کتاب اسرار توحید (ترجمه توحید صدوق)

و بداند كه چه ميدانى و هر آينه بر بنيادى استوارى ندارد بنا گذاشته و بخدا قسم كه آنچه بنا گذاشته بد بنائيست حضرت7بمن فرمود كه بناى او در اين باب چيست عرض كردم كه اصحاب بدعتها و كلام يعنى حكما و متكلمان خلاف علمايند و بيانش آنست كه عالم چيزى را كه ناشايسته و ناشناخته نباشد انكار نميكند و اصحاب مقالات و متكلمان و اهل شرك اصحاب انكار و مباحثه‌اند كه يك ديگر را ناگاه ميگيرند و حيران و سرگردان ميكنند اگر بر ايشان حجت آورى كه خدا يكيست ميگويند كه يكى بودن او را تصحيح و درست كن و اگر بگوئى كه محمد فرستاده خدا است ميگويند كه رسالت و پيغمبرى او را ثابت كن بعد از آن با اين كس مباحثه ميكنند و او را سرگردان مينمايند و او بحجت خويش بر ايشان باطل ميكند و ايشان با او مغالطه مينمايند و او را در غلط ميافكنند تا آنكه قول خود را واميگذارد پس از ايشان حذر كن و بترس فداى تو گردم حسن ميگويد كه حضرت7تبسم فرمود و بعد از آن فرمود كه اى نوفلى آيا ميترسى كه حجت مرا بر من قطع كنند و مرا نگذارند كه آن را تمام كنم عرض كردم بخدا قسم من هرگز بر تو نترسيده ام و اميد دارم كه خدا تو را بر ايشان ظفر و فيروزى دهد ان شاء اللَّه حضرت بمن فرمود اى نوفلى آيا دوست ميدارى كه بدانى كه مأمون كى پشيمان مى‌شود عرض كردم آرى حضرت7فرمود كه چون حجت آوردن مرا بر اهل تورية بتورية ايشان بشنود و همچنين بر اهل انجيل بانجيل ايشان و بر اهل زبور بزبور ايشان و بر صائبان بزبان عبرى ايشان و بر صاحبان آتشكده بلغت فارسى ايشان و بر اهل روم بزبان رومى ايشان و بر اصحاب مقالات بلغتهاى ايشان و چون هر صنفى را قطع كنم و مغلوب سازم و حجتش باطل شود و گفتار خود را واگذارد و بقول من رجوع كند مأمون بداند كه آنجائى كه او در راه آنست استحقاق آن را ندارد و او سزاوار از براى آن نيست پس در نزد آن پشيمانى از او خواهد بود و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم و چون صبح كرديم فضل بن سهل بنزد ما آمد و بآن حضرت عرض كرد كه فداى تو گردم پسر عمويت تو را انتظار ميكشد و قوم اجتماع كرده‌اند پس رائيت در باب آمدن در نزد او چيست حضرت امام رضا7بفضل فرمود كه مرا پيشى گير كه من بجانب شما مى‌آيم‌

ان شاء اللَّه بعد از آن وضو ساخت و شربتى سويق آشاميد و قدرى از آن را بما نوشانيد و بيرون آمد ما با او بيرون آمديم تا بر مأمورين داخل شديم و ديديم كه مجلس با اهل آن پر است و مردم بسيارى در آن جمع شده‌اند و محمد پسر امام جعفر صادق7با گروهى از فرزندان ابو طالب و بنى هاشم و نسقچيان لشكر حاضرند و چون امام رضا7داخل شد مأمون برخاست و محمد بن جعفر و همه بنى هاشم برخاستند و پيوسته ايستاده بودند و امام رضا7با مأمون نشسته بود تا آنكه ايشان را بنشستن امر فرمود و ايشان نشستند پس مأمون همواره رو بحضرت داشت و ساعتى او را حديث ميكرد بعد از آن بجانب جاثليق ملتفت شد و گفت كه اى جاثليق اينك پسر عموى منست على بن موسى بن جعفر و او از فرزندان فاطمه دختر پيغمبر ما و پسر على بن ابى طالب است صلوات اللَّه عليهم اجمعين و من دوست ميدارم كه تو با او سخن كنى و با او محاجه نمائى كه بر يك ديگر حجت آوريد و او را انصاف دهى و بى‌انصافى نكنى جاثليق گفت كه يا امير المؤمنين چگونه محاجه كنم با مردى كه بر من حجت مى‌آورد بكتابى كه منكر آنم و پيغمبرى كه باو ايمان ندارم امام رضا7بجاثليق گفت كه اى نصرانى پس اگر بانجيل خودت بر تو حجت آورم آيا بآن اقرار و اعتراف ميكنى جاثليق گفت كه آيا من بر دفع آنچه انجيل بآن نطق كرده قدرت دارم آرى بخدا قسم كه بر رغم انف خويش كه بينى خود را بخاك مالم بآن اقرار ميكنم امام رضا7بجاثليق فرمود كه از آنچه از برايت ظاهر شده و از هر چه خواهى سؤال كن و جواب را بفهم جاثليق گفت كه در باب پيغمبرى عيسى و كتابش چه ميگوئى آيا از اين دو چيزى را انكار ميكنى امام رضا7فرمود كه من اقرار دارم بپيغمبرى عيسى و كتابش و آنچه امتش را بآن بشارت داده و حواريان بآن اقرار كرده‌اند و بنا بر بعضى از نسخ توحيد و بحواريان اقرار كرده‌ام و كافرم بپيغمبرى عيسائى كه بپيغمبرى محمد6و بكتابش اقرار نكرده و امتش را باو بشارت نداده جاثليق گفت آيا چنان نيست كه احكام بدو شاهد عادل قطع شود حضرت فرمود بلى چنين است جاثليق گفت پس دو شاهد را اقامه كن بر پيغمبرى محمد از غير اهل ملت خويش از آنكه فرقه نصارى او را انكار نميكنند و از ما مثل اين را از غير اهل‌

ملت ما سؤال كن امام رضا7فرمود كه اكنون انصاف آوردى اى نصرانى آيا آن عادلى را كه در نزد مسيح حضرت عيسى بن مريم مقدم است از من قبول نميكنى جاثليق گفت كه آن عادل كيست او را از برايم نام ببر حضرت فرمود چه ميگوئى در باب يوحناى ديلمى گفت به به دوست‌ترين مردم را در نزد مسيح ذكر كردى حضرت فرمود پس تو را قسم ميدهم كه آيا انجيل باين نطق كرده كه يوحنا گفت كه مسيح مرا خبر داد بدين محمد عربى و مرا باو بشارت داد كه بعد از او ميباشد پس من حواريان را باو بشارت دادم و ايشان بآن حضرت ايمان آوردند جاثليق گفت كه يوحنا اين را ذكر كرده و بپيغمبرى مردى و باهل بيت و وصيش بشارت داده و بيان نكرده كه اين در چه زمان ميباشد و آن گروه را از براى ما نام نبرده تا ما ايشان را بشناسيم امام رضا7فرمود پس اگر كسى را بنزد تو آوريم كه انجيل را بخواند و ذكر محمد و اهل بيت و امتش را بر تو تلاوت كند آيا بآن ايمان مى‌آورى جاثليق گفت ايمانى استوار و راست امام رضا7بنسطاس رومى فرمود كه حفظ كردنت كتاب سيم از انجيل را چگونه است گفت كه چه حافظ و نگاه دارنده‌ام آن را و بسيار خوب ميدانم بعد از آن بسوى رأس الجالوت التفات فرمود و باو فرمود كه آيا چنان نيستى كه انجيل را بخوانى گفت بلى بجان خودم قسم كه آن را ميتوانم خواند حضرت فرمود پس كتاب سيم از انجيل را بر من فراگير يعنى آن را بگير تا من بخوانم و تو در آن نگاه كنى پس اگر ذكر محمد و اهل بيت و امتش در آن باشد از برايم شهادت دهيد و اگر ذكرش در آن نباشد از برايم شهادت ندهيد بعد از آن حضرت7كتاب سيم را خواند تا چون بذكر پيغمبر6رسيد ايستاد و فرمود كه اى نصرانى تو را بحق مسيح و مادرش سؤال ميكنم كه آيا ميدانى كه من بانجيل عالمم جاثليق گفت آرى بعد از آن ذكر محمد و اهل بيت و امتش را بر ما تلاوت فرمود و فرمود كه اى نصرانى چه ميگوئى اينك قول عيسى بن مريم است پس اگر آنچه را كه انجيل بآن نطق ميكنند تكذيب كنى بحقيقت كه عيسى و موسى8را تكذيب كرده و در هر زمان كه اين ذكر را انكار نمائى كشتن بر تو واجب شود زيرا كه تو چنان باشى كه بپروردگار خويش و پيغمبر خويش و بكتاب خويش كافر شده باشى جاثليق گفت كه انكار

نميكنم آنچه را كه از برايم ظاهر شده از انجيل و من بآن اقرار دارم امام رضا7فرمود كه بر اقرارش شاهد باشيد بعد از آن فرمود كه اى جاثليق از آنچه از برايت ظاهر شده سؤال كن جاثليق گفت كه مرا خبر ده از حواريان عيسى بن مريم كه شماره ايشان چند بود و از علماى انجيل كه چند نفر بودند امام رضا7فرمود كه بر شخص آگاه فرمود آمدى و از كسى سؤال كردى كه اين را خوب ميداند اما حواريان دوازده نفر بودند و فاضلتر و داناترين ايشان الوقا بود و اما علماى نصارى سه كس بودند يكى يوحناى بزرگتر كه در شهر اج ميبود و ديگرى يوحنا كه در شهر قرقيسيا بود و سيم يوحناى ديلمى كه در شهر رخان بود و ذكر پيغمبر6و ذكر اهل بيت و امتش در نزد او بود و او همان است كه امت عيسى و بنى اسرائيل را بآن حضرت بشارت داد بعد از آن بجاثليق فرمود كه اى نصرانى بخدا قسم كه ما ايمان داريم بعيسائى كه بمحمد6ايمان آورده بود و ما بر عيساى شما چيزى را عيب نميكنيم مگر ضعف و كمى روزه و نماز او را جاثليق گفت بخدا قسم كه علم خود را فاسد و تباه كردى و امر خود را ضعيف گردانيدى و من هيچ گمان نميكردم مگر اين را كه تو از همه اهل اسلام داناترى امام رضا7فرمود كه اين امر چگونه است و از چه دانستى كه من اعلم اهل اسلام نيستم و علم خود را فاسد كردم و كارم را ضعيف گردانيدم جاثليق گفت كه از گفتارت كه عيسى ضعيف و كم نماز و كم روزه بود و عيسى هرگز يك روز افطار نكرد و هرگز در يك شب نخوابيد و پيوسته در روز روزه و در شب بنماز ايستاده بود امام رضا7فرمود كه از براى كه روزه ميشد و نماز ميكرد راوى ميگويد كه جاثليق گنگ شد و منقطع گرديد امام رضا7فرمود كه اى نصرانى تو را از يك مسأله سؤال ميكنم جاثليق گفت سؤال كن پس اگر علم آن در نزد من باشد و آن را بدانم تو را جواب گويم امام رضا7فرمود چه انكار كرده كه عيسى7مردگان را باذن خداى عز و جل زنده ميگردانيد جاثليق گفت كه اين را انكار كردم از جانب آنكه هر كس كه مردگان را زنده گرداند و كور مادر زاد و پيس را به كند پروردگاريست كه سزاوارى دارد از براى آنكه پرستيده شود امام رضا7فرمود پس بدرستى كه يسع مثل آنچه عيسى كرد كرده بود چه بر روى آب‌

راه رفت و مردگان را زنده گردانيد و كور مادر زاد و پيس را به كرد و امتش او را پروردگار فرا نگرفتند و كسى او را از غير خداى عز و جل نپرستيد و حزقيل پيغمبر مثل آنچه عيسى بن مريم7كرد كرده بود چه او سى و پنج هزار نفر را بعد از مردن ايشان بشصت سال زنده گردانيد بعد از آن حضرت بجانب راس الجالوت التفات كرد باو فرمود كه اى راس الجالوت آيا در تورية اين گروه را در جوانان بنى اسرائيل مييابى كه بخت نصر كه معنيش بچه بت نصر نام است ايشان را از دليران بنى اسرائيل برگزيد در هنگامى كه غزوه بيت المقدس نمود بعد از آن ايشان را بسوى بابل برگردانيد پس خداى عز و جل حزقيل را بسوى ايشان فرستاد و ايشان را زنده گردانيد و اينك در تورية مذكور است و كسى غير از كافر از شما اين را دفع نميكند راس الجالوت گفت كه ما اين را شنيده‌ايم و اين را شناخته‌ايم حضرت فرمود كه راست گفتى بعد از آن گفت كه اى يهودى اين كتاب و سفر از تورية را بر من فرا گير و آن حضرت7از تورية چند آيه را بر ما خواند و آن يهودى شروع كرد كه بجهت خواندن حضرت خود را مى‌جنبانيد يا آن را ترجيح ميداد و تعجب ميكرد بعد از آن رو بآن نصرانى آورد و فرمود كه اى نصرانى آيا اين گروه پيش از عيسى بودند يا عيسى پيش از ايشان بود گفت بلكه ايشان پيش از او بودند امام رضا7فرمود كه قريش اجتماع كردند و بخدمت رسول خدا6آمدند و از آن حضرت خواستند كه مردگان ايشان را از براى ايشان زنده گرداند پس على بن ابى طالب7را با ايشان فرستاد و بآن حضرت فرمود كه برو بسوى اين دشت و ببلندترين آواز خويش بنامهاى آن گروهى كه از ايشان سؤال ميكنند نداء كن كه اى فلان و اى فلان و اى فلان محمد رسول خدا6بشما ميگويد كه برخيزيد باذن خداى عز و جل پس ايشان برخاستند و خاك را از سرهاى خويش ميافشاندند و قريش شروع كردند كه ايشان را از حال و كار ايشان مى‌پرسيدند پس ايشان را خبر دادند كه محمد بپيغمبرى مبعوث شده و گفتند كه ما دوست داشتيم كه دريابيم و باو ايمان آوريم و هر آينه كور مادرزاد و پيس و ديوانگان را به كرد و چهار پايان و مرغان و جن و شياطين با او سخن گفتند و ما او را از غير خداى عز و جل پروردگار فرا نگرفتيم و از براى هيچ يك از اين گروه فضل ايشان را انكار نكرديم و در هر زمان كه‌

شما عيسى را پروردگار فرا گرفتيد شما را روا باشد كه يسع و حزقيل را پروردگار فرا گيريد زيرا كه ايشان مثل آنچه عيسى كرده از زنده گردانيدن مردگان و غير آن كرده بودند بدرستى كه گروهى از بنى اسرائيل از بلاد و منزلهاى خويش از طاعون گريختند و ايشان چندين هزار نفر بودند بجهت احتراز كردن از مرگ پس خدا ايشان را در يك ساعت ميرانيد بعد از آن اهل آن ده قصد كردند و بر دور ايشان ديوارى كشيدند و حظيره ساختند و ايشان پيوسته در آن حظيره بودند تا آنكه استخوانهاى ايشان پوسيد و كهنه شدند بعد از آن پيغمبرى از پيغمبران بنى اسرائيل بايشان گذشت و از ايشان و از بسيارى استخوانهاى كهنه تعجب كرد و خداى عز و جل بسوى او وحى فرمود كه آيا دوست ميدارى كه ايشان را از برايت زنده كنم و تو ايشان را بترسانى عرض كرد آرى اى پروردگار من پس خداى عز و جل بسوى او وحى فرمود كه ايشان را نداء كن آن پيغمبر گفت كه اى استخوانهاى كهنه برخيزيد باذن خداى عز و جل پس ايشان همه برخاستند در حالى كه زندگان بودند و خاك را از سرهاى خود ميافشاندند بعد از اين ابراهيم خليل خداوند رحمان7در هنگامى كه مرغان را گرفت و آنها را پاره پاره نمود و از آنها پاره را بر هر كوهى گذاشت پس آنها را آواز داد و آنها رو آوردند و بسويش مى‌شتافتند بعد از آن موسى بن عمران و اصحاب هفتاد نفرش كه ايشان را برگزيده بود با او بسوى آن كوه شدند و گفتند كه تو خداى سبحانه را ديده پس او را بما بنما چنان كه تو او را ديده موسى بايشان فرمود كه من او را نديده‌ام گفتند كه هرگز تو را تصديق نميكنيم تا خدا را آشكارا ببينيم پس صاعقه ايشان را گرفت و ايشان همه- سوختند كه يكى از ايشان باقى نماند و موسى تنها ماند پس عرض كرد كه اى پروردگار من هفتاد نفر از بنى اسرائيل را برگزيدم و ايشان را آوردم و من تنها برميگردم پس قوم من چگونه مرا تصديق ميكنند بچيزى كه من ايشان را بآن خبر دهم پس اگر ميخواستى ايشان را و مرا پيش از اين هلاك كرده بودى آيا ما را هلاك ميكنى بآنچه سبك‌خردان و بى‌عقلان از ما كرده‌اند پس خداى عز و جل ايشان را بعد از مردن ايشان زنده گردانيد و هر چيزى كه من آن را از برايت ذكر كردم از اينكه مذكور شد بر دفع آن قدرت ندارى‌

زيرا كه تورية و انجيل و زبور و فرقان بآن نطق كرده‌اند و اگر چنان باشد كه هر كه مردگان را زنده گردانيده باشد و كور مادرزاد و پيس و ديوانگان را به كرده باشد پروردگار فراگرفته شود از غير خداى عز و جل پس همه اين گروه را پروردگاران فراگيراى نصرانى چه ميگوئى پس جاثليق گفت كه قول قول تو است و لا اله الا الله يعنى «نيست خدائى بجز خدا» و عيسى خدا نيست بعد از آن حضرت بجانب راس الجالوت ملتفت شد و فرمود كه اى يهودى رو بمن آور تا تو را سؤال كنم بآن ده معجزه كه بر موسى بن عمران فرود آورده شد كه آيا خبر محمد و امتش را در تورية باين طريق نوشته مييابى كه چون امت آخر كه پيروان شتر سوار بيايند در حالى كه پروردگار را تسبيح و تنزيه كنند از روى جد و حقيقت و در نهايت سعى و كوشش تسبيحى تازه و نو در كنشتهاى تازه بايد كه بنى اسرائيل بايشان و بپادشاهى و مملكت ايشان پناه برند تا دلهاى ايشان آرام گيرد زيرا كه در دستهاى ايشان شمشيرها است كه بآنها از امتهاى كافر كه در اطراف زمينند كينه ميكشند آيا اين مطلب در تورية همچنين نوشته شده است راس الجالوت گفت آرى ما آن را همچنين مييابيم بعد از آن بجاثليق فرمود كه اى نصرانى دانش تو بكتاب شعيا چگونه است گفت كه آن را حرف بحرف مى‌شناسم حضرت بهر دو فرمود كه آيا اين را از كلام او مى‌شناسيد كه اى قوم بدرستى كه من صورت الاغ سوار را ديدم كه رداهاى نور را در پوشيده و شتر سوار را ديدم كه روشنيش چون روشنى ماه بود گفتند كه شعيا اين را گفته امام رضا7فرمود كه اى نصرانى آيا در انجيل قول عيسى را مى‌شناسى كه فرمود بدرستى كه من رونده‌ام بسوى پروردگار شما و پروردگار خويش و فارقليطا كه در ميان حق و باطل فرق ميكند و جدائى ميافكند آينده است و او همانست كه از براى من بحق گواهى ميدهد چنان كه من از برايش گواهى داده‌ام و او است آنكه هر چيزى را از براى شما تفسير و بيان ميكند و او همانست كه رسوائيهاى امتها را آشكار مينمايد و او همانست كه ستون كفر را مى‌شكند جاثليق گفت كه خبرى را ذكر نكردى از آنچه در انجيل است مگر آنكه ما بآن اقرار داريم حضرت فرمود كه اى جاثليق آيا اين را در انجيل ثابت مييابى گفت آرى امام رضا7فرمود كه اى جاثليق آيا مرا خبر نميدهى‌

از انجيل اول كه در هنگامى كه آن را نيافتيد و گم كرديد آن را در نزد كه يافتيد و كه اين انجيل را از براى شما وضع كرد جاثليق بحضرت گفت كه ما انجيل را مفقود نيافتيم مگر يك روز تا آنكه آن را نو و تازه يافتيم و پس يوحنا و متى آن را از براى ما بيرون آوردند امام رضا7فرمود كه چه كمست شناخت تو بر انجيل و علماى آن پس اگر اين امر چنان باشد كه تو گمان دارى پس چرا در انجيل اختلاف كرده‌ايد و جز اين نيست كه اختلاف واقع شده در اين انجيلى كه امروز در دستهاى شما است و اگر اختلاف در زمان اول ميبود شما در اين انجيل اختلاف نميكرديد و ليكن من علم اين را بتو ميرسانم و بدان كه چون انجيل اول ناپديد شد نصارى اجتماع كردند و بسوى علماى خويش آمدند و بايشان گفتند كه عيسى بن مريم كشته شد و ما انجيل را نمى‌يابيم و شما علمائى پس در نزد شما چه باشد الوقا و مرقابوس بايشان گفتند كه انجيل در سينه‌هاى ما است و ما آن را در هر يك شنبه سفر بسفر و كتاب بكتاب بسوى شما بيرون مى‌آوريم پس بر اين اندوهناك نباشيد و كنشتها را خالى نگذاريد كه ما بزودى در هر يك شنبه آن را بر شما ميخوانيم تا آن كه همه انجيل را از براى شما جمع كنيم پس الوقا و مرقابوس و يوحنا و متى نشستند و اين انجيل را از براى شما وضع كردند بعد از آنكه شما انجيل اول را نيافتيد و جز اين نيست كه اين چهار نفر شاگردان كسان اول بودند آيا اين را دانسته بودى جاثليق گفت كه اما اين را ندانسته بودم و اكنون اين را دانستم و از فضل و علم تو بانجيل از برايم ظاهر شد و چيزى چند شنيدم از آنچه تو آن را دانسته كه دلم گواهى داد باينكه آنها حق است پس بسيارى از فهم را زياد كردم امام رضا7بجاثليق فرمود كه گواهى اين گروه در نزد تو چونست گفت كه جائز و روا است چه اين گروه علماى انجيلند و هر چه بآن گواهى داده‌اند حق است امام رضا7بمأمون و كسانى كه در نزد او حاضر بودند از اهل بيتش و از غير ايشان فرمود كه بر او گواه باشيد گفتند كه گواه شديم پس حضرت7بجاثليق فرمود كه بحق پسر و مادرش تو را قسم ميدهم كه آيا ميدانى كه متى گفته كه مسيح همان پسر داود پسر ابراهيم پسر اسحق پسر يعقوب پسر يهود پسر خضرونست و مرقابوس در باب نسب عيسى بن مريم گفته است كه او كلمه و سخن خدا