتى.
و طول سجده امام سجاد7و امام كاظم7معروف است.
مىگويم مرا شيخى بود جليل القدر، عارف، عامل، كامل قدس اللّه تربته كه نظير او در اين مراتب كسى را نديدم، از او از عملى كه در اصلاح دل، و جلب معارف مؤثر باشد و به تجربه هم اثر آن ثابت شده باشد سؤال نمودم، او گفت عملى مؤثرتر از اين دو كه مىگويم نديدم، يكى مداومت بر سجده طولانى در هر شب و روز يكمرتبه، كه در آن گفته شود:
لا اله الا أنت سبحانك انى كنت من الظالمين.
اين ذكر را بر زبان آورد درحالىكه خود را در زندان طبيعت زندانى ببيند، و قيد و بند اخلاق رذيله را بر خود مشاهده كند، و باين حقيقت كه او خود اين قيد و بند را براى خود فراهم آورده و در اين
زندان خود را محبوس نموده اعتراف كند و خود را نسبت به خود ظالم و ستمكار بداند نه خدا را، و ديگر صد مرتبه قرائت سوره قدر در هر شب جمعه و عصر جمعه، و دوستان او هريك بحسب مجاهدهاش باين توصيه عمل مىنمودند، و از بعضى از آنها نقل شده كه سه هزار مرتبه گفته است، و خلاصه كلام اينكه اين سجده و بركات آن براى كسانى كه باين توصيه عمل نمودند معروف است.
و از امير المؤمنين7از معناى سجده اول سؤال شد حضرت فرمود: تأويل آن اينست كه بارالها تو ما را از اين خاك آفريدى، و چون سر از سجده اول بردارى تأويلش اينست كه ما را از اين خاك خارج ساختى، و سجده دوم يعنى دوباره ما را باين خاك برمىگردانى، و چون سر از سجده دوم بردارى يعنى دوباره از اين خاك ما را خارج خواهى نمود.
مىگويم آنچه از تفسير امام فهميده مىشود اينست كه نيت از برداشتن سر از سجده اول، قصد ارتفاع و برترى بر دشمنان خدا و دشمنان اولياء او است، و ممكن است بين اين دو را به اينگونه جمع نمود كه اولى اشاره به مطلق خروج به دنيا، و دومى اشاره به حكم آن كه همان ايمان به خدا و باولياء او است دارد.
مطلب ديگر اينكه سجده از جهت اينكه صورت مقام فناء بنده است، مقامى كه حاكى از نهايت درجه استكانت و ذلت بنده است، لذا مناسب است كه در اين حال انسان عزيزترين اعضاء بدنش را بر- ذليلترين اشياء بنهد و در آن حال خدا را به نام اعلى و برترش تسبيح كند.
و بگويد: سبحان ربى الاعلى و بحمده. پس هرگاه بنده به اين مطالب