«باب سى و دويم» در تفسير حروف معجم
يعنى اعجام و آن مصدر است چون مدخل بمعنى ادخال يعنى از شانس آنست كه اعجام مىشود چنان كه در قاموس گفته و اعجام حرف را نقطه دادن و سخن را عجمى كردنست و بعضى گفتهاند كه معجم اسم مفعول است و صفت از براى محذوف يعنى حروف خطى كه اعجام بر آن واقع شده و اطلاق حروف معجم بر همه از باب تغليب است چنان كه پدر و مادر را والدين و ابوين ميگويند و حال آنكه پدر والد است و مادر والده و يكى اب و ديگرى ام است و ملا سعد تفتازانى تجويز كرده كه معنى اعجام از اله و برطرف كردن عجمه باشد بنقطه دادن و دمامينى گفته كه اين سخن تمام نميشود مگر هر گاه قرار دادن همزه از براى سلب و ربودن مقيس يا در اين كلمه مسموع باشد و بهر طريق كه باشد مراد از آن حروف بيست و نهگانه است كه پانزده و حروف از آن نقطه دار و باقى بىنقطه است.
حديث كرد ما را محمد بن بكران نقاش «ره» در كوفه گفت كه حديث كرد ما را احمد بن محمد همدانى گفت كه حديث كرد ما را على بن حسن بن على بن فضال از پدرش از حضرت ابو الحسن على بن موسى الرضا7كه فرمود بدرستى كه اول چيزى كه خداى عز و جل آفريد تا بواسطه آن نوشتن را بخلق خود بشناساند يا خلقش بآن نوشتن را بشناسند حروف معجم بود و بدرستى كه مرد چون كسى عصائى بر سرش زند پس چنان پندارد كه نميتواند بعضى از كلام و سخن را ظاهر كند حكم در آن آنست كه حروف معجم بر او عرض شود بعد از آن بقدر آنچه نميتواند كه ظاهر كند از آنها باو ديه داده شود و هر آينه حديث كرد مرا پدرم از پدرش از جدش از امير المؤمنين:در شرح ا ب ت ث كه آن حضرت فرمود الف آلاء و نعمتهاى خدا است و باء بهجت و نيكوئى خدا و تاء تمام امر
است بقائم آل محمد6و ثاء ثواب مؤمنان است بر اعمال شايسته ايشان ج ح خ پس جيم جمال خدا و جلال خدا است و حاء حلم و بردبارى خدا است از گناهكاران و خاء خمول و بىنامى ذكر اهل گناهانست نزد خداى عز و جل د ذ پس دال دين خدا و ذال از ذو الجلال است يعنى خداوند بزرگوارى ر ز پس راء از رؤف و رحيم است يعنى مهربان و زاى زلزلههاى قيامت است س ش پس سين سناء و رفعت خدا است و شين يعنى شاء اللَّه ما شاء اللَّه يعنى خدا خواست آنچه خواست و اراده فرمود آنچه اراده فرمودوَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُيعنى و نميخواهيد شما بنا بر قرائت كوفيين و نافع يا نميخواهند ايشان بنا بر قرائت ديگران مگر آنكه خدا خواسته باشد ص ض پس صاد از صادق الوعد است يعنى آنكه وعدهاش راست است در حمل كردن مردم بر صراط و حبس كردن ظالمان نزد كمينگاه و ضاد يعنى ضال و گمراه شد آنكه با محمد و آل محمد6مخالفت كرد ط ظ پس طاء طوبى از براى مؤمنانست يعنى درخت طوبى و آن درختى است كه خداى عز و جل آن را نشانيده و از روح خود در آن دميده تا آخر آنچه در حديث آخر باب بعد از اين باب مىآيد يا معنى آنست كه خوشا حال مؤمنان و خوشى از براى ايشانست و خوبى باز گشتن كاه و ظاء ظن و گمان مؤمنان بخدا خوبست و ظن كافران بآن جناب بد ع غ پس عين از عالم است يعنى دانا و غين از غنى است يعنى بىنياز ف ق پس فاء فوج و گروهى است از گروههاى آتش يا بوئى از بويهاى آن وقاف قرآنست كه بر خدا است فراهم آوردن آن و خواندن آن ك ل پس كاف از كافى است يعنى بسند و كفايتكننده و لام لغو و بيهوده و سخن كافران است در بهم بافتن ايشان دروغ را بر خدا م ن پس ميم ملك و پادشاهى خدا است در روز قيامت روزى كه هيچ مالكى غير از او نيست و خداى عز و جل ميفرمايد كهلِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَيعنى از براى كيست پادشاهى و فرمان بردارى در اين روز پس ارواح انبياء و رسولان و حجتهاى آن جناب گويا ميشوند و ميگويندلِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِيعنى از براى خدائيست يكتا و بىهمتا در كارگزارى و فرمان دهى كه شكننده جميع منازعان و مدعيان و پادشاهانست پس خداى جل جلاله ميفرمايد كهالْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِيعنى امروز پاداش و سزا
داده مىشود هر كسى بآنچه كسب كرده هيچ ستمى نيست در اين روز بدرستى كه خدا.
شتابان شما راست يعنى مشغول او بحساب شخصى او را از حساب ديگرى باز ندارد بلكه در يكزمان حساب همه كرده هر يك را بآنچه استحقاق دارد برساند و نون نوال و بخشش خدا است از براى مؤمنان و نكال و عقوبت او است با كافران و ه پس واو ويل و عذاب است از براى كسى كه خدا را نافرمانى كرده و هاء يعنى هون و خوارى بهمرسانيده كسى كه او را معصيت نموده لاى لام الف يعنىلا إِلهَ إِلَّا اللَّهُو آن كلمه اخلاص است كه هيچ بنده نيست كه آن را گفته باشد در حالى كه با اخلاص باشد مگر آنكه بهشت از از برايش واجب شده و ياء يد يعنى دست خدا كه مراد از آن قدرت است در بالاى خلائقش بروزى دادن گشوده پاك و منزه است آن جناب و برتر از آنچه شكر مىآورند بعد از آن حضرت7فرمود بد درستى كه خداى تبارك و تعالى اين قرآن را فرو فرستاد باين حروفى كه همه عرب آنها را از يك ديگر فرا ميگيرند پس فرمود كهقُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراًيعنى بگو كه هر آينه اگر اجتماع كنند همه آدميان و پريان و اتفاق نمايند بر آنكه بياورند مانند اين قرآن را نياورند مانند آن را و قدرت بر آن نداشته باشند و اگر چه باشد بعضى از ايشان بعضى را هم پشت قوى و يارىكننده.
حديث كرد ما را احمد بن محمد بن عبد الرحمن مقرى حاكم گفت كه حديث كرد ما را ابو عمرو محمد بن جعفر مقرى جرجانى گفت كه حديث كرد ما را ابو بكر محمد بن حسن موصلى در بغداد گفت كه حديث كرد ما را محمد بن عاصم طريقى گفت كه حديث كرد ما را ابو زيد عياش بن يزيد بن حسن بن على كحال مولاى زيد بن على گفت كه خبر داد مرا پدرم يزيد بن حسن گفت كه حديث كرد مرا حضرت موسى بن جعفر از پدرش جعفر بن محمد از پدرش محمد بن على از پدرش على بن الحسين از پدرش حسين بن على:كه فرمود يكى از يهودان بخدمت پيغمبر6آمد و امير المؤمنين على بن ابى طالب7در نزد آن حضرت بود بآن حضرت عرض كرد كه فائده در حروف هجاء چيست رسول خدا6بعلى فرمود كه او را جواب بازده و فرمود بار خدايا
توفيق ده او را و او را تسديد فرما و تسديد راست گردانيدن و توفيق دادنست براى راستى و صواب پس على بن ابى طالب7فرمود كه هيچ حرفى نيست مگر آنكه آن نامى از نامهاى خداى عز و جل است بعد از آن فرمود كه اما الفاللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُاست يعنى خداى سزاوار پرستش هيچ خدائى نيست در وجود بحقيقت مگر او كه استحقاق عبادت از برايش ثابت است زنده بحيات ابدى كه پاينده است بر وجه دوام و بقاء در ذات يا قائم بحفظ و سر مخلوقات و اما باء باقى است بعد از فناء نيستى خلق خويش و اما تاء تواب است كه توبه را از بندگانش قبول ميفرمايد و اما ثاء ثابتى است كائنى كه باشنده و موجود استيُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْياتا آخر آيه كه ترجمهاش اينست كه ثابت ميدارد خدا آنان را كه ايمان آوردند و استحكام ميدهد بگفتار راست و محكم و بحجت قاطعه كه نزد ايشان ثابت شده و در دلهاى ايشان ثابت گشته در زندگانى دنيا تا در زمان ابتلاء و مصائب شكيبائى ورزند و از جاده مستقيم توحيد نلغزند و يا ثبات دهد مؤمنان را در دنيا يعنى نزديك مردن تاختم حيوة ايشان بر كلمه توحيد باشد و ثابت دارد ايشان را در آن سراى يعنى در قبر كه منزل اول آخرت است تا جواب منكر و نكير بطريق حق و صواب باز دهند يا در موقف حساب و فرو گذارد خدا ستمكاران يعنى كافران و معاندان را و نظر لطف و توفيق از ايشان باز گيرد پس در دنيا بكلمه توحيد راه نيابند و در وقت سؤال در قبر و حساب از جواب فرو مانند و ميكند خدا آنچه را كه ميخواهد از هدايت مؤمن مخلص و تخليه كافر معاند و اما جيم جل ثناؤه و تقدست اسماؤه يعنى ستايش بزرگوار و نامهايش پاك و پاكيزه است و اما حاء حقى است كه حى حليم است يعنى خداى بر حق و زنده بردبار و اما خاء خبير و آگاهست بآنچه بندگان ميكنند و اما دال ديان و جزاء دهنده روز جزا است و اما ذالذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِاست كه معنى آن در اسماء حسنى گذشت و اما راء رؤف و مهربانست ببندگان خويش و اما زاى زينت و آرامش معبودين است و اما سين سميع بصير است يعنى شنواى بينا و اما شين شاكر است كه بندگان مؤمن خود را شكر ميكند يعنى جزاى شكر ميدهد و اما صاد صادق است در وعده و وعيد
خويش و اما ضاد ضار نافع است يعنى زيان رساننده نفع بخشنده و اما طاء طاهر مطهر است يعنى پاك پاك گردانيده شده يا پاككننده و اما ظاء ظاهر و هويدا است كه آيات خود را مظهر و آشكاركننده است و اما عين عالم و دانا است ببندگان خويش و اما غين غياث المستغيثين و فريادرس فرياد خواهانست از همه آفريدگانش و اما فاءفالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوىشكافنده دانه و استخوان خرما است و اما قاف قادر و توانا است بر همه آفريدگانش و اما كاف كافى و بسنديست كه كسى او را همتا نبوده و نخواهد بود و نزاد و زاده نشده و اما لام لطيف و صاحب لطف و نرميست ببندگانش و اما ميم مالك الملك و خداوند مملكت و پادشاهى است و اما نون نور و روشنى آسمانها از نور عرش او است و اما واو واحد و يكيست كه يگانه و پناه نيازمندانست نزاد و زاده نشده و اما هاء هادى و رهنما است از براى خلقش و اما لام الفلا إِلهَ إِلَّا اللَّهُوحده لا شريك له است كه ترجمه آن گذشت و اما ياء يد و دست خدا است كه بر خلق خود گشوده پس رسول خدا6فرمود كه اينك همان قولى است كه خداى عز و جل از براى خود پسنديده از همه آفريدگانش بعد از آن يهودى مسلمان شد
«باب سى و سيم» در تفسير و بيان حروف
جمل و جمل بضم جيم و فتح ميم است و تشديد و تخفيف ميم آن هر دو جائز باشد و مراد از آن حروف ابجد است حديث كرد ما را محمد بن ابراهيم بن اسحق «رضى» گفت كه حديث كرد ما را احمد بن محمد همدانى مولاى بنى هاشم گفت كه حديث كرد ما را جعفر بن عبد اللَّه بن جعفر بن محمد بن على بن ابى طالب7گفت كه حديث كرد ما را كثير بن عياش قطان از ابو الجارود زياد بن منذر از ابو جعفر حضرت محمد بن على باقر7كه فرمود چون حضرت عيسى بن مريم7متولد شد پسر يك روزه كه بود گويا بچه دو ماهه بود يعنى در روزى
بقدر دو ماه ترقى ميكرد و بزرگ ميشد و چون پسر هفت ماهه شد مادرش دستش را گرفت و او را بجانب مكتب خانه آورد و در پيش روى مكتبدار نشانيد مكتب دار بعيسى گفت كه بگو.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِعيسى7گفتبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِمكتبدار بآن حضرت عرض كرد كه بگو ابجد عيسى7سر خود را برداشت و بمكتب دار گفت كه آيا ميدانى كه ابجد چيست و چه معنى دارد و مكتبدار دره را بلند كرد كه بآن حضرت زند فرمود كه اى معلم مرا مزن اگر ميدانى فبها و اگر نه از من بپرس تا از برايت شرح و بيان كنم گفت كه از برايم بيان كن عيسى7فرمود كه الف آلاء و نعمتهاى خدا است و باء بجهت خدا و بجهت بفتح باء و سكون هاء خوبى و خرمى و آراستگى و زيبائيست و جيم جمال خدا و دال دين خدا است هوز هاء هول و ترس دوزخ است و واو ويل و عذاب است از براى اهل آتش و زارى زفير و نعره دوزخ است حطى يعنى حطت الخطايا عن المستغفرين يعنى فرو ريخته شد گناهان از آنان كه آمرزش ميطلبند كلم كلام خدا است كه هيچ بدلكننده از براى كلمات و سخنان او نيست سعفص يعنى صاعى در برابر صاعى و جزاء مقابل جزاء است قرشت يعنى ايشان را قرش و جمع نمود و ايشان را محشور ساخت پس آن مكتب دار گفت كه اى زن دست پسرت را بگير كه آنچه بايد بداند دانسته و او را حاجتى بمعلم نيست و معلم نميخواهد.
«مترجم گويد» كه شايد مراد اين باشد كه صاد در سعفص اشاره بسوى صاع است و اعتبار مساوات و قرينه آنست كه سعف بتحريك سين و عين جمع سعفه است و آن شاخه درخت خرما است و اكثرى كه اغلب است در شاخهاى درخت خرما تساوى و برابريست و عدم تفاوتى كه محسوس باشد و قول آن حضرت7كه فرموده جزاء بجزاء است از براى بيانست نه تأسيس و بناى تازه گذاشتن.
حديث كرد ما را محمد بن حسن بن احمد بن وليد «رضى» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن حسن صفار گفت كه حديث كردند ما را محمد بن حسين بن ابى الخطاب و احمد بن حسن بن على بن فضال از على بن اسباط از حسن بن زيد كه گفت حديث كرد مرا محمد بن
سالم از اصبغ بن نباته كه گفت امير المؤمنين7فرمود كه عثمان بن عفان رسول خدا6را از تفسير و بيان ابجد سؤال نمود رسول خدا6فرمود كه تفسير ابجد را بياموزيد كه همه اعجوبهها در آنست و اى بر عالمى كه تفسير آن را نداند پس عرض شد كه يا رسول اللَّه تفسير ابجد چيست فرمود اما الف آلاء و نعمتهاى خدا است و حرفى از نامهاى آن جناب و اما باء بجهت و نيكوئى خدا است و اما جيم جنت و بهشت خدا و جلال خدا و جمال او است و اما دال دين خدا است و اما هوز پس هاء هاويه و دوزخ است پس واى بر كسى كه در آتش دوزخ فرو رود و اما واو ويل و واى بر اهل آتش دوزخ و اما زاى زاويه و سه كنجى است در آتش دوزخ پس پناه ميبريم بخدا از آنچه در آن زاويه است يعنى زاويههاى جهنم و اما حطى پس حاء حطوط و فروريختن گناهانست از آنها كه استتغفار ميكنند در شب قدر و آنچه جبرئيل با فرشتگان با آن فرود آمدهاند تا طلوع صبح و اما طاء طوبى از براى ايشانست و خوبى بازگشتنگاه و طوبى درختى است كه خداى عز و جل آن را نشانيده و از روح خود در آن دميده و بدرستى كه شاخهاى آن از پشت ديوار و حصار بهشت ديده مىشود و آن درخت زيور و جامها ميروياند در حالى كه آويزان و سخت نزديكست بر در دهانهاى ايشان و اما ياء يد و دست خدا است يعنى قدرت آن جناب در بالاى آفريدگانشسُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَيعنى پاك و منزه است آن جناب و برتر از آنچه شرك مىآورند و شريك او مىسازند و اما كلمن پس كاف كلام خدا است و كلمات خدا را هيچ تبديلى نيست و هرگز غير از آن جناب تعالى پناهى را نمىيابى كه بآن ميل كنى و ملتجى شوى و اما لام پس المام و فرود آمدن اهل بهشت است در ميان خويش در زيارت و تحيت و سلام و تلاوم يعنى بهم ملامت كردن اهل دوزخ در آنچه در ميان ايشانست و اما ميم پس ملك و پادشاهى خدا است كه زوال ندارد و دوام خدا كه فانى نميشود و اما نونن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَاست و نزد بعضى نون اسم سوره است و نزد بعضى ديگر اين حرف مفتاح اسم نور و ناصر است و اشاره است بكلمه كن يا مطلق ماهيست يا آن ماهى كه زمين بر پشت آنست كه آن را يهموت يا برموت يا ملهوت گويند يا لوحى از نور يا طلا يا نهرى در
بهشت يا نون جزو الرحمن است يا دوات و غير از اين گفتهاند و عالم ربانى مفسر كاشانى در تفسير خود ميگويد كه اصح اقوال آنست كه نون اسم دوات است و معنى آن است كه سوگند بدوات و قلم و آنچه مينويسند يعنى حافظان بقلم زبان و مداد دهان بر بندگان از گفتار و كردار ايشان گويند كه مراد همه نويسندگانند از آدميان و جنيان و فرشتگان و ليكن محمود بن عمر زمخشرى در كشاف معنى دوات را چون سائر معانى كه ذكر كرده بغايت انكار دارد و ميگويد كه مراد از نون همين حرف است از حروف معجم تتمه حديث و قلم قلمى است از نور و نوشته از نور در لوح محفوظ كه فرشتگان كه مقربان گاه كبرياءاند گواهى ميدهند بر آنچه در آنست در روز قيامت و خدا كافى است كه شاهد باشد و اما سعفص صاد صاعى در برابر صاعى است و فص و سر سينه در مقابل فص يعنى جزاء در عوض جزاء و بقدر آنست و چنان كه ميكنى جزاء داده ميشوى بدرستى كه خدا ستمى را بر بندگان اراده ندارد و اما قرشت يعنى ايشان را قرش و جمع فرمايد و فراهم آورد پس ايشان را محشور سازد و بر انگيزد تا روز قيامت بعد از آن در ميان ايشان حكم ميفرمايد و ايشان ستم كرده نخواهند شد.
«باب سى و چهارم» در تفسير و بيان حروف اذان و اقامه.
و حروف جمع حرف است و مراد از آن در اينجا فصل است يعنى فصول اذان و اقامه و اذان بفتح همزه در لغت بمعنى اعلام و آگاهانيدنست و در اصطلاح بانك نماز گفتن و بكسر همزه بانك نماز است و اقامه در لغت يعنى ايستادنست و بر پا كردن و راست كردن و مداومت نمودن و حق چيزى گذاردن و شرعا اقامه نماز است و اقامه نماز گفتن و در هر دو در اينجا معنى غير مصدرى مراد است و اول اذكار مخصوصه ايست كه موضوع است از براى اعلام بدخول اوقات نماز و دويم اذكار معهوده ايست در نزد برخاستن بسوى نماز و بنا بر مشهور معمول اول هجده فصل است و دويم هفده فصل زيرا كه اينها در فصول