کتاب اسرار توحید (ترجمه توحید صدوق)

كه معدوم چيزى را پديد نمى‌آورد پس معنى سيم ثابت شد و آن اينست كه مرا صانعى هست و آن پروردگار عالميانست پس ابو شاكر برخاست و هيچ جواب نگفت.

«مترجم گويد» كه مؤلف گفته كه مصنف اين كتاب ميگويد كه قول صواب در اين باب همانست كه گفته شود كه ما خدا را بخدا شناختيم زيرا كه ما اگر او را بعقول خويش بشناسيم آن جناب عز و جل بخشنده آنها است و اگر خداى عز و جل را بپيغمبران و رسولان و حجتهاى او صلوات اللَّه عليهم بشناسيم آن جناب عز و جل برانگيزنده و فرستنده ايشان است و او است كه ايشان را حجتها گردانيده و اگر او را بنفسهاى خود بشناسيم آن جناب محدث آنها است كه آنها را احداث فرموده پس او را بخود آن جناب شناختيم و حضرت صادق7فرمود كه اگر خدا نبود ما شناخته نميشديم و اگر ما نبوديم خدا شناخته نميشد و معنيش آنست كه اگر حجتهاى خدا نبودند خدا شناخته نميشد حق شناختنش و اگر خدا نبود حجتها شناخته نميشدند و از بعضى از اهل كلام شنيدم كه ميگفت اگر مردى در بيابانى از زمين متولد شود و كسى را نبيند كه او را هدايت و ارشاد كند تا بزرگ و عاقل شود و بآسمان و زمين نظر كند همين او را دلالت كند بر آنكه اينها را صانع و محدثى است من گفتم كه اين چيزيست كه نبوده و اين خبر دادنست بآنچه واقع نشده كه اگر باشد چگونه خواهد بود و اگر اين امر باشد اين مرد نباشد مگر حجتى از براى خداى تعالى ذكره بر نفس خود چنان كه در پيغمبران:بود زيرا كه بعضى از ايشان كسى است كه بسوى خود مبعوث بود و از جمله ايشان كسى است كه بسوى اهل و فرزندانش مبعوث بود و از جمله ايشان كسى است كه بسوى اهل محله‌اش مبعوث بود و بعضى از ايشان كسى است كه بسوى مردم شهرش مبعوث بود و بعضى از ايشان كسى است كه بسوى كافه و عامه مردمان مبعوث بود و اما استدلال ابراهيم خليل7بنظر كردنش بسوى زهره بعد از آن بسوى ماه بعد از آن بسوى آفتاب و قول او در هنگامى كه آفتاب غروب نموديا قَوْمِ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ‌پس بدرستى كه آن حضرت7پيغمبر ملهم بود كه مبعوث و مرسل بود و خدا او را برانگيخته و بسوى‌

خلق فرستاده بود و همين قول خداى عز و جل بودوَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى‌ قَوْمِهِ‌يعنى و اين حجت و برهان حجت و برهان ما است كه داديم آن را بابراهيم تا حجت گيرد بآن بر گروه خود چنان كه مذكور شد و هر كسى چون ابراهيم7نيست و اگر در باب معرفت توحيد خدا بنظر و فكر استغناء و بى‌نيازى از تعليم خداى عز و جل حاصل ميشد خداى عز و جل فرو نميفرستاد آنچه را كه فرو فرستاده از قول خويش كه‌فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ‌يعنى پس بدان كه نيست خدائى بحق مگر معبود مطلق و از قول خويش كه‌قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌتا آخر سوره و از قول خويش‌بَدِيعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌتا قول آن جناب‌وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُو آنچه طى ذكر آن شده اينست كه‌وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَكِيلٌ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَو ترجمه‌اش اينست كه او است پديد آورنده آسمانها و زمين از كجا و چگونه باشد او را فرزندى حال آنكه نبوده و نيست او را زنى و آفريده هر چيزى را و او بهر چيزى دانا است اينكه باين صفت موصوف است خداونديست جامع جميع صفات كمال كه پروردگار شما است هيچ خدا و معبود بسزائى نيست مگر او كه آفريننده هر چيزيست پس بپرستيد او را و او بر هر چيزى نگهبانست و متولى و متوجه امور بندگان تا آخر آنچه گذشت و آخر سوره حشر يعنى‌هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‌ يُسَبِّحُ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‌كه ترجمه آن از شرح اسماء حسنى مفهوم مى‌شود و غير اينها از آيتهاى قرآن كه در باب توحيد نازل شده.

«باب چهل و دويم» در اثبات حدوث عالم‌

و حدوث بضم حاء و دال نو پيداشدنست و عالم جهان و مراد از آن غير خداى تعالى‌

است از هر چه باشد و بوزن فاعل بفتح لام اصل ماده آن بعمل مى‌آيد و گفته‌اند كه غير خدا باين نام ناميده شده زيرا كه صلاحيت دارد كه خدا بآن شناخته و دانسته شود.

حديث كرد ما را محمد بن حسن بن احمد بن وليد «ره» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن حسن صفار از احمد بن محمد بن عيسى از حسين بن سعيد كه گفت حديث كرد مرا على بن منصور گفت كه شنيدم از هشام بن حكم كه ميگفت ابو شاكر ديصانى بر حضرت صادق7داخل شد و بآن حضرت عرض كرد كه توئى يكى از ستارگان درخشان و پدرانت ماههاى شب چهاردهى بودند تابان و مادرانت دانه‌هاى گران بهاء و بزرگان و گلهاى بوستان افروزند و عنصر تو از جمله كريمترين عنصرها است و عنصر بضم عين و صاد و سكون نون حسب است و اصل بنياد و سرشت يعنى خاك و باد و آب و آتش كه آنها را عناصر اربعه ميگويند و در اين معنى اول كه حسب باشد مراد است و چون علماء مذكور شوند انگشتان خوردتر بتو دو تا مى‌شود يعنى همه كس اول تو را ميشمارند چه هر كسى در شماره آغاز بانگشت خوردتر ميكند پس مرا خبر ده اى درياى پر آب مواج كه دليل بر حدوث عالم چيست حضرت صادق7فرمود كه بنزديك‌ترين چيزها بر آن استدلال ميكنم ابو شاكر عرض كردم كه آن چيست حضرت صادق7تخمى طلبيد و آن را بر كف دست خويش گذاشت و فرمود كه اين حصاريست محكم و سر پوشيده داخل آن پرده ايست نازك و نظيف كه سفيده مانند پارچه نقره گداخته و زرده چون پارچه طلاى روان بآن چسبيده بعد از آن مى‌شكافد و مثل طاوس از آن بيرون مى‌آيد آيا چيزى در آن داخل شده ابو شاكر گفت نه حضرت فرمود پس اين دليل است بر حدوث عالم ابو شاكر گفت كه خبر دارى و مختصر كردى و گفتى و خوب گفتى و تو دانسته كه ما قبول نميكنيم مگر آنچه را كه بچشمهاى خويش دريافته باشيم يا بگوشهاى خود آن را شنيده باشيم يا بكفهاى خود آن را سوده باشيم يا بسوراخهاى بينى خود آن را بوئيده باشيم يا بدهانهاى خود آن را چشيده باشيم يا آنچه در دلها متصور شده باشد از روى بيان يا انديشها

آن را استنباط كرده باشد بطور ايقان حضرت صادق7فرمود كه حواس پنجگانه را ذكر كردى و آنها بى‌دليل هيچ نفع ندارند چنان كه تاريكى بى‌چراغ قطع نميشود.

حديث كرد ما را احمد بن زياد بن جعفر همدانى «ره» گفت كه حديث كرد ما را على بن ابراهيم بن هاشم از پدرش از عباس بن عمر و فقيهى از هشام بن حكم كه ابن ابى العوجاء بر حضرت صادق7داخل شد حضرت باو فرمود كه اى پسر ابو العوجاء آيا تو مصنوعى يا غير مصنوع گفت نه من مصنوع نيستم حضرت صادق7باو فرمودكه اگر مصنوع بودى چگونه ميبودى ابن ابى العوجاء هيچ جواب نگفت و برخاست و بيرون رفت.

حديث كرد ما را احمد بن محمد بن يحيى عطار «ره» گفت كه حديث كرد ما را ابراهيم بن هاشم از على بن معبد از حسين بن خالد از أبو الحسن حضرت على بن موسى الرضا7كه مردى بر آن حضرت داخل شد و عرض كرد كه يا ابن رسول اللَّه دليل بر حدوث عالم چيست فرمود كه تو نبوده‌اى و بعد از آن موجودشده و حال آنكه دانسته كه تو خود را موجود نكرده‌اى و كسى كه مثل تو است تو را موجود نكرده و هستى نداده.

حديث كرد ما را محمد بن حسن بن احمد بن وليد «ره» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن حسن صفار از ابراهيم بن هاشم از محمد بن حماد از حسن بن ابراهيم از يونس بن عبد الرحمن از يونس بن يعقوب كه گفت على بن منصور بمن گفت كه هشام بن حكم بمن گفت كه زنديقى در مصر بود كه از حضرت صادق7چيزى چند باو ميرسيد يا در باب توحيد يا در باب فضل و كمال آن حضرت يا مذمتى كه زنديقان را ميفرمود پس آن زنديق بسوى مدينه بيرون رفت تا با آن حضرت مباحثه كند و چون بمدينه رسيد حضرت را در آنجا نيافت احوال پرسيد باو گفتند كه حضرت در مكه تشريف دارد پس آن زنديق بسوى مكه بيرون آمد و ما در آن سفر با حضرت صادق7

بوديم آن زنديق بما نزديك شد و ما با حضرت صادق7در طواف بوديم پس شانه‌اش را بشانه حضرت صادق7زد امام جعفر7باو فرمود كه اسم تو چيست گفت كه اسم من عبد الملك فرمود كه كنيت تو چيست گفت ابو عبد اللَّه حضرت فرمود كه آن پادشاهى كه تو بنده اوئى كيست آيا از پادشاهان آسمانست يا از پادشاهان زمين و مرا خبر ده از پسرت كه بنده خداى آسمانست يا بنده خداى زمين زنديق خاموش شد حضرت صادق7فرمود آنچه خواهى بگو تا با تو خصومت شود و مغلوب گردى هشام بن حكم ميگويد كه من بآن زنديق گفتم كه آيا جواب حضرت را نميگوئى زنديق قول مرا زشت شمرد بعد از آن حضرت صادق7بزنديق فرمود كه چون از طواف فارغ شوم بنزد ما بيا چون حضرت صادق7فارغ شد زنديق بخدمتش آمد و در پيش رويش نشست و ما در نزد او جمع بوديم پس بآن زنديق فرمود كه آيا ميدانى كه زمين را زير و زبريست عرض كرد آرى فرمود كه در زير آن داخل‌شده عرض كرد نه فرمود پس چه تو را دانا كرد كه در زير آن چه چيز است عرض كرد كه نميدانم مگر آنكه من گمان دارم كه در زير آن چيزى نيست حضرت صادق7فرمود كه مظنه عجز و درماندگيست از براى كسى كه يقين ندارد حضرت صادق7فرموده كه پس بآسمان بالا رفته عرض كرد نه فرمود ميدانى كه در آن چه چيز است عرض كرد نه فرمود كه از تو تعجب ميكنم كه بمشرق نرسيده و بمغرب نرسيده و در زير زمين فرو نرفته و بآسمان بالا نرفته و در آنجا درنگذشته كه آنچه را كه در پس آنها است بشناسى و بدانى و تو آنچه را كه در اينها است انكار دارى و آيا عاقل انكار ميكند آنچه را كه نميداند زنديق گفت كه كسى غير از تو باين طريق با من سخن نگفت حضرت صادق7فرمود پس تو از آنچه شنيدى در شك و شبهه و ميگوئى كه شايد چنين باشد و شايد كه چنين نباشد زنديق گفت كه شايد اين باشد حضرت صادق7فرمود كه اى مرد كسى را كه نميداند حجتى نيست بر كسى كه ميداند و جاهل را حجتى نيست اى مرد مصرى از من بفهم و يادگير

زيرا كه ما هرگز در خدا شك نميكنيم آيا آفتاب و شب و روز را نمى‌بينى كه در يك ديگر داخل ميشوند و اين دور امكانى نيست مگر همان مكانى كه دارند در وقت رفتن و برگشتن پس اگر قدرت بر اين دارند كه بروند و برنگردند چرا برميگردند و اگر ناچار نباشند چرا شب روز نميگردد و روز شب نميشود اى مرد مصرى بخدا سوگند كه اينها بسوى دوامى كه دارند ناچارند و كسى كه اينها را ناچار گردانيده از اينها استوارتر و از اينها بزرگتر است زنديق عرض كرد كه راست گفتى حضرت صادق7فرمود كه اى مرد مصرى آنچه شما گروه دهريان بسوى آن ميرويد و مذهب خود ميسازيد و بوهم و خيال آن را گمان ميكنند كه آنكه اين افعال از او سر ميزند دهر و روزگار است باطل است زيرا كه اگر دهر چنان باشد كه ايشان را ببرد چرا ايشان را بر نميگرداند و اگر چنان باشد كه ايشان را برگرداند چرا ايشان را نميبرد اين گروه ناچارند و هيچ اختيار ندارند اى مرد مصرى آسمان بلند شده و زمين پست شده چرا آسمان بر زمين نميافتد چرا زمين سرازير نميشود در بالاى طاقت خود پس هيچ يك نتوانند كه خود را نگاه دارند و هر كه بر روى آنها است يك ديگر را نگاه ندارند زنديق گفت كه خدا كه پروردگار و سيد اينها است اينها را نگاه داشته و زنديق بر دست حضرت صادق7ايمان آورد حمران بن اعين بحضرت عرض كرد كه فداى تو گردم اگر زنديقيان بر دست تو ايمان آورند عجب نباشد زيرا كه كافران بر دست پدرت ايمان آورده‌اند پس آن مؤمنى كه بر دست حضرت صادق7ايمان آورده بود عرض نمود كه مرا از شاگردان خويش گردان حضرت صادق7بهشام بن حكم فرمود كه او را با خود بگير و در نزد تو باشد و او را تعليم ده پس هشام او را تعليم داد و آن مرد معلم اهل مصر و اهل شام شد كه ايمان را بايشان تعليم ميداد و پاكى و پاكيزگيش خوش و خوب شد بمرتبه كه حضرت صادق7بآن راضى و خوشنود گرديد.

پدرم و محمد بن حسن بن احمد بن وليد رحمهما اللَّه گفتند كه حديث كردند ما را احمد بن ادريس و محمد بن يحيى عطار از محمد بن احمد از سهل بن زياد از محمد بن‌

حسين از على بن يعقوب هاشمى از مروان بن مسلم كه گفت ابن ابى العوجاء بر حضرت صادق7داخل شد و گفت آيا چنان نيست كه تو گمان داشته باشى كه خدا آفريننده هر چيزيست حضرت صادق7فرمود بلى ابن ابى العوجاء بحضرت گفت كه من خلق ميكنم و چيزى را مى‌آفرينم حضرت باو فرمود كه چگونه خلق ميكنى گفت كه در جاى معين حدث و تغوط ميكنم و از آن درندگى مينمايم پس آن حديث جنبندگانى چند مى‌شود پس من آن كسى باشم كه اينها را خلق كرده‌ام حضرت صادق7فرمود آيا چنان نيست كه آفريننده چيزى بشناسد و بداند كه آفريده‌اش چند و چونست گفت بلى حضرت فرمود كه پس تو نر اينها را از ماده مى‌شناسى و ميدانى كه كدام يك از آنها نر است و كدام ماده و مى‌شناسى كه عمر اينها چند است ابن ابى العوجاء خاموش شد.

حديث كرد ما را على بن احمد بن محمد بن عمران دقاق «ره» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن يعقوب باسناد خويش و حديث را مرفوع ساخته كه عبد الكريم بن ابى العوجاء در هنگامى كه حضرت صادق7با او سخن گفت در روز دويم بسوى حضرت برگشت و نشست و او سكوت داشت و هيچ نميگفت حضرت صادق7فرمود گويا كه تو آمده كه بعضى از آنچه را كه ما در آن بوديم برگردانى گفت كه يا ابن رسول اللَّه اين را اراده كرده‌ام حضرت صادق7فرمود كه اين چه عجيب است كه تو خدا را انكار ميكنى و گواهى ميدهد كه من پسر رسول خدايم گفت كه عادت مرا بر اين ميدارد حضرت صادق7باو فرمود پس چه تو را از سخن گفتن باز ميدارد گفت كه اجلال و مهابت تو و زبانم در پيش رويت ياراى گفتن ندارد زيرا كه من علماء را مشاهده نموده‌ام و با متكلمان مباحثه كرده‌ام و هرگز هيبت و ترسى در من داخل نشده مثل آنچه از هيبت تو در دل من داخل شده حضرت فرمود كه اين ميباشد و ليكن من بسؤال بر تو ميگشايم و رو باو آورد و باو فرمود كه تو مصنوعى يا غير مصنوع عبد الكريم بن ابى العوجاء گفت بلكه من مصنوع نيستم حضرت صادق7فرمود كه از برايم وصف كن كه اگر مصنوع بودى چگونه ميبودى پس عبد الكريم زمانى طولانى باقى ماند كه هيچ جواب نميگفت‌

و بچوبى كه در پيش رويش بود چسبيده بود و ميگفت دراز و پهن و صاحب گودى و كوتاه و متحرك و ساكن و هر يك از اينها صفت خلق او است حضرت صادق7باو فرمود پس اگر چنان باشى كه صفت صنعت را غير از اينها ندانى نفس خود را مصنوع قرار ده بجهت آنچه در نفس خود مييابى از آنچه حادث مى‌شود از اين امور عبد الكريم بآن حضرت گفت كه مرا از مسأله سؤال كردى كه كسى پيش از تو مرا از آن سؤال نكرده و هيچ كس بعد از تو مرا از مثل آن سؤال نخواهد كرد حضرت صادق7باو فرمود گيرم كه دانستى كه تو در زمان گذشته از آن سؤال نشده پس چه تو را دانا گردانيد كه تو در ما بعد از اين سؤال نخواهى شد با آنكه تو اى عبد الكريم قول خود را شكستى زيرا كه تو چنان مى‌پندارى كه چيزها از اول برابرند پس چگونه پيش داشتى و بعقب انداختى بعد از آن فرمود كه اى عبد الكريم تو را وضوح و روشنى بيفزايم مرا خبر دهد كه اگر با تو كيسه باشد كه گوهرها در آنست پس گوينده بتو گويد كه آيا در اين كيسه دينارى هست و تو بودن دينار را در كيسه نفى كنى و بگوئى كه دينار در آن نيست پس گوينده بتو گويد كه دينار را از برايم وصف كن و تو بصفت آن عالم نباشى و ندانى كه آن چيست آيا تو را روا باشد كه بودن دينار را در كيسه نفى كنى و حال آنكه تو نميدانى گفت نه حضرت صادق7فرمود كه اين عالم از كيسه بزرگتر و درازتر و پهن‌تر است پس شايد كه در عالم صنعتى باشد از آنجا كه توصفت صنعت را از غير صنعت نميدانى پس عبد الكريم منقطع و مغلوب شد و بعضى از اصحابش بسوى اسلام اجابت كردند و بعضى با او باقى ماندند و عبد الكريم در روز سيم برگشت و گفت كه سؤال را قلب ميكنم و ميگردانم حضرت صادق7باو فرمود كه از هر چه خواهى سؤال كن گفت كه دليل بر حدوث اجسام چيست فرمود كه من چيز كوچك و بزرگى را نيافتيم مگر آنكه چون مثلثش بسوى آن ضم شود بزرگتر مى‌شود و در اين زوال و انتقال است از حالت اول و اگر قديم ميبود زائل نميشد و نميگرديد زيرا كه آنچه زائل مى‌شود و ميگردد روا باشد كه موجود شود و باطل گردد پس بوجودش بعد از عدمش دخول در حدوث باشد