آيا نمىبينيد بنده مرا كه چگونه تواضع و فروتنى را اعاده نمود منهم رحمتم را به او اعاده كنم و چون سر از سجده بردارد و بپاشود خداوند خطاب به ملائكه مىفرمايد: اى ملائكه من بواسطه اين تواضع او را بلند گردانم هم چنانكه نمازش بسوى من بالا مىآيد، و همينطور در هر ركعت و هر عملى كه انجام مىدهد خطاب به ملائكه مىفرمايد كه بنگريد بنده مرا تا تشهد دوم اينجا ذات اقدس حق خطاب به ملائكه مىفرمايد:
اى ملائكه من بنده من خدمت و عبادت مرا بجاى آورد، و ثناء من گفت و بر فرستاده من محمد6درود فرستاد، آگاه باشيد كه در ملكوت آسمانها و زمين بر او ثنا گويم و در ميان ارواح بر روح او درود فرستم، و چون بر امير المؤمنين7درود فرستد بگويد اى بنده من همان گونه كه بر او درود فرستادى بر تو درود فرستم و او را شفيع تو گردانم هم چنانكه از او طلب شفاعت نمودى و چون سلام نماز دهد خدا و ملائكه بر او سلام دهند.
مىگويم منزه است خداوندى چنين مهربان و عطوف و بخشنده، و منزه است آن بزرگوارى كه اين همه لطف دارد، و صاحب لطفى كه اين اندازه كريم و بزرگوار است.
[در بيان شباهتهاى نماز با روز قيامت]
و باز در كتاب اللئالى روايت شده كه از معصوم سؤال شد كه حكمت اينكه براى نماز اذان معين شده درحالىكه ساير عبادات اذان و اقامهاى ندارد چيست، حضرت فرمود: بخاطر اينكه نماز شبيه به- احوال قيامت است، و اذان شبيه نفخه اولين است كه براى مردن جميع خلايق دميده مىشود، و اقامه شبيه به نفخه دوم است چنانكه خداوند مىفرمايد:
وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ.
و قيام براى نماز شبيه به قيام خلايق در روز قيامت است چنانكه قرآن مىگويد:
يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ.روزى كه بپاشوند مردمان براى «حضور» در پيشگاه خداوند عالميان و بلند نمودن دستها و تكبيرة الاحرام شبيه به بلند نمودن دستها در قيامت براى اخذ نامه عمل و قرائت آن در پيشگاه پروردگار است چنانكه قرآن مىگويد:
اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً.
بخوان كتابت را همين بس كه تو امروز خود حسابگر خود باشى.
و ركوع شبيه بخضوع خلايق در برابر پروردگار است چنانكه مىفرمايد:وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ.
و خوار و درمانده شدند همه چهرهها در برابر آن زنده پايدار.
و سجود شبيه سجده مردمان در قيامت براى خداوند است چنانكه فرموده است:
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ.
روزى كه پرده از ساق برگيرند و مردمان به سجده دعوت شوند.
و تشهد شبيه به زانو در آمدن مردمان در پيشگاه بارىتعالى است چنانكه فرموده است:
فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ.
گروهى در بهشت و گروهى روانه دوزخ گردند.
[در بيان انطباق نماز با كيفيت معراج پيامبر6و تشريح آن در شب معراج]
روايت ديگر حديث معراج است كه در آن كيفيت معراج
بگونهاى بيان شده كه با كيفيت نماز منطبق است، از جمله كافى در باب معراج پيامبر6پس از بيان تشريح اذان و اقامه بتمام اجزاء آن در آسمان چهارم چنين مىگويد:
سپس بمن گفته شد اى محمد سرت را بلند نما، پس سرم را بلند نمودم ديدم كه آسمانها از هم شكافته شده و پردهها بالا رفته است، سپس خطاب رسيد سر پيش دار و ببين چه مىبينى، پس سرم را خم نمودم خانهاى مثل همين خانه خدا كه در ميان شما است، و حرمى مثل همين حرم كه اگر چيزى از دستم مىافتاد جز بر روى همان فرودنمىآمد ديدم.
پس گفته شد اى محمد اين حرم است و تو هم حرام و براى هر مثلى مثالى است، سپس به وى وحى شد كه اى محمد نزديك اين چشمه رو و آن آبى است كه از ساق راست عرش جارى است، پس رسول خدا6آب را بدست راست بر گرفت و بدين خاطر است كه وضو با دست راست شروع مىشود، سپس وحى شد كه صورتت را بشوى چرا كه تو مىخواهى به عظمت من بنگرى سپس دست راست و چپ را بشوى چرا كه با اين دستها كلام مرا مىگيرى، و بعد با همان رطوبتى كه در دستها است سر و پايت را مسح نما تا من بر تو مبارك گردانم، و تو را به جائى رسانم كه احدى غير از تو گام بر آنجا ننهاده است، و علت اذان و وضو اينست، پس خداوند وحى نمود كه اى محمد رو سوى حجر الاسود نما، و به اندازه حجابهاى من مرا تكبير گوى و بدين خاطر است كه تكبيرات اول نماز هفت تا است، زيرا حجابها هفتتا است، و حجابها مطابق با يكديگر است كه بين آنها را درياهائى از نورى كه خداوند بر
پيامبرش نازل فرموده فرا گرفته است، و چون از تكبيرات اول نماز فارغ شد خداوند به پيامبرش فرمود كه نام مرا بر زبان آور، پيامبر فرمود:
بسم اللّه الرحمن الرحيم. سپس وحى شد كه مرا حمد و ثناگوى پيامبر گفت الحمد للّه رب العالمين، و پس از آن فرمود شكرا خطاب رسيد كه ذكر مرا قطع نمودى دوباره نام مرا بر زبان آور، لذا پيامبر دو مرتبه فرمود: الرحمن الرحيم، پس چون به و لا الضالين رسيد پيامبر فرمود:
الحمد للّه رب العالمين شكرا، خطاب رسيد ذكر مرا قطع نمودى دوباره نام مرا بر زبان آور لذا پيامبر فرمود: بسم اللّه الرحمن الرحيم، سپس وحى شد كه بخوان:
هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ، اللَّهُ الصَّمَدُ، لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ، وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌاينجا رسول خدا فرمود: كذلك اللّه ربى، كذلك اللّه ربنا.
سپس خطاب رسيد كه به ركوع برو، رسول خدا به ركوع رفت در آن حال خطاب رسيد كه بگو سبحان ربى العظيم و بحمده اين ذكر را سه مرتبه بيان نمود، سپس وحى شد كه سرت را بلند نما رسول خدا راست ايستاد خطاب رسيد كه براى پروردگارت سجده نما، رسول خدا به سجده رفت وحى شد كه بگو سبحان ربى الاعلى و بحمده رسول خدا اين ذكر را سه مرتبه فرمود خطاب رسيد بنشين، چون نشست عظمت پروردگار را مشاهده كرد كه بر او تجلى نموده بىاختيار بر زمين افتاد و دو مرتبه سه بار آن ذكر را گفت، خطاب رسيد سرت را بلند نما و بايست ديگر تا پس از انجام سجده دوم آن عظمت را نيافت، چون سر از سجده دوم در ركعت دوم برداشت خطاب رسيد اى محمد خدايت تو را ثابت گردانيد، پس چون خواست بايستد گفته شد بنشين سپس خطاب رسيد حال كه به تو
انعام نمودم پس نام مرا بر زبان آور و الهام شد كه بگو:
بسم اللّه و باللّه و لا اله الّا اللّه و الاسماء الحسنى كلّها للّه تعالى.
سپس وحى شد كه اى محمد بر خود و اهل بيت خود درود فرست رسول خدا فرمود: صل اللّه علىّ و على اهل بيتى، سپس به دو طرف خود نگريست صفوفى از ملائكه و مرسلين را ديد گفته شد اى محمد بر آنها سلام نما پيامبر فرمود:
السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته.
پس وحى شد كه سلامت و تحيت و رحمت و بركات از آن تو و ذريه تو است.
مىگويم براى عاقل در اطمينان باين حقيقت كه تشريع نماز براى امرى بس بزرگ كه همان حقيقت معراج مؤمن و مطابقت نما با احوالات قيامت بلكه مطابقت آن با احوال مبدأ باشد، همين اخبار كفايت مىكند چنانكه قرآن مىگويد:كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ.همان گونه كه آغازتان كرديم شما را بازگردانيم.
و هرگاه بنده اين حقيقت را دانست مىبايست كه آنچه كه در توان دارد در تعظيم و بزرگداشت نماز بكار گيرد و در تكميل آن آستينها را بالا زند، و در اين راه به خدا پناه برد و به عجز و قصور و تقصير و اضطرارش به عنايت حق تعالى متوسل شود، چرا كه او بر آنچه كه بخواهد از فضل و عدل با بنده عمل كند، پس اگر صدق و اخلاص از بنده طلب كند، محجوب و نمازش به او برگردانيده مىشود و اگر نسبت به او با عطوفت و مهربانى رفتار كند و با فضل و رحمتش با او معامله كند عملش گرچه ناقص هم باشد پذيرفته و ثوابى عظيم نصيب او خواهد شد،
و اگر خداوند در دل بنده صداقتى ببيند او را بتوفيق و تأييد خود اكرام نموده، و در انجام آنچه كه از او خواسته كمكش مىكند چرا كه او كريم و بزرگوار، و دوستدار كرامت نسبت به بندگانى است كه به باب او روى مىنمايند و اميد خود را از همه جا بريده و به او دل بستهاند چرا كه خود در كتابش فرموده:أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ.آيا كسى هست كه آنگاه كه مضطر و درمانده او را بخواند جواب گويد.
فصل «در تعقيبات نماز»
تعقيبات نماز از مهمات و مكملات نماز است، و در اين مورد چيزهاى زيادى از قرآن، و اذكار، و دعاها و نماز رسيده كه بعضى از علماء ما در صدد جمع آنها بر آمدهاند و كتابهائى كه در اين زمينه تصنيف شده معمولا زياد است. ولى من بعضى از اينها را براى اهل علم كه اكثر اوقاتشان را صرف تحصيل علم و يا تدريس آن مىكنند انتخاب نمودم كه بعضى از آنها مخصوص تعقيب نماز و بعضى ديگر خصوصيتى براى آن نيست.
كه از آن جمله صلوات پس از سه تكبير بعد از سلام نماز است و صورت آن چنين است:
اللّهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد حتّى لا يبقى من صلواتك شيء و ارحم على محمّد و آل محمّد حتّى لا يبقى من رحمتك شيء و بارك على محمّد و آل محمّد حتّى لا يبقى من البركات شيء و سلّم على محمّد و آل محمّد حتّى لا يبقى من السّلام شىء و دعاء بر حجت خدا در زمين امام زمان (عج) و صورت آن چنين است:
و عجّل لوليّك الفرج و ارنا فيه و في اهل بيته و شيعته و رعيّته و عامّته و خاصّته ما يأمل و في اعدائه ما يحذر.
پس از آن براى شيخ خود و والدين و جماعتى از خويشان و برادران دينى و عموم مؤمنين دعا مىكنم. سپس اين دعا كه از حضرت باقر7رسيده است قرائت شود:
اللّهمّ انّى أسألك من كلّ خير احاط به علمك و اعوذ بك من كلّ سوء احاط به علمك، اللّهمّ انّى اسألك عافيتك في امورى كلّها و اعوذ بك من خزى الدّنيا و عذاب الآخرة.
و بعد اين دعا را بخواند:
اللّهم انّى اسألك الجنّة، و الحور العين، برحمتك يا ارحم- الرّاحمين.
سپس اين دعا را بخواند:
اللّهمّ اهدنى من عندك و افض علىّ من فضلك و انشر علىّ من رحمتك و انزل علىّ من بركاتك.
و اين دعا را سه مرتبه تكرار كند.
سپس نوبت به تسبيح حضرت زهرا عليها السّلام مىرسد و اخبارى كه در فضيلت اين تسبيح رسيده بسيار است كه ما يكى از آنها را در اينجا مىآوريم از امام صادق7روايت شده كه فرمود تسبيح حضرت فاطمه در هر روز پس از هر نماز نزد خدا محبوبتر است از هزار ركعت نماز در هر روز.
پس از آن فاتحة الكتاب، و آية الكرسى، و آيه شهد اللّه، و آيهقُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِتابِغَيْرِ حِسابٍ، را قرائت مىكنم، در اين زمينه از